ผ่าตัดต้อหิน ทางเลือกก่อนสูญเสียการมองเห็น

บทความสุขภาพ
ผ่าตัดต้อหิน ทางเลือกก่อนสูญเสียการมองเห็น
  • ผ่าตัดต้อหิน มีเป้าหมายเพื่อลดความดันภายในลูกตา ชะลอความเสียหายของขั้วประสาทตา และรักษาการมองเห็นส่วนที่ยังเหลืออยู่ แต่ไม่สามารถทำให้การมองเห็นที่สูญเสียไปแล้วกลับคืนมาได้ กล่าวคือ ไม่ได้ทำให้โรคต้อหินหายไป หากแต่มุ่งยับยั้งไม่ให้โรคแย่ลง
  • แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัดเมื่อยาและเลเซอร์ยังควบคุมโรคได้ไม่เพียงพอ หรือพบว่าต้อหินยังคงลุกลามจนเพิ่มความเสี่ยงต่อการสูญเสียการมองเห็น
  • Trabeculectomy เป็นวิธีผ่าตัดที่สร้างทางระบายน้ำใหม่ เพื่อให้น้ำภายในลูกตาไหลออกจากลูกตาแล้วดูดซึมกลับเข้าสู่ระบบไหลเวียนเลือดเร็วขึ้น ทำให้ลดความดันภายในลูกตาลงได้
  • หลังผ่าตัด ผู้ป่วยต้องมาตรวจตามนัดอย่างสม่ำเสมอ เพื่อประเมินการฟื้นตัวของดวงตาและติดตามผลการรักษาในระยะยาว

ต้อหิน เกิดจากอะไร ทำไมเป็นแล้วต้องรีบรักษา

ต้อหินเกิดจากปัญหาการระบายน้ำภายในลูกตา ทำให้ความดันในลูกตาเปลี่ยนแปลงจนส่งผลต่อขั้วประสาทตา ทำให้สูญเสียเซลล์ประสาทตามากขึ้นจนเกิดความเสียหายต่อลานสายตาอย่างถาวรตามมา โรคนี้มีหลายรูปแบบ โดยส่วนใหญ่จะเกิดขึ้นอย่างช้าๆ โดยผู้ป่วยแทบไม่รู้สึกถึงความผิดปกติในช่วงแรก เนื่องจากส่วนใหญ่มักจะเกิดความเสียหายในลานสายตาบริเวณรอบๆ ก่อน โดยที่อาจจะไม่กระทบการมองเห็นในส่วนตรงกลางเลยแม้แต่น้อยในระยะแรก มีเพียงต้อหินบางชนิดเท่านั้นที่ผู้ป่วยจะมีอาการชัดเจนจนมักมาพบแพทย์ด้วยตนเอง เช่น ต้อหินมุมปิดเฉียบพลัน เป็นต้น ทำให้ผู้ป่วยต้อหินหลายคนไม่ได้มาตรวจตั้งแต่ต้นจนพลาดโอกาสในการรักษา และหากปล่อยให้โรคดำเนินต่อไป ก็จะสูญเสียลานสายตามากขึ้น จนกระทั่งเหลือการมองเห็นที่แคบมากหรือตาบอดไปแล้ว ผู้ป่วยถึงจะรู้ตัวว่ามีความผิดปกติ ที่สำคัญคือ เทคโนโบยีปัจจุบันยังไม่สามารถกู้คืนเซลล์ประสาทตาและลานสายตาที่สูญเสียไปให้กลับคืนมาได้ จึงนับเป็นเพชฌฆาตเงียบต่อดวงตาที่ทำให้การมองเห็นสูญเสียถาวรการตรวจคัดกรองในผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยงและตรวจติดตามอย่างสม่ำเสมอจึงช่วยให้จักษุแพทย์วินิจฉัยได้เร็วขึ้น และช่วยให้แพทย์เลือกแนวทางดูแลที่เหมาะสมกับสภาพตาของแต่ละคนได้

ทำไมยาและเลเซอร์อาจควบคุมต้อหินได้ไม่เพียงพอ

ต้อหินทำให้ขั้วประสาทตาค่อย ๆ ถูกทำลาย ส่งผลให้การมองเห็นลดลง และการมองเห็นส่วนที่สูญเสียไปแล้วไม่สามารถฟื้นกลับมาได้ แนวทางการรักษาจึงมุ่งชะลอความเสียหายและรักษาการมองเห็นที่ยังเหลืออยู่ให้นานที่สุด

การควบคุมความดันภายในลูกตาเป็นส่วนสำคัญของการรักษา โดยระดับความดันตาที่เหมาะสมจะแตกต่างกันในผู้ป่วยแต่ละราย ขึ้นอยู่กับความรุนแรงของโรค สภาพขั้วประสาทตา ผลตรวจลานสายตา และแนวโน้มการดำเนินของโรค ในระยะแรก ผู้ป่วยส่วนใหญ่อาจได้รับการรักษาด้วยยาหยอดตาหรือเลเซอร์ก่อน หากยังควบคุมโรคได้ไม่เพียงพอ แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัด โดยเฉพาะในกรณีต่อไปนี้

  • ใช้ยาหยอดตาแล้ว แต่ยังไม่สามารถลดความดันตาให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมต่อการชะลอความเสียหายของขั้วประสาทตา
  • รักษาด้วยเลเซอร์แล้ว แต่ความดันตายังไม่อยู่ในระดับเป้าหมาย
  • ขั้วประสาทตาหรือลานสายตามีความเสียหายเพิ่มขึ้น แม้ได้รับการรักษาและติดตามผลอย่างต่อเนื่อง
  • โรคมีแนวโน้มดำเนินเร็วและเพิ่มความเสี่ยงต่อการสูญเสียการมองเห็น
  • มีผลข้างเคียงหรือข้อจำกัดจากการใช้ยาหยอดตา เช่น ไม่สามารถใช้ยาบางชนิดหรือมีปัญหาในการใช้ยาอย่างสม่ำเสมอ

นพ. อภิสิทธิ์ คันธิก จักษุแพทย์ทั่วไป โรงพยาบาลเวชธานี อินเตอร์เนชันแนล จะวางแผนการรักษาโดยพิจารณาจากระดับความดันตา ความรุนแรงของโรค ผลการรักษาที่ผ่านมา และความเสี่ยงต่อการมองเห็นของผู้ป่วยแต่ละราย

Trabeculectomy คืออะไร

Trabeculectomy คือ การสร้างทางระบายน้ำใหม่บริเวณผนังตาขาว เพื่อให้น้ำภายในลูกตาไหลออกไปยังพื้นที่ใต้เยื่อบุตาและช่วยลดความดันตา แพทย์จะใช้ไหมเย็บเพื่อควบคุมปริมาณการไหลของน้ำ และอาจใช้ยาช่วยลดการเกิดพังผืดบริเวณแผลผ่าตัดในผู้ป่วยบางราย

โดยบริเวณใต้เยื่อบุตาที่รองรับน้ำจากภายในลูกตาจะมีลักษณะนูนเล็กน้อย เรียกว่า Filtering Bleb หรือเรียกสั้นๆ ว่า Bleb ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของทางระบายน้ำที่สร้างขึ้น วิธีนี้มักได้รับการพิจารณาในผู้ป่วยที่ยาและเลเซอร์ยังไม่สามารถควบคุมความดันตาให้อยู่ในระดับเป้าหมาย หรือผู้ที่จำเป็นต้องลดความดันตาลงมากเพื่อชะลอความเสียหายของขั้วประสาทตา

Trabeculectomy ช่วยลดความดันตาได้อย่างไร

ภายในดวงตามีการสร้างและระบายน้ำหล่อเลี้ยงลูกตาอยู่ตลอดเวลา หากน้ำระบายออกได้ไม่สมดุลกับปริมาณที่สร้างขึ้น ความดันภายในลูกตาอาจสูงขึ้นและส่งผลต่อขั้วประสาทตา Trabeculectomy ช่วยลดความดันตาด้วยการเพิ่มทางระบายน้ำออกจากลูกตา โดยนำน้ำไปยังบริเวณใต้เยื่อบุตา ซึ่งร่างกายสามารถดูดซึมต่อไปได้ การลดความดันตานี้จะช่วยชะลอความเสียหายเพิ่มเติมของขั้วประสาทตาได้ แต่อย่างไรก็ตาม ยังไม่สามารถกู้การมองเห็นส่วนที่สูญเสียไปแล้วให้กลับคืนมาได้

กลุ่มผู้ป่วยที่อาจเหมาะกับ Trabeculectomy

การผ่าตัดต้อหิน Trabeculectomy อาจเหมาะกับผู้ป่วยที่จำเป็นต้องลดความดันตาลงมาก โดยเฉพาะเมื่อการรักษาด้วยวิธีอื่นยังควบคุมโรคได้ไม่ดีพอ ก่อนเลือกวิธีนี้ จักษุแพทย์จะพิจารณาปัจจัยหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็น

  • ชนิดและความรุนแรงของต้อหิน
  • ระดับความดันตาที่ต้องการควบคุม
  • สภาพขั้วประสาทตาและผลตรวจลานสายตา
  • สภาพเยื่อบุตา
  • ประวัติการรักษาและการผ่าตัดตา
  • สุขภาพโดยรวมของผู้ป่วย

ขั้นตอนการผ่าตัด Trabeculectomy

โดยทั่วไป จักษุแพทย์จะประเมินสภาพดวงตาและเลือกวิธีระงับความรู้สึกให้เหมาะกับผู้ป่วย จากนั้นจึงสร้างช่องทางระบายน้ำบริเวณผนังตาขาว เพื่อให้น้ำภายในลูกตาไหลไปยังพื้นที่ใต้เยื่อบุตา

แพทย์จะใช้ไหมเย็บเพื่อควบคุมการไหลของน้ำให้เหมาะสม และอาจใช้ยาช่วยลดการเกิดพังผืดในผู้ป่วยบางราย หลังผ่าตัดจะปิดและปกป้องดวงตาตามความเหมาะสม พร้อมนัดตรวจ เพื่อติดตามความดันตา แผลผ่าตัด และการทำงานของ Bleb อย่างใกล้ชิด

ก่อนผ่าตัด Trabeculectomy ควรเตรียมตัวอย่างไร

จักษุแพทย์จะตรวจสภาพดวงตาและทบทวนประวัติการรักษา เพื่อวางแผนการรักษาให้เหมาะสม โดยผู้ป่วยควรเตรียมตัวดังนี้

  • แจ้งโรคประจำตัว ประวัติแพ้ยา และประวัติการผ่าตัด
  • แจ้งยาที่ใช้อยู่เป็นประจำ รวมถึงยาหยอดตา อาหารเสริม และยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด
  • ไม่หยุดยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาต้านการแข็งตัวของเลือดด้วยตนเอง ควรปรึกษาแพทย์ก่อนทุกครั้ง
  • ใช้ยาหยอดตาและยาประจำตามคำแนะนำของแพทย์จนถึงวันผ่าตัด
  • ปฏิบัติตามคำแนะนำเรื่องการงดน้ำ งดอาหาร และการใช้ยาก่อนผ่าตัด
  • งดแต่งหน้าหรือใช้เครื่องสำอางบริเวณรอบดวงตาในวันผ่าตัด
  • หากมีตาแดง ตาอักเสบ ขี้ตาผิดปกติ หรือมีอาการเจ็บป่วยก่อนวันนัด ควรแจ้งโรงพยาบาล
  • เตรียมญาติหรือผู้ติดตามสำหรับการเดินทางกลับ เนื่องจากผู้ป่วยอาจมองเห็นพร่ามัวและไม่ควรขับรถเอง

การดูแลตัวเองหลังผ่าตัด Trabeculectomy

หลังผ่าตัดควรดูแลดวงตาอย่างระมัดระวังและปฏิบัติตามคำแนะนำของจักษุแพทย์ ดังนี้

  • ใช้ยาหยอดตาตามชนิด ปริมาณ และเวลาที่แพทย์กำหนด
  • หลีกเลี่ยงการขยี้ กด หรือสัมผัสดวงตาโดยไม่จำเป็น
  • ระวังไม่ให้น้ำ สบู่ ฝุ่น และสิ่งสกปรกเข้าตา
  • หลีกเลี่ยงการยกของหนัก การไอ การจาม การเบ่ง หรือกิจกรรมที่ต้องออกแรงมากในช่วงแรก เนื่องจากเสี่ยงต่อการเกิดเลือดออกเฉียบพลันในลูกตาได้
  • งดว่ายน้ำจนกว่าแพทย์จะอนุญาต
  • ไม่ขับรถจนกว่าการมองเห็นจะอยู่ในระดับที่ปลอดภัย
  • มาตรวจตามนัดเพื่อประเมินความดันตา แผลผ่าตัด และการทำงานของ Bleb

ในผู้ป่วยบางราย แพทย์อาจปรับไหมหรือดูแลบริเวณทางระบายน้ำเพิ่มเติม เพื่อให้การไหลของน้ำและระดับความดันตาอยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม

ผ่าตัดต้อหินด้วย Trabeculectomy พักฟื้นกี่วัน

ระยะพักฟื้นแตกต่างกันในแต่ละคน ขึ้นอยู่กับสภาพดวงตาก่อนรักษา การสมานแผล ระดับความดันตาหลังผ่าตัด และลักษณะกิจกรรมในชีวิตประจำวัน ผู้ป่วยบางรายสามารถกลับไปทำกิจกรรมเบา ๆ ได้ภายในประมาณ 1 สัปดาห์ และอาจกลับไปทำงานได้ในช่วงประมาณ 1–2 สัปดาห์ ส่วนการยกของหนัก ออกกำลังกายหนัก หรือว่ายน้ำ ควรหลีกเลี่ยงในช่วงแรกตามคำแนะนำของจักษุแพทย์

หลังผ่าตัดอาจมองเห็นพร่ามัวชั่วคราว ผู้ป่วยบางรายเริ่มเห็นชัดขึ้นภายในประมาณ 1–2 สัปดาห์ ขณะที่บางรายอาจใช้เวลาหลายสัปดาห์กว่าการมองเห็นจะคงที่ โดยเป้าหมายของการรักษา คือ ควบคุมความดันตาและชะลอความเสียหายของขั้วประสาทตา ไม่ใช่การฟื้นฟูการมองเห็นส่วนที่สูญเสียไปแล้ว

ผลข้างเคียงหลังผ่าตัดต้อหินด้วย Trabeculectomy

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้นหลังผ่าตัด ได้แก่

  • ความดันตาต่ำหรือสูงเกินไป
  • การเกิดพังผืดบริเวณทางระบายน้ำ
  • การรั่วของ Bleb
  • เลือดออกภายในตา
  • ต้อกระจก
  • การติดเชื้อ
  • การมองเห็นเปลี่ยนแปลง

ความเสี่ยงแตกต่างกันตามสภาพดวงตาและสุขภาพของผู้ป่วยแต่ละราย จักษุแพทย์จะประเมินประโยชน์และความเสี่ยงก่อนวางแผนการรักษา หากมีอาการปวดตามาก ตาแดงมาก ขี้ตาผิดปกติ หรือการมองเห็นลดลงอย่างรวดเร็ว ควรเข้ารับการตรวจโดยเร็ว

การติดตามหลังผ่าตัดในระยะยาว

หลังผ่าตัดต้อหินด้วยวิธี Trabeculectomy ผู้ป่วยบางรายอาจควบคุมความดันตาได้ดีและลดจำนวนยาหยอดตาลงได้ แต่บางรายยังจำเป็นต้องใช้ยา หรืออาจต้องได้รับการรักษาเพิ่มเติม หากทางระบายน้ำทำงานลดลงเมื่อเวลาผ่านไป แม้ความดันตาจะอยู่ในระดับที่เหมาะสม ผู้ป่วยยังควรตรวจติดตามอย่างต่อเนื่อง เพื่อประเมินความดันตา ขั้วประสาทตา และลานสายตา รวมถึงติดตามว่าต้อหินยังคงควบคุมได้ดีหรือไม่

Trabeculectomy แตกต่างจากการผ่าตัดต้อหินวิธีอื่นอย่างไร

Trabeculectomy เป็นวิธีมาตรฐานที่สร้างทางระบายน้ำใหม่ไปยังพื้นที่ใต้เยื่อบุตาและสามารถช่วยลดความดันตาได้มาก นอกจากวิธีนี้ จักษุแพทย์อาจพิจารณาทางเลือกอื่นตามชนิดของต้อหิน ระดับความดันตาที่ต้องการ และประวัติการรักษาของผู้ป่วย

Glaucoma Drainage Device (GDD) หรือ Tube Shunt

เป็นการใส่อุปกรณ์ที่มีท่อขนาดเล็ก เพื่อระบายน้ำจากภายในลูกตาไปยังบริเวณที่ร่างกายสามารถดูดซึมได้ วิธีนี้เหมาะกับผู้ป่วยที่ควบคุมต้อหินได้ยากหรือมีความเสี่ยงสูงที่การผ่าตัดแบบดั้งเดิม (trabeculectomy) จะไม่ได้ผล เช่น ต้อหินที่เกิดร่วมกับหลอดเลือดผิดปกติหรือการอักเสบภายในตา รวมถึงผู้ที่เคยผ่าตัดตามาก่อน โดยเฉพาะในรายที่เคยทำผ่าตัด trabeculectomy มาแล้วยังควบคุมความดันตาไม่ได้ตามเป้าหมาย

การผ่าตัดต้อหินเทคนิค MIGS

MIGS หรือ Minimally Invasive Glaucoma Surgery เป็นกลุ่มการผ่าตัดแผลเล็กที่รบกวนเนื้อเยื่อภายในตาน้อยกว่าการผ่าตัดแบบดั้งเดิม โดยแต่ละเทคนิคอาจใช้หลักการแตกต่างกัน เช่น

  • เพิ่มการระบายน้ำผ่านทางธรรมชาติของดวงตา
  • สร้างทางระบายน้ำเพิ่มเติมด้วยอุปกรณ์ขนาดเล็ก
  • ลดการสร้างน้ำภายในลูกตา

ระดับการลดความดันตาและความเหมาะสมของแต่ละเทคนิคแตกต่างกัน จึงต้องให้จักษุแพทย์ประเมินเป็นรายบุคคล

PreserFlo MicroShunt

PreserFlo MicroShunt เป็นอุปกรณ์ขนาดเล็กที่สร้างทางระบายน้ำจากภายในลูกตาไปยังบริเวณใต้เยื่อบุตา เพื่อช่วยลดความดันตา และอาจเป็นอีกทางเลือกสำหรับผู้ป่วยต้อหินมุมเปิดบางราย จุดเด่นคือแผลผ่าตัดค่อนข้างเล็ก ขั้นตอนการผ่าตัดและการดูแลหลังผ่าตัดมักซับซ้อนน้อยกว่าการผ่าตัด trabeculectomy และไม่ต้องใส่อุปกรณ์ขนาดใหญ่แบบ GDD จึงลดปัญหาการระคายเคืองจากอุปกรณ์หรือการเห็นภาพซ้อนจากตัว GDD ได้

การเลือกวิธีรักษาไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าเทคนิคใดใหม่ที่สุด แต่พิจารณาจากระดับการลดความดันตาที่ต้องการ ประโยชน์ ความเสี่ยง และสภาพดวงตาของผู้ป่วยแต่ละราย

สรุป

Trabeculectomy เป็นวิธีผ่าตัดมาตรฐานที่ช่วยสร้างทางระบายน้ำใหม่และลดความดันภายในลูกตา แพทย์อาจพิจารณาวิธีนี้เมื่อยาและเลเซอร์ยังควบคุมโรคไม่ได้ตามเป้าหมาย หรือผู้ป่วยจำเป็นต้องลดความดันตาลงมากเพื่อชะลอความเสียหายของขั้วประสาทตา

การรักษาไม่สามารถทำให้การมองเห็นที่สูญเสียไปแล้วกลับคืนมาได้ หลังผ่าตัด ผู้ป่วยจึงยังต้องใช้ยาตามคำแนะนำ ดูแลดวงตาอย่างเหมาะสม และมาตรวจติดตามอย่างต่อเนื่อง เพื่อรักษาการมองเห็นส่วนที่ยังเหลืออยู่ในระยะยาว

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการผ่าตัดต้อหิน

หลังผ่าตัดต้อหิน Trabeculectomy ต้องพักฟื้นนานแค่ไหน

ระยะพักฟื้นขึ้นอยู่กับวิธีผ่าตัดและลักษณะกิจกรรม หลัง Trabeculectomy ผู้ป่วยบางรายสามารถกลับไปทำกิจกรรมเบา ๆ ได้ภายในประมาณ 1 สัปดาห์ และอาจกลับไปทำงานได้ในช่วงประมาณ 1–2 สัปดาห์ ส่วนการยกของหนัก ออกกำลังกายหนัก หรือว่ายน้ำ ควรหลีกเลี่ยงในช่วงแรกตามคำแนะนำของจักษุแพทย์

Trabeculectomy มีผลข้างเคียงอะไรบ้าง

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจพบได้ ได้แก่ ความดันตาต่ำหรือสูงเกินไป เลือดออก การเกิดพังผืด การรั่วของ Bleb ต้อกระจก การติดเชื้อ หรือการมองเห็นเปลี่ยนแปลง ความเสี่ยงของแต่ละคนแตกต่างกันตามสภาพดวงตาและสุขภาพโดยรวม

ผ่าตัด Trabeculectomy แล้วต้อหินหายขาดไหม

การผ่าตัดไม่สามารถทำให้ต้อหินหายขาดหรือทำให้การมองเห็นที่สูญเสียไปแล้วกลับคืนมาได้ เป้าหมายหลักคือช่วยลดความดันตาและชะลอความเสียหายของขั้วประสาทตา ผู้ป่วยจึงยังต้องตรวจติดตามโรคอย่างต่อเนื่อง

หลัง Trabeculectomy ต้องนอนโรงพยาบาลไหม

ผู้ป่วยจำนวนมากสามารถกลับบ้านได้ภายในวันเดียวกันหลังผ่าตัด แต่ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกาย วิธีระงับความรู้สึก และผลการประเมินหลังการรักษา ในช่วงแรกมักต้องมาตรวจติดตามตามนัดอย่างใกล้ชิด

ควรเลือกสถานพยาบาลสำหรับผ่าตัดต้อหินอย่างไร

ควรเลือกสถานพยาบาลที่มีจักษุแพทย์เฉพาะทางด้านโรคต้อหิน สามารถตรวจประเมินความดันตา ขั้วประสาทตา และลานสายตาได้ครบถ้วน รวมถึงมีทางเลือกการรักษาที่เหมาะกับผู้ป่วยแต่ละรายและมีระบบติดตามหลังผ่าตัดอย่างต่อเนื่อง

Medically Reviewed by

นพ. อภิสิทธิ์ คันธิก
นพ. อภิสิทธิ์ คันธิก

จักษุวิทยา

จักษุวิทยาทั่วไป

Readers’ Rating

5.0 out of 5 stars (based on 1 review)