အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်းရောဂါ

H2 အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း ရောဂါ အကြောင်း သိကောင်းစရာ

အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း (Pneumonitis) ဆိုသည်မှာ အဆုတ်တစ်ရှူးများ ရောင်ရမ်းသည့် အခြေအနေကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်ပြီး ပိုးဝင်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Pneumonia) အပါအဝင် အခြားသော အကြောင်းအရင်းများစွာ ပါဝင်သည်။ အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Pneumonia) သည်လည်း အဆုတ်တစ်ရှူး ရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်စေသော်လည်း ၎င်းမှာ ပိုးဝင်ခြင်းကြောင့် သီးသန့် ဖြစ်ပွားခြင်းဖြစ်သည်။ “Pneumonitis” ဟူသော ဝါဟာရကိုမူ ဝါသနာ သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းခွင်နှင့် ဆက်စပ်နေသော လေထုထဲမှ ဓာတ်မတည့်ပစ္စည်းများနှင့် ထိတွေ့မိခြင်းကဲ့သို့သော ပိုးဝင်ခြင်း မဟုတ်သည့် အခြား ရောင်ရမ်းမှု အကြောင်းအရင်းများအတွက် အများအားဖြင့် သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။ ထို့ပြင် ဤအခြေအနေသည် အချို့သော ဆေးဝါးများနှင့် ကင်ဆာကုသမှု အမျိုးအစားအချို့ကြောင့်လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး အသက်ရှူရခက်ခဲခြင်း သာမက အခြားသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများကိုပါ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။

အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း (Pneumonitis) ကြောင့်ဖြစ်သော ရောင်ရမ်းမှုတွင် ပုံစံအမျိုးအစား အမျိုးမျိုး ရှိသည် –

• အချိန်တိုအတွင်းဖြစ်သော ရောင်ရမ်းခြင်း (Acute): ရောင်ရမ်းမှုသည် ရုတ်တရက် ဖြစ်ပွားပြီး လျှင်မြန်စွာ ပြန်လည် သက်သာသွားသည်။
• အလယ်အလတ်ကာလ ရောင်ရမ်းခြင်း (Subacute): ရောင်ရမ်းမှု ဖြစ်ပွားပုံမှာ နှေးကွေးပြီး ပုံမှန်အတိုင်း ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေသည်။
• နာတာရှည် ရောင်ရမ်းခြင်း (Chronic): ရောင်ရမ်းမှုမှတစ်ဆင့် ရေရှည်နှင့် စွဲမြဲသော ရောင်ရမ်းမှုအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းသွားသည်။

အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း (Pneumonitis) အမျိုးအစားများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –

• ရုတ်တရက် အဆုတ်ကြားတစ်ရှူးရောင်ခြင်း (Acute interstitial pneumonitis): ရုတ်တရက် ဖြစ်ပွားသည့်အတွက် သင့်လက္ခဏာများသည် လျှင်မြန်စွာ ဆိုးရွားလာနိုင်သည်။
• ဓာတုပစ္စည်းကြောင့် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း (Chemical pneumonitis): နေအိမ် သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းခွင်တွင် အသုံးပြုသည့် ပစ္စည်းများ (ဥပမာ – ပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးမှုများတွင် သုံးသည့် ဓာတုပစ္စည်းများ၊ ကလိုရင်းဓာတ်ငွေ့၊ ပိုးသတ်ဆေးများ၊ ဓာတ်ဆီနှင့် မီးခိုးများ) ၌ ပါဝင်သော ဓာတုပစ္စည်းများကို ရှူရှိုက်မိသည့်အခါ ဓာတုပစ္စည်းကြောင့် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
• ဓာတ်မတည့်မှုလွန် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း (Hypersensitivity pneumonitis): ဖုန်မှုန့်၊ မှို၊ ဗက်တီးရီးယား သို့မဟုတ် အမွှေးအမျှင်၊ အမွေးစနှင့် တိရစ္ဆာန် အရေပြားမှ ထွက်သော အကြေးခွံ သေးသေးလေးများ (Dander) ကဲ့သို့သော ဓာတ်မတည့် အရာများကို ရှူရှိုက်မိသည့်အခါ ဤအခြေအနေ ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
• ဓာတ်ရောင်ခြည်ကြောင့် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း (Radiation pneumonitis): ကင်ဆာရောဂါအတွက် ဓာတ်ရောင်ခြည်ဖြင့် ကုသမှု ခံယူပြီးနောက် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။

အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း၏ ပင်မ လက္ခဏာများတွင် အသက်ရှူရခက်ခဲခြင်းနှင့် သလိပ်မထွက်သော နာတာရှည် ချောင်းခြောက်ဆိုးခြင်းတို့ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ရောဂါအဖြေရှာရန်အတွက် အထူးပြု စစ်ဆေးမှုများ လိုအပ်သည်။ ကုသမှု၏ ပင်မ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ရောင်ရမ်းမှုကို လျှော့ချရန်နှင့် ရောင်ရမ်းစေသည့် ပစ္စည်းများကို ရှောင်ကြဉ်ရန် ဖြစ်သည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း၏ ပထမဆုံး ပြသသည့် လက္ခဏာမှာ အများအားဖြင့် အသက်ရှူမဝခြင်းဖြစ်ပြီး ချောင်းခြောက်ဆိုးခြင်းနှင့် အတူ ယှဉ်တွဲဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ အချိန်ကြာလာသည်အထိ ကုသမှုမရှိပါက နာတာရှည် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်းသို့ ကူးပြောင်းသွားနိုင်ပြီး မသိရှိဘဲ သို့မဟုတ် မကုသဘဲ ထားရှိပါက အဆုတ်အမျှင်တွဲဆက်တစ်ရှူးများ ထူထဲလာခြင်း (အဆုတ်အမျှင်ဖြစ်ခြင်း – Fibrosis) သို့ ရောက်ရှိသွားနိုင်သည်။

နာတာရှည် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း လက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –

• အရေပြား၊ နှုတ်ခမ်း သို့မဟုတ် လက်သည်းများ ပြာနှမ်းခြင်း (Cyanosis)
• ရင်ဘတ်နာကျင်ခြင်း
• ချောင်းခြောက်ဆိုးခြင်း
• မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း
• အစားအသောက်ပျက်ခြင်း
• အသက်ရှူမဝခြင်း သို့မဟုတ် အသက်ရှူရ ခက်ခဲခြင်း (Dyspnea)
• ရည်ရွယ်ချက်မရှိဘဲ ဝိတ်ကျသွားခြင်း

မည်သည့် အကြောင်းအရင်းကြောင့်ဖြစ်စေ အသက်ရှူရခက်ခဲသည့် ဝေဒနာ ခံစားရပါက ဆေးဝါးကုသမှုကို ချက်ချင်း ရယူပါ။

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

အဆုတ်အတွင်းရှိ သေးငယ်သော လေအိတ်ငယ်လေးများ (Alveoli) ရောင်ရမ်းခြင်း ဖြစ်သည့် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း (Pneumonitis) သည် ဓာတုကုထုံး ဆေးဝါးများမှစ၍ လေထုထဲမှ မှိုပိုးများအထိ အမျိုးမျိုးသော ထိခိုက်စေသည့် ပစ္စည်းများကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အကြောင်းအရင်းများစွာ ရှိသော်လည်း ဤရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်စေသည့် သီးခြား ပစ္စည်းကို ဖော်ထုတ်ရန် ခက်ခဲလေ့ရှိသည်။ ဤအခြေအနေသည် လေအိတ်ငယ်လေးများမှတစ်ဆင့် သွေးကြောအတွင်းသို့ အောက်ဆီဂျင် စိမ့်ဝင်စီးဆင်းမှုကို ဟန့်တားစေသဖြင့် အသက်ရှူစနစ် လုပ်ဆောင်ချက်များကို ခက်ခဲစေသည်။

အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်းသည် အကြောင်းအရင်းများစွာကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ အတွေ့ရအများဆုံး အကြောင်းအရင်းများမှာ –

• တိရစ္ဆာန်များ: တိရစ္ဆာန် အမွှေး၊ ငှက်မွေးနှင့် အရေပြားတို့တွင် ပါဝင်သော ဓာတ်မတည့် အရာများသည် ရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ငှက်မွေးများ သို့မဟုတ် ငှက်မစင်များနှင့် ထိတွေ့ခြင်းသည် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည့် အဓိက နည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။
• ဗက်တီးရီးယားနှင့် မှိုများ: အချို့သော မှိုများနှင့် ဗက်တီးရီးယားများနှင့် ပုံမှန် ထိတွေ့နေရပါက အဆုတ်ရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ မှိုနှင့် ဆက်စပ်နေသော အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း အချို့ကို “Hot tub lung” သို့မဟုတ် “Farmer’s lung” ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကြံ၊ ကောက်ရိုး၊ ရိုးပြတ်၊ ကောက်သီးသီးနှံနှင့် ဒိန်ခဲတို့ပေါ်တွင် ပေါက်ရောက်သော မှိုများသည် ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။
• ဆေးဝါးများ: အချို့သော ပဋိဇီဝဆေးများ၊ အချို့သော ဓာတုကုထုံး ဆေးဝါးများနှင့် နှလုံးခုန်နှုန်းကို ထိန်းညှိပေးသည့် ဆေးဝါးများ အပါအဝင် ဆေးဝါးအများအပြားကြောင့် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ အက်စပရင် (Aspirin) ကို လွန်လွန်ကဲကဲ သုံးစွဲခြင်းသည်လည်း အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
• ဓာတ်ရောင်ခြည်ဖြင့် ကုသမှုများ: အဆုတ်ကင်ဆာ သို့မဟုတ် ရင်သားကင်ဆာ ကုသနေသူများကဲ့သို့ ရင်ဘတ်ကို ဓာတ်ရောင်ခြည်ပေး ကုသမှု ခံယူနေရသော အချို့လူနာများတွင် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ ရိုးတွင်းခြံဆီ အစားထိုးကုသရန် ပြင်ဆင်သည့်အနေဖြင့် တစ်ခန္ဓာကိုယ်လုံးကို ဓာတ်ရောင်ခြည်ပေး ကုသခြင်းကြောင့်လည်း အဆုတ်ရောင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။

ဖြစ်နိင်ချေရှိသော အကြောင်းအရင်းများ

အောက်ပါ အချက်များသည် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေနိုင်သည် –

• အလုပ်အကိုင် သို့မဟုတ် ဝါသနာများ: အောက်ပါ အလုပ်အကိုင်များနှင့် ဝါသနာများသည် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည် –
  • စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ကိုင်ခြင်း: စိုက်ပျိုးရေး ကဏ္ဍတွင် လုပ်ကိုင်နေသူများသည် ပိုးသတ်ဆေးများနှင့် ဓာတုစဖျန်းဆေး အမှုန်အမွှားများနှင့် ထိတွေ့နေရသည်။ မှိုတက်နေသော ကောက်ရိုးများမှ လေထုထဲရှိ အမှုန်အမွှားများကို ရှူရှိုက်မိခြင်းသည် အလုပ်အကိုင်ကြောင့်ဖြစ်သော အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်း၏ အတွေ့ရအများဆုံး နည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကောက်ရိုးနှင့် သီးနှံများကို ရိတ်သိမ်းချိန်တွင်လည်း မှိုအမှုန်များကို ရှူရှိုက်မိနိုင်သည်။
  • ငှက်/ကြက် ငှက်များ မွေးမြူကိုင်တွယ်ခြင်း: ကြက်ငှက်မွေးမြူရေး လုပ်ကိုင်သူများနှင့် ခိုးလှိုင်းမွေးမြူသူများသည် ငှက်မွေး၊ ငှက်မစင်များနှင့် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် အခြား အရာများနှင့် မကြာခဏ ထိတွေ့နေရသည်။
  • ရေပူကန်များနှင့် စိုထိုင်းဆထိန်း စက်များ (Humidifiers): ရေပူကန် ပူစီပေါင်းထခြင်းသည် ရှူရှိုက်နိုင်သော အမှုန်အမွှားများကို ဖြစ်ပေါ်စေသဖြင့် မှိုတက်နေသော ရေပူကန် ပတ်ဝန်းကျင်သည် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ နေအိမ်များတွင် သုံးသည့် စိုထိုင်းဆထိန်းစက်များသည်လည်း မှိုများ၏ ဖြစ်လေ့ရှိသော အမြစ်တွယ်ရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ မသန့်ရှင်းသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် မှိုနှင့် ဗက်တီးရီးယားများ ပေါက်ပွားနိုင်ပြီး ရေငွေ့အမှုန်မှတစ်ဆင့် သင့်ထံသို့ ဝင်ရောက်နိုင်သည်။
• ကင်ဆာ ကုသမှု: အဆုတ်သို့ ဓာတ်ရောင်ခြည်ပေး ကုသခြင်းနှင့် အချို့သော ဓာတုကုထုံး ဆေးဝါးများ နှစ်ခုစလုံးသည် အဆုတ်တစ်ရှူးရောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ထိုနှစ်ခုလုံးကို ပေါင်းစပ်ကုသပါက ပြန်လည်ကုသ၍ မရနိုင်သော နာတာရှည် အဆုတ်ရောဂါ ဖြစ်နိုင်ခြေကို ပိုမိုမြင့်တက်စေသည်။