ခေတ္တခဏဖြစ်ပွားသော မှတ်ဉာဏ်လျော့နည်းခြင်းရောဂါ

ခေတ္တခဏဖြစ်ပွားသော မှတ်ဉာဏ်လျော့နည်းခြင်းရောဂါ အကြောင်း သိကောင်းစရာ

Transient global amnesia (TGA) (ခေတ္တခဏဖြစ်ပွားသော မှတ်ဉာဏ်လျော့နည်းခြင်းရောဂါ) ဆိုသည်မှာ ပုံမှန်အားဖြင့် သတိတရရှိပြီး နိုးကြားတက်ကြွနေသူတစ်ဦးတွင် စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်းနှင့် မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးခြင်းတို့ ရုတ်တရက် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းသည် အတက်ရောဂါ သို့မဟုတ် လေဖြတ်ခြင်းကဲ့သို့သော အဖြစ်များသည့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ ရောဂါများကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်း မဟုတ်ပါ။

ဤရောဂါဖြစ်ပွားနေစဉ်အတွင်း အဆိုပါပုဂ္ဂိုလ်သည် မှတ်ဉာဏ်အသစ်များ ဖန်တီးရန် ခက်ခဲခြင်း (anterograde amnesia) နှင့် မကြာသေးမီက မှတ်ဉာဏ်များကို ပြန်လည်မှတ်မိရန် ရုန်းကန်ရခြင်း (retrograde amnesia) တို့ကို ခံစားရတတ်ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် လက်ရှိရောက်ရှိနေသော နေရာ သို့မဟုတ် ထိုနေရာသို့ မည်သို့ရောက်ရှိလာသည်ကို မှတ်မိရန် အခက်အခဲရှိနိုင်ပါသည်။ လက်ရှိဖြစ်ပျက်နေသော အဖြစ်အပျက်များကို ပြန်လည်မမှတ်မိနိုင်ဘဲ အဖြေများကို မှတ်မိနိုင်စွမ်းမရှိခြင်းကြောင့် မေးခွန်းဟောင်းများကိုပင် ထပ်ခါတလဲလဲ မေးမြန်းနေနိုင်ပါသည်။ ထို့ပြင် တစ်ရက်၊ တစ်လ သို့မဟုတ် တစ်နှစ်ခန့်က ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော မကြာသေးမီက အတိတ်အဖြစ်အပျက်များကို ပြန်လည်မှတ်မိရန် ကြိုးစားသည့်အခါတွင်လည်း ဘာမှမမှတ်မိဘဲ ဟာလာဟင်းလင်း ဖြစ်နေတတ်ပါသည်။

ဤကျန်းမာရေးအခြေအနေသည် အဓိကအားဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများ သို့မဟုတ် သက်လတ်ပိုင်းအရွယ်များတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပါသည်။ မှတ်ဉာဏ်ချို့ယွင်းမှု ရှိနေလင့်ကစား TGA ခံစားနေရသူများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း (ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ) ကို မှတ်မိကြပြီး ရင်းနှီးသူများကိုလည်း ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ကြပါသည်။ ဤသို့ဖြစ်ပွားမှုများသည် များသောအားဖြင့် နာရီအနည်းငယ်သာ ကြာမြင့်တတ်ပြီး ၂၄ နာရီအထိ ကြာရှည်ခဲပါသည်။ လူနာပြန်လည်သက်သာလာသည်နှင့်အမျှ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော အဖြစ်အပျက်များနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ်များသည် တဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်လည်ရရှိလာပါသည်။ TGA သည် ပြင်းထန်သော အခြေအနေတစ်ခု မဟုတ်သော်လည်း ခံစားရသူများအတွက်မူ စိတ်သောကရောက်စရာ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

TGA ၏ ထူးခြားသော လက္ခဏာမှာ မှတ်ဉာဏ်အသစ်များကို ရုတ်တရက် ဖန်တီးနိုင်စွမ်းမရှိတော့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ပြင် လူနာများသည် မကြာသေးမီက နာရီပိုင်း၊ ရက်ပိုင်း သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍ ကြာမြင့်ခဲ့သော အတိတ်မှ မှတ်ဉာဏ်များကို ပြန်လည်အမှတ်ရရန် ခက်ခဲခြင်းကိုလည်း ခံစားရနိုင်ပါသည်။ ဤလက္ခဏာကို တွေ့ရှိရပါက မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် အခြားသောအကြောင်းရင်းများကို ရှာဖွေဖယ်ရှားရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။

TGA ရောဂါအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် အောက်ပါလက္ခဏာများနှင့် လက္ခဏာရပ်များ ရှိနေရပါမည်-

• ရုတ်တရက် စိတ်ရှုပ်ထွေးလာခြင်းနှင့်အတူ မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးမှုကို ဘေးလူတစ်ဦးက သတိပြုမိခြင်း။
• မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးမှုကို ခံစားနေရသော်လည်း လူနာသည် နိုးကြားခြင်း၊ သတိရှိခြင်းနှင့် မိမိကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာကို သိရှိနားလည်ခြင်း။
• ရင်းနှီးသော အရာဝတ္ထုများကို ခွဲခြားသိမြင်ပြီး အမည်မှည့်ခေါ်နိုင်ခြင်းနှင့် ရိုးရှင်းသော ညွှန်ကြားချက်များကို နားလည်သဘောပေါက်ကာ လိုက်နာနိုင်ခြင်း အပါအဝင် ပုံမှန်သိမြင်မှုစွမ်းရည်များ ရှိနေခြင်း။
• လှုပ်ရှားမှုများကို မထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဘာသာစကားကို နားမလည်ခြင်းကဲ့သို့သော သီးခြားဦးနှောက်ပျက်စီးမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ မရှိခြင်း။
• အထူးသဖြင့် နေ့စွဲ၊ အချိန်နှင့် တည်နေရာတို့နှင့် ပတ်သက်၍ မေးခွန်းဟောင်းများကိုပင် ထပ်ခါတလဲလဲ မေးမြန်းနေခြင်း။

TGA ခံစားနေရသူများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အောက်ပါတို့ကို မလုပ်ဆောင်ကြပါ-

• သတိလစ်မေ့မြောသွားခြင်း။
• ဘာသာစကားချို့ယွင်းခြင်း သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားမှုဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကဲ့သို့သော အခြားအာရုံကြော သို့မဟုတ် သိမြင်မှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများကို ပြသခြင်း။
• အိပ်ရာမှနိုးနိုးချင်းတွင် TGA လက္ခဏာကို ချက်ချင်းခံစားရခြင်း (၎င်းသည် နေ့ခင်းပိုင်း သို့မဟုတ် ညနေပိုင်း နောက်ကျမှသာ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်)။

TGA သည် ရောဂါရှာဖွေရာတွင် အထောက်အကူဖြစ်စေနိုင်သော သီးခြားလက္ခဏာများနှင့် ရာဇဝင်အချို့ ရှိနေတတ်ပါသည်။ ၎င်းတို့တွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်ပါသည်-

• လက္ခဏာများသည် အများဆုံး ၂၄ နာရီသာ ကြာမြင့်တတ်ပြီး များသောအားဖြင့် ထိုထက်ပို၍ တိုတောင်းခြင်း။
• အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ မှတ်ဉာဏ်များ တဖြည်းဖြည်း ပြန်လည်ရရှိလာခြင်း။
• မကြာသေးမီက ဦးခေါင်းတွင် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည့် ရာဇဝင်မရှိခြင်း။
• မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးနေစဉ်အတွင်း အတက်ရောဂါလက္ခဏာများ မပြခြင်း။
• ယခင်က အတက်ရောဂါအခံ ရှိခဲ့သည့် ရာဇဝင်မရှိခြင်း။

အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်သည် ရုတ်တရက် စိတ်ရှုပ်ထွေးလာပြီး ခုတင်တင်ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်များကို မေ့လျော့သွားပါက ဆေးကုသမှုကို ချက်ချင်းခံယူရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ ၎င်းသည် ချက်ချင်းဂရုစိုက်ရန်လိုအပ်သော ပြင်းထန်သည့် ကျန်းမာရေးအခြေအနေတစ်ခု၏ လက္ခဏာ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။ အကယ်၍ လူနာသည် စိတ်ရှုပ်ထွေးလွန်းသဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် အကူအညီမတောင်းနိုင်ပါက ဘေးလူက လူနာတင်ယာဉ်ကို ချက်ချင်းခေါ်ဆိုပေးရန် မရှိမဖြစ်လိုအပ်ပါသည်။ TGA သည် အန္တရာယ်မရှိသော်လည်း ရုတ်တရက် မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးမှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် အသက်အန္တရာယ်ရှိသော အခြားရောဂါများနှင့် ခွဲခြားရန် ခက်ခဲနိုင်ပါသည်။

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

TGA ဖြစ်ပွားရသည့် အခြေခံအကြောင်းရင်းကို တိကျစွာ မသိရသေးဘဲ ဤအခြေအနေကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အချက်များကိုလည်း အပြည့်အဝ နားမလည်သေးပါ။ TGA နှင့် ခေါင်းကိုက်ခဲခြင်း (Migraines) ရာဇဝင်ရှိခြင်းတို့အကြား ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သော်လည်း ဤဆက်စပ်မှု၏ နောက်ကွယ်မှ အကြောင်းရင်းများကိုမူ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မသိရသေးပါ။ အခြားဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အကြောင်းရင်းတစ်ခုမှာ သွေးလှည့်ပတ်မှု ပြဿနာများနှင့် ဆက်စပ်နေပြီး ၎င်းတွင် ပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် သွေးပြန်ကြောများအတွင်း သွေးများ အလွန်အကျွံ ပြည့်လျှံလာခြင်း သို့မဟုတ် သွေးပြန်ကြောများ ပိတ်ဆို့ခြင်း (venous congestion) သို့ ဦးတည်စေသည့် အခြားပြဿနာများ ပါဝင်ပါသည်။

အောက်ပါအဖြစ်အပျက်များအပြီးတွင် TGA ဖြစ်ပွားခြင်းသည် အလွန်ရှားပါးသော်လည်း အစီရင်ခံတင်ပြမှု အများဆုံးရှိသည့် လှုံ့ဆော်မှုပေးသော အချက်အချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်-

• ရေအေး သို့မဟုတ် ရေပူနှင့် ရုတ်တရက် ထိတွေ့မိခြင်း
• ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု ပြင်းထန်စွာ လုပ်ဆောင်ခြင်း
• စိတ်ခံစားမှု သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖိစီးမှုများခြင်း
• နာကျင်မှု ဝေဒနာခံစားရခြင်း
• လိင်ဆက်ဆံခြင်း
• သွေးကြောဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (Angiography) သို့မဟုတ် မှန်ပြောင်းကြည့်ခြင်း (Endoscopy) ကဲ့သို့သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို ခံယူခြင်း
• ဦးခေါင်းတွင် အပျော့စား ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း
• Valsalva maneuver ပြုလုပ်ခြင်း (၎င်းသည် အချို့သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှုများအတွင်း သို့မဟုတ် မြန်ဆန်နေသော နှလုံးခုန်နှုန်းကို နှေးကွေးစေရန်အတွက် ပါးစပ်ကိုပိတ်၊ နှာခေါင်းကို ညှစ်ပြီး ဝမ်းညှစ်သကဲ့သို့ လေကို အားစိုက်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်)

Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)

TGA နှင့် ဆက်စပ်နေသော အဓိက ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ အချက်များတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်ပါသည်-

• အသက်အရွယ်- အသက် ၅၀ နှင့် အထက်ရှိသူများသည် ငယ်ရွယ်သူများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက TGA ကို ခံစားရနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားပါသည်။
• ခေါင်းကိုက်ခဲခြင်း ရာဇဝင်ရှိခြင်း- အကယ်၍ သင့်တွင် ခေါင်းကိုက်ခဲခြင်း (Migraines) ရာဇဝင်ရှိပါက သင့်တွင် TGA ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေသည် ခေါင်းကိုက်ခဲခြင်း မရှိသူများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပါသည်။