အဆုတ်ရောင်ရောဂါ

အဆုတ်ရောင်ရောဂါ အကြောင်း သိကောင်းစရာ

အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Pneumonia) ဆိုသည်မှာ ဗက်တီးရီးယား၊ ဗိုင်းရပ်စ် သို့မဟုတ် မှိုပိုးများကြောင့် အဆုတ်တွင် ပိုးဝင်ခြင်းဖြစ်ပြီး ရောင်ရမ်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ကာ အဆုတ်အတွင်း အရည် သို့မဟုတ် ပြည်များ စုပုံလာနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်သည်။ ရောဂါ၏ ပြင်းထန်မှုနှင့် ကုသမှုပုံစံသည် ရောဂါဖြစ်ပွားစေသော ပိုးမွှားအမျိုးအစားနှင့် ကူးစက်ခံရသည့် နေရာ/ပုံစံပေါ်မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားပြီး အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစား ခွဲခြားထားသည် –

• ဆေးရုံပြင်ပမှ ကူးစက်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Community-Acquired Pneumonia – CAP):
  • ဗက်တီးရီးယားကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်း: အတွေ့ရအများဆုံးမှာ Streptococcus pneumoniae ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် နှာခေါင်းဘေးဆီးရိုးရောင်ခြင်း (sinusitis) နှင့် ဦးနှောက်မြှေးရောင်ခြင်း (meningitis) ကဲ့သို့သော အခြားပိုးဝင်မှုများကိုလည်း ဖြစ်စေနိုင်သည်။ Mycoplasma pneumoniae သည် အပျော့စား လက္ခဏာများသာ ပြသသည့် Atypical pneumonia ကို ဖြစ်စေတတ်သည်။ အခြား ဗက်တီးရီးယားများမှာ Haemophilus influenzae, Chlamydia pneumoniae နှင့် Legionnaires’ ရောဂါကို ဖြစ်စေသော Legionella pneumophila တို့ ဖြစ်ကြသည်။
  • ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်း: အအေးမိ ဗိုင်းရပ်စ်များ၊ တုပ်ကွေး ဗိုင်းရပ်စ်၊ COVID-19 နှင့် Respiratory Syncytial Virus (RSV) တို့ကြောင့်လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
  • မှိုပိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်း: ဖြစ်ပွားမှု နည်းပါးပြီး သာမန်အားဖြင့် ကိုယ်ခံအားနည်းသူများတွင် တွေ့ရတတ်သည်။ Cryptococcus, Pneumocystis jirovecii နှင့် Coccidioides တို့ ပါဝင်သည်။
  • ပရိုတိုဇိုးဝါကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်း: Toxoplasma ကဲ့သို့သော ဖြစ်ခဲသည့် ပရိုတိုဇိုးဝါများကြောင့်လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
• ဆေးရုံအတွင်းမှ ကူးစက်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Hospital-Acquired Pneumonia – HAP): အခြားရောဂါများဖြင့် ဆေးရုံတက်ရောက်နေသူများတွင် ဖြစ်ပွားတတ်ပြီး Methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) ကဲ့သို့ ပဋိဇီဝဆေး ယဉ်ပါးနေသည့် ဗက်တီးရီးယားများကြောင့် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသဖြင့် ပိုမိုပြင်းထန်ပြီး ကုသရ ခက်ခဲသည်။
• ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Healthcare-Associated Pneumonia – HCAP): ရေရှည်ပြုစုစောင့်ရှောက်ရေး စခန်းများ သို့မဟုတ် ဆေးရုံပြင်ပ လူနာဌာနများတွင် ကာလရှည် ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ရသူများတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး ပဋိဇီဝဆေး ယဉ်ပါးပိုးများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။
• အသက်ရှူစက် တပ်ဆင်ထားသူများတွင် ဖြစ်ပွားသော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Ventilator-Associated Pneumonia – VAP): အထူးကြပ်မတ်ကုသဆောင် (ICU) များ၌ အသက်ရှူစက် အသုံးပြုနေရသူများတွင် ဖြစ်ပွားပြီး ရောဂါဖြစ်ပွားစေသည့် ပိုးမွှားများမှာ ဆေးယဉ်ပါးပိုးများ အပါအဝင် CAP နှင့် ဆင်တူနိုင်သည်။
• အစာ သို့မဟုတ် အရည် သီးရာမှဖြစ်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Aspiration Pneumonia): အစားအစာ၊ အရည် သို့မဟုတ် အန်ဖတ်များ အဆုတ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားပြီး ပြန်လည်မထွက်လာပါက ပိုးဝင်ခြင်းမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပွားရခြင်းဖြစ်သည်။

အဆုတ်ရောင်ရောဂါ၏ သက်ရောက်မှုသည် အပျော့စားမှသည် အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရသည်အထိ ကွဲပြားနိုင်ပြီး မွေးကင်းစကလေးများ၊ ကလေးငယ်များ၊ အသက် ၆၅ နှစ်ထက်ကြီးသူများ၊ ကိုယ်ခံအားနည်းသူများနှင့် မူလကျန်းမာရေးပြဿနာ ရှိသူများတွင် အန္တရာယ် အရှိဆုံးဖြစ်သည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

အဆုတ်ရောင်ရောဂါသည် ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းအရင်း၊ သင့်အသက်အရွယ်နှင့် စုစုပေါင်း ကျန်းမာရေးအခြေအနေတို့ပေါ် မူတည်၍ အပျော့စားမှ အပြင်းစားအထိ အမျိုးမျိုး ပြသနိုင်သည်။ အပျော့စား လက္ခဏာများသည် ကြာရှည်ဖြစ်ပွားနေတတ်သော်လည်း တုပ်ကွေး သို့မဟုတ် အအေးမိခြင်း၏ လက္ခဏာများနှင့် မှားယွင်းတတ်သည်။

• ဗက်တီးရီးယားကြောင့်ဖြစ်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ လက္ခဏာများမှာ ဖြည်းဖြည်းချင်း သို့မဟုတ် ရုတ်တရက် ပေါ်လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ –
• အသက်ရှူသည့်အခါ သို့မဟုတ် ချောင်းဆိုးသည့်အခါ ရင်ဘတ်နာကျင်ခြင်း
• စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း သို့မဟုတ် အသိစိတ် ပြောင်းလဲခြင်း
• အဝါရောင်၊ အစိမ်းရောင် သို့မဟုတ် သွေးစပါသော သလိပ်များ ချောင်းဆိုးထွက်ခြင်း
• နှုတ်ခမ်း၊ အရေပြား သို့မဟုတ် လက်သည်းများ ပြာနှမ်းခြင်း (Cyanosis)
• အသက်ရှူမြန်ခြင်း
• ဖျားခြင်း (ဖာရင်ဟိုက် ၁၀၅ ဒီဂရီ သို့မဟုတ် စင်တီဂရိတ် ၄၀.၅၅ ဒီဂရီအထိ)
• အစားအသောက်ပျက်ခြင်း
• နှလုံးခုန်မြန်ခြင်း
• အသက်ရှူမဝခြင်း
• ချွေးထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ချမ်းတုန်ခြင်း
• မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း
• ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့်ဖြစ်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ လက္ခဏာများမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် ရက်ပိုင်းအတွင်း ပေါ်လာလေ့ရှိသည်။ ဗက်တီးရီးယားကြောင့်ဖြစ်သည့် လက္ခဏာများနှင့် ဆင်တူသည့်အပြင် အောက်ပါတို့လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
• ချောင်းခြောက်ဆိုးခြင်း
• ခေါင်းကိုက်ခြင်း
• ကြွက်သားများ နာကျင်ခြင်း
• အလွန်အမင်း မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း
• မွေးကင်းစနှင့် ကလေးငယ်များတွင် ဖြစ်ပွားသော အဆုတ်ရောင်ရောဂါသည် မည်သည့်လက္ခဏာမှ မပြဘဲ ရှိနိုင်သကဲ့သို့ လူကြီးများနှင့် မတူသော အောက်ပါလက္ခဏာများလည်း ပြသနိုင်သည်။
• ချောင်းဆိုးခြင်း
• ပုံမှန်ထက် ပိုမိုငိုခြင်း
• နို့စို့ရ/အစာစားရ ခက်ခဲခြင်း
• အသက်ရှူခက်ခဲခြင်း သို့မဟုတ် အသက်ရှူမြန်ခြင်း
• ဖျားခြင်း သို့မဟုတ် ချမ်းတုန်ခြင်း
• ခန္ဓာကိုယ် မအီမသာဖြစ်ခြင်း
• အားအင်မရှိခြင်း သို့မဟုတ် ဂဏာမငြိမ်ဖြစ်ခြင်း
• သေးခံတွင် ဆီးနည်းခြင်း
• အစားအသောက်ပျက်ခြင်း
• အသက်ရှူသံ ကျယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ညည်းတွားသံ ထွက်ခြင်း
• ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်နှာနီမြန်းခြင်း သို့မဟုတ် ဖျော့တော့ခြင်း
• အန်ခြင်း

အဆုတ်ရောင်ရောဂါသည် အသက်ကြီးသူများ၊ နှလုံးပျက်စီးနေသူများနှင့် နာတာရှည် အဆုတ်ပြဿနာရှိသူများတွင် အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရသည့် အခြေအနေသို့ ရုတ်တရက် ကူးပြောင်းသွားနိုင်သည်။

အကယ်၍ သင့်တွင် အသက်ရှူခက်ခဲခြင်း၊ ရင်ဘတ်နာကျင်ခြင်း၊ ဖျားနာမှု ကြာရှည်ခြင်း (ဖာရင်ဟိုက် ၁၀၂ ဒီဂရီ သို့မဟုတ် ၎င်းထက်မြင့်မားခြင်း) သို့မဟုတ် နာတာရှည် ချောင်းဆိုးခြင်း (အထူးသဖြင့် ပြည်များပါသော သလိပ်ထွက်ခြင်း) တို့ ခံစားရပါက သင့်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်သူနှင့် ပြသတိုင်ပင်ပါ။

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

အဆုတ်ရောင်ရောဂါကို ဖြစ်ပွားစေသော ပိုးမွှားအမျိုးအစားများနှင့် ကူးစက်ခံရသည့် နေရာတို့ပေါ် မူတည်၍ ခွဲခြားထားသည် –

• ဆေးရုံပြင်ပမှ ကူးစက်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ: ၎င်းသည် အတွေ့ရအများဆုံး အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး ဆေးရုံ/ဆေးခန်း ပြင်ပတွင် ဖြစ်ပွားသည်။
  • ဗက်တီးရီးယား: Streptococcus pneumoniae သည် အဓိက အကြောင်းအရင်းဖြစ်ပြီး အအေးမိ သို့မဟုတ် တုပ်ကွေးဖြစ်ပြီးနောက် အများအားဖြင့် ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ ၎င်းသည် အဆုတ်၏ သီးခြားအစိတ်အပိုင်းကို ထိခိုက်စေသည့် Lobar pneumonia ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
  • ဗက်တီးရီးယားနှင့် ဆင်တူသော သက်ရှိများ: Mycoplasma pneumoniae သည် အပျော့စား လက္ခဏာများကို ဖြစ်စေလေ့ရှိပြီး “Walking pneumonia” ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။
  • မှိုပိုးများ: နာတာရှည် ရောဂါရှိသူများ သို့မဟုတ် ကိုယ်ခံအားနည်းသူများတွင် အများအားဖြင့် တွေ့ရပြီး မြေဆီလွှာ သို့မဟုတ် ငှက်ချေးများတွင် တွေ့ရသည့် ပိုးမွှားများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။
  • ဗိုင်းရပ်စ်များ: အသက် ၅ နှစ်အောက် ကလေးငယ်များတွင် ပြင်းထန်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် ပုံမှန် အသက်ရှူလမ်းကြောင်း ဗိုင်းရပ်စ်များနှင့် COVID-19 တို့ ပါဝင်သည်။
• ဆေးရုံအတွင်းမှ ကူးစက်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ: ဆေးရုံတက်ရောက်နေစဉ်အတွင်း (အထူးသဖြင့် အထူးကြပ်မတ်ကုသဆောင်၌ အသက်ရှူစက် တပ်ဆင်ထားသူများတွင်) ဖြစ်ပွားသည်။ ပဋိဇီဝဆေး ယဉ်ပါးနေသည့် ဗက်တီးရီးယားများကြောင့် ပိုမိုပြင်းထန်နိုင်သည်။
• ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ အဆုတ်ရောင်ရောဂါ: ရေရှည် ပြုစုစောင့်ရှောက်ရေး စခန်းများ သို့မဟုတ် ကျောက်ကပ်ဆေးစက်ရုံများကဲ့သို့ ဆေးရုံပြင်ပ ဌာနများတွင် ရောက်ရှိနေသူများကို ထိခိုက်စေပြီး ဆေးယဉ်ပါးပိုးများကြောင့် ဖြစ်ပွားသည်။
• အစာ သို့မဟုတ် အရည် သီးရာမှဖြစ်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ: အစားအစာ၊ သောက်စရာ၊ အန်ဖတ် သို့မဟုတ် တံတွေးများကို အဆုတ်အတွင်းသို့ ရှူသွင်းမိရာမှ ဖြစ်ပွားခြင်းဖြစ်သည်။ ဦးနှောက်ဒဏ်ရာရခြင်း သို့မဟုတ် မူးယစ်ဆေးဝါး/အရက် အလွန်အကျွံ သုံးစွဲခြင်းတို့ကြောင့် အာခေါင်တုံ့ပြန်မှု (Gag reflex) ချို့ယွင်းပါက ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်သည်။

ဖြစ်နိင်ချေရှိသော အကြောင်းအရင်းများ

မည်သူမဆို အဆုတ်ရောင်ရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ အဆုတ်ရောင်ရောဂါကို ဖြစ်စေသော ဗက်တီးရီးယားများနှင့် ဗိုင်းရပ်စ်များသည် ကူးစက်နိုင်သော်လည်း အဆုတ်ရောင်ရောဂါ သီးသန့် ကိုယ်တိုင်မှာမူ တိုက်ရိုက်ကူးစက်ခြင်း မဟုတ်ပါ။

• အသက်အရွယ်: အသက် ၆၅ နှစ်နှင့်အထက် လူကြီးများအပြင် အသက် ၂ နှစ်နှင့်အောက် ကလေးငယ်များသည် အဆုတ်ရောင်ရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည်။
• ဆေးရုံတက်ရခြင်း: အကယ်၍ သင်သည် ဆေးရုံ၏ အထူးကြပ်မတ်ကုသဆောင်တွင် ရှိနေပါက (အထူးသဖြင့် အသက်ရှူရန်အတွက် အသက်ရှူစက်ကို မှီခိုနေရပါက) အဆုတ်ရောင်ရောဂါ ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည်။
• ဆေးလိပ်သောက်သုံးခြင်း: ဆေးလိပ်သောက်ခြင်းသည် အဆုတ်ရောင်ရောဂါဖြစ်စေသည့် ဗိုင်းရပ်စ်များနှင့် ဗက်တီးရီးယားများကို တိုက်ဖျက်ပေးသည့် ခန္ဓာကိုယ်၏ ခုခံအားစနစ်ကို အားနည်းစေသည်။
• အခြား ကျန်းမာရေး အခြေအနေများ: ရင်ကြပ်ရောဂါ (Asthma)၊ နာတာရှည် အဆုတ်လေပြွန်ကျဉ်းရောဂါ (COPD) နှင့် နှလုံးရောဂါတို့သည် အဆုတ်ရောင်ရောဂါ ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေသည်။

ကိုယ်ခံအားနည်းခြင်း: ကင်ဆာဓာတုဆေးသွင်း ကုသမှု ခံယူနေရသူများ၊ စတီရွိုက်ဆေးဝါးများ ရေရှည်သောက်သုံးနေရသူများ၊ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း အစားထိုးကုသမှု ခံယူထားသူများ သို့မဟုတ် HIV/AIDS ရောဂါရှိသူများသည်လည်း ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ရှိသည်။