ជំងឺរលាកសួត

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ជំងឺរលាកសួត (Pneumonia) គឺជាការឆ្លងមេរោគនៅក្នុងសួត ដែលបង្កឡើងដោយបាក់តេរី វីរុស ឬផ្សិត ដែលនាំឱ្យមានការរលាក និងអាចមានការកកកុញទឹក ឬខ្ទុះនៅក្នុងសួត។ កម្រិតធ្ងន់ធ្ងរ និងការព្យាបាល មានការខុសប្លែកគ្នាទៅតាមប្រភេទមេរោគបង្កហេតុ និងប្រភេទនៃជំងឺរលាកសួត ដែលត្រូវបានបែងចែកទៅតាមរបៀប និងទីកន្លែងដែលឆ្លង៖ ជំងឺរលាកសួតឆ្លងក្នុងសហគមន៍ ជំងឺរលាកសួតឆ្លងក្នុងមន្ទីរពេទ្យ ឬជំងឺរលាកសួតទាក់ទងនឹងការប្រើម៉ាស៊ីនជំនួយដង្ហើម។

• ជំងឺរលាកសួតឆ្លងក្នុងសហគមន៍ – CAP៖
  • មូលហេតុបង្កដោយបាក់តេរី៖ មេរោគដែលជួបប្រទះញឹកញាប់បំផុតគឺ Streptococcus pneumoniae ដែលនាំឱ្យកើតជំងឺឆ្លងបង្កដោយបាក់តេរីទម្រង់នេះ ហើយវាក៏អាចបង្កឱ្យមានការឆ្លងមេរោគផ្សេងទៀតដូចជា ជំងឺរលាកឆ្អឹងច្រមុះស៊ីនុស និងជំងឺរលាកស្រោមខួរផងដែរ។ ចំណែកឯបាក់តេរី Mycoplasma pneumoniae ជារឿយៗបង្កឱ្យមានទម្រង់ស្រាលជាង ហៅថាជំងឺរលាកសួតមិនប្រក្រតី។ បាក់តេរីផ្សេងទៀតរួមមាន Haemophilus influenzae, Chlamydia pneumoniae, និង Legionella pneumophila (ដែលបង្កជាជំងឺ Legionnaires’ disease)។
  • មូលហេតុបង្កដោយវីរុស៖ វីរុសផ្តាសាយធម្មតា វីរុសផ្តាសាយធំ កូវីដ-១៩ និងវីរុសផ្លូវដង្ហើម RSV ក៏អាចបណ្តាលឱ្យរលាកសួតផងដែរ។
  • មូលហេតុបង្កដោយផ្សិត៖ មិនសូវជួបប្រទះញឹកញាប់ទេ ដោយភាគច្រើនកើតលើអ្នកដែលមានប្រព័ន្ធស៊ាំចុះខ្សោយ រួមមានផ្សិតប្រភេទ Cryptococcus, Pneumocystis jirovecii, និង Cocciodides។
  • មូលហេតុបង្កដោយប្រូតូសូអា (Protozoa)៖ មូលហេតុដ៏កម្រដូចជាមេរោគ Toxoplasma ក៏អាចនាំឱ្យរលាកសួតបានដែរ។
• ជំងឺរលាកសួតឆ្លងក្នុងមន្ទីរពេទ្យ- HAP៖ កើតឡើងចំពោះអ្នកជំងឺដែលកំពុងសម្រាកព្យាបាលនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យដោយសារជំងឺផ្សេងទៀត ជារឿយៗបង្កឡើងដោយបាក់តេរីស៊ាំនឹងថ្នាំផ្សះ ដូចជាបាក់តេរី Staphylococcus aureus ស៊ាំនឹងថ្នាំមេទីស៊ីលីន (MRSA) ដែលធ្វើឱ្យវាកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ និងពិបាកព្យាបាល។
• ជំងឺរលាកសួតទាក់ទងនឹងការថែទាំសុខភាព- HCAP៖ កើតឡើងចំពោះអ្នកនៅក្នុងមណ្ឌលថែទាំរយៈពេលវែង ឬអំឡុងពេលពិនិត្យព្យាបាលក្រៅមន្ទីរពេទ្យយូរអង្វែង ភាគច្រើនពាក់ព័ន្ធនឹងបាក់តេរីស៊ាំនឹងថ្នាំផ្សះ។
• ជំងឺរលាកសួតទាក់ទងនឹងម៉ាស៊ីនជំនួយដង្ហើម- VAP៖ កើតឡើងចំពោះអ្នកជំងឺដែលប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនជំនួយដង្ហើម ភាគច្រើននៅក្នុងបន្ទប់សង្គ្រោះបន្ទាន់ (ICU) ដែលមេរោគបង្កហេតុអាចស្រដៀងនឹងជំងឺរលាកសួតឆ្លងក្នុងសហគមន៍ (CAP) រាប់បញ្ចូលទាំងប្រភេទមេរោគស៊ាំនឹងថ្នាំផងដែរ។
• ជំងឺរលាកសួតដោយសារការឈ្លក់៖ កើតឡើងពីការដកដង្ហើមចូល (ឈ្លក់) អាហារ វត្ថុរាវ ឬក្អួតចូលទៅក្នុងសួត ដែលបណ្តាលឱ្យមានការឆ្លងមេរោគប្រសិនបើមិនបានក្អក ឬបញ្ចេញវាមកវិញ។

ផលប៉ះពាល់នៃជំងឺរលាកសួតមានចាប់ពីកម្រិតស្រាលរហូតដល់គ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត ដោយប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់បំផុតចំពោះទារក កុមារតូចៗ មនុស្សដែលមានអាយុលើសពី ៦៥ ឆ្នាំ និងអ្នកដែលមានប្រព័ន្ធស៊ាំចុះខ្សោយ ឬមានបញ្ហាសុខភាពប្រចាំកាយ។

រោគសញ្ញា

ជំងឺរលាកសួតអាចបង្ហាញសញ្ញា និងរោគសញ្ញាក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នា ចាប់ពីស្រាលរហូតដល់ធ្ងន់ធ្ងរ អាស្រ័យលើកត្តាមួយចំនួនដូចជា មូលហេតុបង្ក អាយុ និងសុខភាពទូទៅរបស់អ្នក។ ទោះបីជារោគសញ្ញាកម្រិតស្រាលអាចអូសបន្លាយពេលយូរក៏ដោយ វាក៏ជារឿយៗត្រូវបានគេភាន់ច្រឡំថាជារោគសញ្ញាផ្ដាសាយធំ ឬផ្ដាសាយធម្មតាដែរ។

• សញ្ញា និងរោគសញ្ញានៃជំងឺរលាកសួតបង្កដោយបាក់តេរី អាចលេចឡើងបន្តិចម្តងៗ ឬភ្លាមៗ។ ក្នុងចំណោមសញ្ញាទាំងនោះមាន៖
  • ឈឺទ្រូងនៅពេលដកដង្ហើម ឬក្អក
  • វង្វេងវង្វាន់ ឬមានការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពស្មារតី
  • ក្អកមានស្លេស្មពណ៌លឿង ពណ៌បៃតង ឬមានឈាម
  • ស្បែក បបូរមាត់ ឬក្រចកឡើងស្វាយដោយសារខ្វះអុកស៊ីសែន
  • ដកដង្ហើមញាប់
  • គ្រុនក្តៅ (រហូតដល់ ១០៥ ហ្វារិនហៃ ឬ ៤០.៥៥ អង្សាសេ)
  • ស្រកចំណង់អាហារ ឬមិនចង់ញ៉ាំបាយ
  • ចង្វាក់បេះដូងលោតញាប់
  • ដកដង្ហើមថប់ៗ ឬហត់
  • បែកញើស ឬគ្រុនរងា
  • អស់កម្លាំង ឬល្វើយ
• សញ្ញា និងរោគសញ្ញានៃជំងឺរលាកសួតបង្កដោយវីរុស ជាទូទៅលេចឡើងក្នុងរយៈពេលពីរបីថ្ងៃ។ បន្ថែមលើរោគសញ្ញាដែលស្រដៀងនឹងរលាកសួតបង្កដោយបាក់តេរី អ្នកក៏អាចមាន៖
  • ក្អកស្ងួត
  • ឈឺក្បាល
  • ឈឺសាច់ដុំ
  • អស់កម្លាំង ឬល្វើយខ្លាំង
• ជំងឺរលាកសួតចំពោះទារក និងទារកទើបនឹងកើត អាចមិនបង្ហាញរោគសញ្ញាទាល់តែសោះ ឬអាចបង្កជារោគសញ្ញាខុសពីមនុស្សធំ ដូចជា៖
  • ក្អក
  • យំខ្លាំងជាងធម្មតា
  • ពិបាកបំបៅ ឬមិនសូវបៅ
  • ពិបាកដកដង្ហើម ឬដកដង្ហើមលឿនញាប់
  • គ្រុនក្តៅ ឬរងា
  • មិនស្រួលក្នុងខ្លួនទូទៅ
  • ខ្សោយអស់កម្លាំង ឬមួម៉ៅរកកលចង់រករឿង
  • នោមតិចជាងមុន (កន្ទបមិនសូវសើម)
  • មិនចង់ញ៉ាំ ឬបៅ
  • ដកដង្ហើមមានសំឡេង ឬថ្ងូរ
  • បែកញើស ស្បែកឡើងក្រហម ឬស្បែកស្លេកស្លាំង
  • ក្អួត

ជំងឺរលាកសួតអាចវិវត្តទៅជាស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិតយ៉ាងឆាប់រហ័សចំពោះមនុស្សចាស់មួយចំនួន អ្នកដែលមានជំងឺខ្សោយបេះដូង និងអ្នកដែលមានបញ្ហាសួតរ៉ាំរ៉ៃ។

សូមពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ ឬអ្នកផ្តល់សេវាថែទាំសុខភាពរបស់អ្នកភ្លាមៗ ប្រសិនបើអ្នកជួបប្រទះការពិបាកដកដង្ហើម ឈឺទ្រូង គ្រុនក្តៅខ្លាំងអូសបន្លាយ (១០២ ហ្វារិនហៃ ឬ ៣៩ អង្សាសេ ឬខ្ពស់ជាងនេះ) ឬក្អករ៉ាំរ៉ៃ (ជាពិសេសប្រសិនបើក្អកមានចេញខ្ទុះ)។

​​ មូលហេតុ

ជំងឺរលាកសួតត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ផ្អែកលើប្រភេទមេរោគដែលបង្កវា និងទីកន្លែងដែលឆ្លងមេរោគ៖

• ជំងឺរលាកសួតឆ្លងក្នុងសហគមន៍៖ ជាប្រភេទដែលជួបប្រទះញឹកញាប់បំផុត ហើយកើតឡើងនៅខាងក្រៅមូលដ្ឋានសុខាភិបាល។
  • បាក់តេរី៖ Streptococcus pneumoniae គឺជាមូលហេតុទូទៅ ដែលជារឿយៗកើតឡើងបន្ទាប់ពីកើតជំងឺផ្តាសាយធម្មតា ឬផ្តាសាយធំ។ វាអាចនាំឱ្យរលាកសួតផ្នែកណាមួយដែលប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកជាក់លាក់នៃសួត។
  • សារពាង្គកាយស្រដៀងបាក់តេរី៖ Mycoplasma pneumoniae ជារឿយៗបង្កឱ្យមានរោគសញ្ញាស្រាលជាង គេហៅថា «ជំងឺរលាកសួតដើរបាន» (Walking pneumonia – ព្រោះអ្នកជំងឺនៅតែអាចដើរហើរធ្វើការបានធម្មតា)។
  • ផ្សិត៖ ជួបប្រទះញឹកញាប់ក្នុងចំណោមបុគ្គលដែលមានបញ្ហាសុខភាពរ៉ាំរ៉ៃ ឬប្រព័ន្ធស៊ាំចុះខ្សោយ ប្រភេទនេះមានទំនាក់ទំនងនឹងសារពាង្គកាយដែលរកឃើញនៅក្នុងដី ឬលាមកបក្សី។
  • វីរុស៖ រាប់បញ្ចូលទាំងវីរុសផ្លូវដង្ហើមទូទៅ និងកូវីដ-១៩ ដែលអាចនាំឱ្យរលាកសួតធ្ងន់ធ្ងរ ជាពិសេសចំពោះកុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ។
• ជំងឺរលាកសួតឆ្លងក្នុងមន្ទីរពេទ្យ៖ កើតឡើងអំឡុងពេលសម្រាកព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យ ជាពិសេសចំពោះអ្នកជំងឺដែលប្រើម៉ាស៊ីនជំនួយដង្ហើមនៅក្នុងបន្ទប់សង្គ្រោះបន្ទាន់។ ប្រភេទនេះអាចមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរជាង ដោយសារបាក់តេរីស៊ាំនឹងថ្នាំផ្សះ។
• ជំងឺរលាកសួតទាក់ទងនឹងការថែទាំសុខភាព៖ ប៉ះពាល់ដល់បុគ្គលដែលស្ថិតក្នុងការថែទាំរយៈពេលវែង ឬកន្លែងព្យាបាលក្រៅមន្ទីរពេទ្យ ដូចជាមណ្ឌលលាងឈាមជាដើម ដែលបង្កឡើងដោយបាក់តេរីស៊ាំនឹងថ្នាំដូចគ្នា។
• ជំងឺរលាកសួតដោយសារការឈ្លក់៖ បណ្តាលមកពីការដកដង្ហើមចូលអាហារ ភេសជ្ជៈ ក្អួត ឬទឹកមាត់ចូលទៅក្នុងសួត ជារឿយៗកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរដោយសារការថយចុះចំណាំងក្អកដែលបណ្តាលមកពីកត្តាដូចជា របួសខួរក្បាល ឬការប្រើប្រាស់សារធាតុញៀន/គ្រឿងស្រវឹង។

កត្តាហានិភ័យ

មនុស្សគ្រប់រូបសុទ្ធតែអាចកើតជំងឺរលាកសួតបាន។ ទោះបីជាបាក់តេរី និងវីរុសដែលបង្កឱ្យរលាកសួតអាចឆ្លងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតក៏ដោយ ប៉ុន្តែខ្លួនជំងឺរលាកសួតផ្ទាល់គឺមិនឆ្លងនោះទេ។

• អាយុ៖ បុគ្គលដែលមានអាយុចាប់ពី ៦៥ ឆ្នាំឡើងទៅ ក៏ដូចជាកុមារដែលមានអាយុចាប់ពី ២ ឆ្នាំចុះក្រោម គឺមានឱកាសប្រឈមនឹងការកើតជំងឺរលាកសួតខ្ពស់ជាងគេ។
• ការសម្រាកព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យ៖ ប្រសិនបើអ្នកកំពុងសម្រាកព្យាបាលនៅក្នុងបន្ទប់សង្គ្រោះបន្ទាន់នៃមន្ទីរពេទ្យ អ្នកមានហានិភ័យខ្ពស់ក្នុងការកើតជំងឺរលាកសួត ជាពិសេសប្រសិនបើអ្នកត្រូវពឹងផ្អែកលើម៉ាស៊ីនជំនួយដង្ហើម។
• ការប្រើប្រាស់ថ្នាំជក់៖ ការជក់បារីធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធការពាររាងកាយចុះខ្សោយ ក្នុងការប្រឆាំងនឹងវីរុស និងបាក់តេរីដែលបង្កឱ្យមានជំងឺរលាកសួត។
• ស្ថានភាពសុខភាព/ជំងឺផ្សេងទៀត៖ ជំងឺហឺត ជំងឺសួតស្ទះរ៉ាំរ៉ៃ និងជំងឺបេះដូង គឺសុទ្ធតែបង្កើនហានិភ័យនៃការកើតជំងឺរលាកសួតរបស់អ្នក។
• ប្រព័ន្ធស៊ាំចុះខ្សោយ៖ បុគ្គលដែលកំពុងទទួលការព្យាបាលដោយគីមី ឬប្រើប្រាស់ថ្នាំស្តេរ៉ូអ៊ីតរយៈពេលវែង, អ្នកដែលបានផ្លាស់ប្តូរវះកាត់ប្តូរសរីរាង្គ, ឬអ្នកមានផ្ទុកមេរោគអេដស៍/ជំងឺអេដស៍ គឺស្ថិតក្នុងក្រុមប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់។