ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ခြုံငုံသုံးသပ်ချက် (Overview)
Reactive arthritis (ယခင်က Reiter’s syndrome ဟု ခေါ်ဆိုသည်) သည် မျိုးပွားအင်္ဂါ၊ ဆီးလမ်းကြောင်း သို့မဟုတ် အစာခြေလမ်းကြောင်းတို့တွင် ဘက်တီးရီးယားပိုးဝင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားတတ်သော ရှားပါးသည့် အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သုံးလမှ တစ်ဆယ့်နှစ်လအထိ ကြာမြင့်နိုင်သော အဆစ်နာကျင်ခြင်းနှင့် ရောင်ရမ်းခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
Reactive arthritis ၏ ရောဂါလက္ခဏာများသည် အစပိုင်းတွင် အနည်းငယ်သာရှိနိုင်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ပိုမိုဆိုးရွားလာနိုင်သည်။ ၎င်းသည် ဒူး၊ ခြေကျင်းဝတ်နှင့် ခြေထောက်တို့တွင် အဖြစ်များပြီး ရောင်ရမ်းမှုသည် မျက်စိ၊ အရေပြားနှင့် ဆီးပြွန်တို့ကိုလည်း ထိခိုက်စေနိုင်သည်။ အခြေအနေအများစုတွင် ရောဂါလက္ခဏာများသည် လာလိုက်ပျောက်လိုက် ဖြစ်နိုင်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် တစ်နှစ်အတွင်း ပျောက်ကင်းသွားလေ့ရှိသည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ (Symptoms)
Reactive arthritis ၏ လက္ခဏာများသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူညီနိုင်ဘဲ ပုံမှန်အားဖြင့် ပိုးဝင်ပြီးနောက် တစ်ပတ်မှ လေးပတ်အတွင်း ပေါ်လာတတ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်သည် –
- အဆစ်နာကျင်ခြင်းနှင့် တောင့်တင်းခြင်း – Reactive arthritis ရှိသူများသည် အဆစ်အချို့တွင် နာကျင်မှုကို ခံစားရနိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် တင်ပါးဆုံ၊ ဒူး၊ ခြေကျင်းဝတ်နှင့် ခြေထောက်တို့တွင် အဖြစ်များသည်။
- ခါးအောက်ပိုင်းနာကျင်ခြင်း – ညဘက် သို့မဟုတ် နံနက်ပိုင်းတွင် ပိုမိုဆိုးရွားသော ခါးအောက်ပိုင်း နာကျင်မှု ခံစားရခြင်း။
- မျက်စိရောင်ရမ်းခြင်း – Reactive arthritis ရှိသူများသည် မျက်စိနာခြင်း (conjunctivitis) ကို ခံစားရနိုင်သည်။
- ဆီးလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများ – ဆီးကျိတ် သို့မဟုတ် သားအိမ်ခေါင်း ရောင်ရမ်းလာနိုင်သည်။ ဆီးခဏခဏသွားခြင်း၊ ဆီးသွားစဉ် နာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် ပူစပ်ပူလောင်ဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။
- Enthesitis – Reactive arthritis ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ဤအခြေအနေသည် အရွတ်များ သို့မဟုတ် နာဗ်ကြောများ အရိုးနှင့် ဆုံသည့်နေရာတွင် ရောင်ရမ်းခြင်းဖြစ်ပြီး ခြေဖဝါးနှင့် ဖနောင့်တို့တွင် မသက်မသာ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
- လက်ချောင်း သို့မဟုတ် ခြေချောင်းများ ရောင်ရမ်းခြင်း – ပြင်းထန်သော Reactive arthritis အခြေအနေများတွင် ပြင်းထန်စွာ ရောင်ရမ်းမှုကြောင့် ခြေချောင်း သို့မဟုတ် လက်ချောင်းများသည် ဝက်အူချောင်းကဲ့သို့ ဖြစ်လာနိုင်သည်။
- အရေပြားပြဿနာများ – လက်ဖဝါး၊ ခြေဖဝါး သို့မဟုတ် အမျိုးသားအင်္ဂါတို့တွင် အနာများနှင့် အဖုအပိမ့်များ ထွက်ခြင်းသည် Reactive arthritis ကြောင့်ဖြစ်သော အဖြစ်များသည့် အရေပြားပြဿနာများ ဖြစ်သည်။
အချို့သောအခြေအနေများတွင် Reactive arthritis ရှိသူများသည် ဝမ်းလျှောခြင်းနှင့် ဗိုက်နာခြင်းတို့ကိုလည်း ခံစားရနိုင်သည်။
Reactive arthritis ၏ လက္ခဏာတစ်မျိုးမျိုး (အထူးသဖြင့် ဝမ်းလျှောခြင်းနှင့် မျိုးပွားအင်္ဂါ ပိုးဝင်ခြင်း) သည် တစ်လထက်ပို၍ ကြာရှည်နေပါက သို့မဟုတ် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်နေပါက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူနှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးရန် အရေးကြီးပါသည်။
ဖြစ်ပွားရခြင်းအကြောင်းအရင်းများ (Causes)
သုတေသနပြုချက်များအရ Reactive arthritis သည် ကိုယ်ခံအားစနစ်မှ မိမိကိုယ်ကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သော (autoimmune) အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ခန္ဓာကိုယ်သည် ပိုးမွှား သို့မဟုတ် ဗိုင်းရပ်စ်များကို တိုက်ခိုက်ရန် ကြိုးပမ်းသော်လည်း ၎င်းအစား ကျန်းမာသော တစ်ရှူးများကို တိုက်ခိုက်မိသောအခါ autoimmune ရောဂါများ ဖြစ်ပွားသည်။ Reactive arthritis သည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် အူလမ်းကြောင်း၊ မျိုးပွားအင်္ဂါ သို့မဟုတ် ဆီးလမ်းကြောင်းတို့တွင် ပိုးဝင်ခြင်း၏ ရလဒ်ကြောင့် ဖြစ်ပွားသည်။
Reactive arthritis သည် သူ့အလိုလို ကူးစက်တတ်သော ရောဂါမဟုတ်ပါ။ သို့သော် ၎င်းကို ဖြစ်စေနိုင်သော ဘက်တီးရီးယားများသည် လိင်ဆက်ဆံမှု သို့မဟုတ် မသန့်ရှင်းသော အစားအစာများမှတစ်ဆင့် ကူးစက်နိုင်သည်။ ဤဘက်တီးရီးယားများနှင့် ထိတွေ့သူများထဲမှ အနည်းငယ်သော ရာခိုင်နှုန်းသာလျှင် Reactive arthritis အမှန်တကယ် ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ ထို့အပြင် အစောပိုင်း ပိုးဝင်မှုသည် ရောဂါလက္ခဏာ အနည်းငယ်သာ ရှိခြင်း သို့မဟုတ် လုံးဝမရှိခြင်းတို့ကြောင့် သတိမပြုမိဘဲ ဖြစ်နေနိုင်ပါသည်။
Reactive arthritis ကို Campylobacter, Chlamydia, Clostridioides difficile, Escherichia coli, Salmonella, Shigella, နှင့် Yersinia စသည့် ဘက်တီးရီးယား အမျိုးမျိုးက ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဤဘက်တီးရီးယား အချို့သည် လိင်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်နိုင်ပြီး အချို့မှာ အစားအစာမှတစ်ဆင့် ကူးစက်တတ်ပါသည်။
ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသောအချက်များ (Risk factors)
အချက်အလက်အချို့သည် Reactive arthritis ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို တိုးမြင့်စေနိုင်သည် –
- အသက် – အသက် ၂၀ မှ ၄၀ အတွင်းရှိသူများသည် Reactive arthritis ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများသည်။
- လိင် – အစားအစာမှတစ်ဆင့် ကူးစက်သော ပိုးဝင်မှုကြောင့်ဖြစ်သည့် Reactive arthritis သည် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး နှစ်ဦးစလုံးတွင် တူညီစွာ ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ သို့သော် လိင်ဆက်ဆံမှုကြောင့် ဖြစ်ပွားသော Reactive arthritis တွင်မူ အမျိုးသားများသည် အမျိုးသမီးများထက် ကိုးဆ ပိုမိုဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ရှိသည်။
- မျိုးရိုးဗီဇ – သီးသန့် မျိုးရိုးဗီဇအမှတ်အသားတစ်ခုသည် Reactive arthritis နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိသော်လည်း ဤအမှတ်အသားရှိသူ အများစုသည် ရောဂါဖြစ်ပွားခြင်း မရှိကြပါ။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
Reactive arthritis ကို ရောဂါရှာဖွေရန်အတွက် မကြာသေးမီက ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဖျားနာမှု သို့မဟုတ် ပိုးဝင်မှုများအပါအဝင် ဆေးရာဇဝင်ကို စစ်ဆေးခြင်း၊ လူနာကို ကိုယ်ကာယစစ်ဆေးခြင်းနှင့် စမ်းသပ်မှုအမျိုးမျိုး ပြုလုပ်ခြင်းတို့ဖြင့် စတင်ပါသည်။
ကိုယ်ကာယစစ်ဆေးနေစဉ်အတွင်း ဆရာဝန်သည် အဆစ်များရောင်ရမ်းခြင်း (ရောင်ကိုင်းခြင်း၊ ပူနွေးခြင်းနှင့် နာကျင်ခြင်း) ရှိမရှိ စစ်ဆေးမည်ဖြစ်သလို ကျောရိုးနှင့် ထိခိုက်နေသော အဆစ်များ၏ လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်းကိုလည်း အကဲဖြတ်မည်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မျက်စိရောင်ရမ်းခြင်းနှင့် အရေပြားပေါ်ရှိ အဖုအပိမ့်များ ရှိမရှိကိုလည်း ဆရာဝန်က စစ်ဆေးနိုင်ပါသည်။
- ပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှုများ – ရောဂါရှာဖွေမှုကို အတည်ပြုရန်အတွက် ဆရာဝန်က X-ray ရိုက်ရန် တောင်းဆိုနိုင်ပါသည်။ အခြားသော အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါများကို X-ray ဖြင့် ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ပါသည်။ ခါးအောက်ပိုင်း၊ တင်ပါးဆုံနှင့် အဆစ်များကို X-ray ရိုက်ခြင်းဖြင့် Reactive arthritis ၏ ထင်ရှားသော လက္ခဏာများကို သိရှိနိုင်ပါသည်။ အချို့သောအခြေအနေများတွင် CT scan နှင့် MRI ကဲ့သို့သော အခြားပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှုများလည်း လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
- သွေးစစ်ဆေးခြင်း – ရောဂါရှာဖွေရာတွင် အထောက်အကူဖြစ်စေရန် ရောင်ရမ်းမှုလက္ခဏာများ၊ Reactive arthritis နှင့် ဆက်စပ်နေသော မျိုးရိုးဗီဇအမှတ်အသားရှိမရှိ၊ အခြားအဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါများနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပဋိပစ္စည်းများ သို့မဟုတ် ယခင်ကဖြစ်စေ၊ လက်ရှိဖြစ်စေ ပိုးဝင်ထားသည့် အထောက်အထားများကို သိရှိနိုင်ရန် သွေးကို ဓာတ်ခွဲစစ်ဆေးရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
- အဆစ်အတွင်းရှိ အရည်ကို စစ်ဆေးခြင်း (Joint aspiration tests) – Arthrocentesis ဟုလည်းခေါ်သော ဤစစ်ဆေးမှုသည် အဆစ်များရောင်ရမ်းခြင်းနှင့် နာကျင်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ဆရာဝန်က ဆုံးဖြတ်နိုင်ရန် ကူညီပေးသည်။ ထိခိုက်နေသော အဆစ်အတွင်းမှ အရည်ကို စုပ်ထုတ်ရန် အပ်ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ ထိုအရည်ကို အောက်ပါအချက်များ စစ်ဆေးရန် ဓာတ်ခွဲခန်းသို့ ပို့ဆောင်မည်ဖြစ်သည် –
- သွေးဖြူဥအရေအတွက် – သွေးဖြူဥပမာဏ မြင့်တက်နေခြင်းသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ရောင်ရမ်းမှု သို့မဟုတ် ပိုးဝင်မှုရှိနေခြင်းကို ဖော်ပြနိုင်ပါသည်။
- ပိုးဝင်မှုများ – အခြားသော အဆစ်အတွင်း ပိုးဝင်မှုများသည်လည်း အလားတူလက္ခဏာများကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး အဆစ်ကို ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးစေနိုင်သည်။ အဆစ်အရည်အတွင်း ဘက်တီးရီးယားများ ရှိနေပါက ၎င်းသည် septic arthritis ကို ညွှန်ပြနိုင်ပါသည်။
- ပုံဆောင်ခဲများ (Crystals) – ၎င်းသည် ဂေါက် (gout) ရောဂါကဲ့သို့သော အခြားနာကျင်နိုင်သည့် အကြောင်းရင်းများကို ခွဲခြားရန်ဖြစ်သည်။ ဂေါက်ရောဂါသည် ခြေမတွင် အဖြစ်များပြီး အလွန်နာကျင်စေသော အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အဆစ်အရည်အတွင်း ယူရစ်အက်ဆစ် ပုံဆောင်ခဲများ ရှိနေပါက ဂေါက်ရောဂါကို ညွှန်ပြနိုင်ပါသည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
Reactive arthritis ကို ကုသရခြင်း၏ ရည်မှန်းချက်မှာ ရောဂါလက္ခဏာများကို လျှော့ချရန်နှင့် အရင်းခံဖြစ်သော ဘက်တီးရီးယားပိုးဝင်ခြင်းကို ဖြေရှင်းရန်ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် Reactive arthritis ၏ လက္ခဏာများသည် ကုသမှုစတင်ပြီး သုံးလမှ ခြောက်လအတွင်း သက်သာလာလေ့ရှိသည်။ သို့သော် လက္ခဏာအသစ်များ ပေါ်လာပါက သို့မဟုတ် ကနဦးကုသမှုသည် ထိရောက်မှုမရှိပါက ကုသမှုအစီအစဉ်ကို အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲနိုင်ပါသည်။
- ဆေးဝါးများ – ပိုးဝင်မှုကို ကုသရန်နှင့် ရောဂါလက္ခဏာများကို ထိန်းချုပ်ရန် ဆေးဝါးအမျိုးမျိုး လိုအပ်နိုင်ပါသည်။ ဘက်တီးရီးယားပိုးဝင်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော Reactive arthritis အတွက် ပိုးသတ်ဆေးများ ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည်။
Reactive arthritis အတွက် အသုံးပြုလေ့ရှိသော ဆေးဝါးများမှာ –
- စတီးရွိုက်မဟုတ်သော အရောင်ကျဆေးများ (NSAIDs) – NSAIDs များသည် Reactive arthritis နှင့် ဆက်စပ်နေသော ရောင်ရမ်းမှုနှင့် နာကျင်မှုကို သက်သာစေနိုင်သည်။ Indomethacin သည် အညွှန်းအများဆုံးဖြစ်သော NSAID ဆေးတစ်မျိုးဖြစ်သည်။
- စတီးရွိုက်များ (Steroids) – မျက်စိပြဿနာများနှင့် အရေပြားအဖုအပိမ့်များကို ကုသရန် စတီးရွိုက်မျက်စဉ်းဆေးနှင့် လိမ်းဆေးများကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။ ထိခိုက်နေသော အဆစ်များအတွင်း စတီးရွိုက်ထိုးဆေး ထိုးခြင်းဖြင့် ရောင်ရမ်းမှုကို လျှော့ချနိုင်ပြီး ပုံမှန်လှုပ်ရှားမှုများကို ပြန်လည်လုပ်ဆောင်နိုင်စေပါသည်။
- လေးဖက်နာ အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါကုဆေးများ – Sulfasalazine, methotrexate, နှင့် etanercept ကဲ့သို့သော လေးဖက်နာကုဆေးများသည် Reactive arthritis လက္ခဏာများကို သက်သာစေနိုင်ပါသည်။ သို့သော် Reactive arthritis ကုသမှုအတွက် ၎င်းတို့၏ ထိရောက်မှုကို ထောက်ခံသည့် သုတေသနပြုချက်များမှာ ကန့်သတ်ချက်ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း သတိပြုသင့်ပါသည်။
- ကာယကုထုံး (Physical therapy) – ခန္ဓာကိုယ်ကြံ့ခိုင်စေသော လေ့ကျင့်ခန်းများသည် ထိခိုက်နေသော အဆစ်များပတ်လည်ရှိ ကြွက်သားများကို သန်မာစေခြင်းဖြင့် အဆစ်၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ပိုမိုကောင်းမွန်စေနိုင်ပါသည်။ အဆစ်များ ပိုမိုပျော့ပျောင်းလာစေရန်နှင့် တောင့်တင်းမှုကို လျှော့ချရန် လှုပ်ရှားမှုနယ်ပယ်ချဲ့ထွင်သည့် လေ့ကျင့်ခန်းများ (range-of-motion exercises) ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။ မှန်ကန်သော လမ်းညွှန်မှုရရှိရန် ကာယကုထုံးပညာရှင်၏ အကြံဉာဏ်ကို ရယူရန် အကြံပြုလိုပါသည်။
