နှလုံးကြောင့်ဖြစ်သောရှော့ခ်ရခြင်း
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်အကျဉ်းချုပ် (Overview)
နှလုံးကြောင့်ဖြစ်သော ရှော့ခ်ရခြင်း (Cardiogenic shock) ဆိုသည်မှာ နှလုံးသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွက် လိုအပ်သော သွေးပမာဏကို ရုတ်တရက် မညှစ်ထုတ်နိုင်တော့သည့် အသက်အန္တရာယ်ရှိသော အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပြင်းထန်သော နှလုံးပူခြင်း (Heart attack) သည် ဤရောဂါဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်သော်လည်း နှလုံးပူသူတိုင်း ဤသို့ ရှော့ခ်ရခြင်းမျိုး မဖြစ်ပွားနိုင်ပါ။
ဤအခြေအနေသည် ဖြစ်ပွားမှုနည်းပါးသော်လည်း အချိန်မီကုသမှုမခံယူပါက အလွန်စိုးရိမ်ရပါသည်။ ဆေးကုသမှု အမြန်ဆုံးခံယူခြင်းဖြင့် အသက်ရှင်သန်နိုင်ခြေကို သိသိသာသာ တိုးတက်စေနိုင်ပါသည်။
ရောဂါ၏ အဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲပုံ
အဆင့် (က) – ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အဆင့် (At risk): နှလုံးပူခြင်း သို့မဟုတ် နှလုံးအားနည်းခြင်းကဲ့သို့သော ရောဂါအခံရှိသော်လည်း ရှော့ခ်ရသည့် လက္ခဏာများ မပြသေးသော အဆင့်။
အဆင့် (ခ) – စတင်ဖြစ်ပေါ်သည့် အဆင့် (Beginning): နှလုံးခုန်နှုန်း သို့မဟုတ် သွေးဖိအား ကျဆင်းလာသည့် အဆင့်။
အဆင့် (ဂ) – အခြေအနေဆိုးလာသည့် အဆင့် (Classic): ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများဆီသို့ သွေးရောက်ရှိစေရန် ဆေးဝါးများ သို့မဟုတ် စက်ကိရိယာများ အသုံးပြု၍ ကူညီပေးရသည့် အဆင့်။
အဆင့် (ဃ) – ပိုမိုဆိုးရွားလာသည့် အဆင့် (Deteriorating): အသုံးပြုနေသော ကုသမှုများကို တုံ့ပြန်မှုမရှိတော့ဘဲ လူနာ၏ အခြေအနေ သိသိသာသာ ဆိုးရွားလာသည့် အဆင့်။
အဆင့် (င) – အရေးပေါ်အသက်ကယ်ရမည့် အဆင့် (Extremis): နှလုံးရပ်သွားခြင်းကြောင့် အသက်ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များ (CPR)၊ လျှပ်စစ်ဖြင့် နှလုံးနှိုးစက်နှင့် အသက်ရှူစက်များ အသုံးပြုရန် လိုအပ်သည့် အဆင့်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
Cardiogenic shock ဖြစ်ပွားပါက အောက်ပါလက္ခဏာများ တွေ့ရတတ်ပါသည်။
- အသက်ရှူရန် အလွန်ခက်ခဲခြင်းနှင့် အသက်ရှူမြန်ခြင်း
- သတိလစ်ခြင်း
- သွေးခုန်နှုန်း အလွန်အားနည်းခြင်း
- နှလုံးခုန်နှုန်း အလွန်မြန်ခြင်း သို့မဟုတ် ရုတ်တရက် ခုန်နှုန်းတိုးလာခြင်း
- သွေးဖိအား အလွန်အမင်း ကျဆင်းခြင်း
- ချွေးထွက်ခြင်း၊ အသားအရောင် ဖြူဖျော့ခြင်းနှင့် လက်ခြေများ အေးစက်လာခြင်း
- ဆီးသွားသည့် ပမာဏ ပုံမှန်ထက် နည်းသွားခြင်း
နှလုံးပူခြင်း (Heart Attack) ၏ ရှေ့ပြေးလက္ခဏာများ
Cardiogenic shock သည် ပြင်းထန်သော နှလုံးပူခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေတတ်သဖြင့် အောက်ပါလက္ခဏာများကို သိရှိထားရန် အရေးကြီးပါသည်။
- ရင်ဘတ်အလယ်တွင် ဖိထားသလို၊ ပြည့်နေသလို သို့မဟုတ် ညှစ်ထားသလို ခံစားရပြီး မိနစ်အနည်းငယ်ထက် ပိုကြာခြင်း။
- နာကျင်မှုသည် ပခုံး၊ လက်မောင်း၊ ကျောပြင် သို့မဟုတ် သွားနှင့် မေးရိုးများအထိ ပျံ့နှံ့သွားခြင်း။
- အသက်ရှူခက်ခဲခြင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မူးဝေခြင်းနှင့် ပျို့အန်ခြင်း။
အကယ်၍ ဤလက္ခဏာများ ခံစားရပါက နှလုံးကြောင့် ရှော့ခ်ရခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် ဆေးရုံသို့ အမြန်ဆုံး သွားရောက်သင့်ပါသည်။ မိမိကိုယ်တိုင် ကားမမောင်းဘဲ အရေးပေါ် လူနာတင်ယာဉ် သို့မဟုတ် အကူအညီတစ်ခုခုဖြင့် အနီးဆုံးဆေးရုံသို့ သွားရောက်ပါ။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
အဓိကအားဖြင့် နှလုံး၏ အဓိကသွေးညှစ်ထုတ်ပေးရာ အခန်း (ဘယ်ဘက်နှလုံးအောက်ခန်း) သည် အောက်ဆီဂျင် မလုံလောက်ခြင်းကြောင့် ထိခိုက်ပျက်စီးသွားရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။အများအားဖြင့် နှလုံး၏ အဓိကသွေးညှစ်ထုတ်ပေးရာအခန်း (ဘယ်ဘက်နှလုံးအောက်ခန်း) သည် နှလုံးပူခြင်း (Heart Attack) ကြောင့် အောက်ဆီဂျင်ပြတ်လပ်ကာ ထိခိုက်ပျက်စီးသွားခြင်းဖြစ်ပါသည်။ အကယ်၍ အောက်ဆီဂျင်ကြွယ်ဝသော သွေးများသည် နှလုံး၏ ထိုအစိတ်အပိုင်းသို့ စီးဆင်းမှုမရှိတော့ပါက နှလုံးကြွက်သားများ တဖြည်းဖြည်း အားနည်းပျက်စီးလာပြီး နှလုံးကြောင့်ဖြစ်သော ရှော့ခ်ရခြင်း (Cardiogenic Shock) အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားနိုင်ပါသည်။
နှလုံးကြောင့်ဖြစ်သော ရှော့ခ်ရခြင်း (Cardiogenic shock) သည် အဆုတ်သို့ အောက်ဆီဂျင်ရရှိရန် သွေးပို့လွှတ်ပေးသည့် နှလုံး၏ ညာဘက်အောက်ခန်း ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်သော်လည်း ထိုသို့ဖြစ်ပွားမှုမှာ အလွန်ရှားပါးပါသည်။
အခြားသော အကြောင်းရင်းများမှာ –
- နှလုံးကြွက်သား ရောင်ရမ်းခြင်း (Myocarditis)
- နှလုံးအဆို့ရှင် ပိုးဝင်ခြင်း (Endocarditis)
- အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် နှလုံးကြွက်သား အားနည်းခြင်း
- ဆေးဝါး သို့မဟုတ် ဓာတုပစ္စည်းများကြောင့် နှလုံးညှစ်အား ကျဆင်းခြင်း
ဖြစ်နိုင်ခြေပိုများသူများ (Risk Factors)
နှလုံးပူခြင်း (Heart Attack) ဖြစ်ပွားပြီးနောက် နှလုံးကြောင့်ဖြစ်သော ရှော့ခ်ရနိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေသည့် အချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် –
- အသက်အရွယ် ကြီးရင့်ခြင်း
- ယခင်က နှလုံးပူဖူးခြင်း သို့မဟုတ် နှလုံးအားနည်းရောဂါ အခံရှိဖူးခြင်း
- နှလုံး၏ အဓိကသွေးကြောအများအပြားတွင် ပိတ်ဆို့မှုရှိခြင်း (နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ)
- သွေးတိုးရောဂါ သို့မဟုတ် ဆီးချိုရောဂါ ခံစားနေရခြင်း
- အမျိုးသမီးဖြစ်ခြင်း
ရောဂါရှာဖွေခြင်း
အရေးပေါ်အခြေအနေတွင် ဆရာဝန်များသည် ရှော့ခ်ရခြင်း၏ လက္ခဏာများကို ဦးစွာစစ်ဆေးပြီးနောက် ဖြစ်ပွားရသည့် အဓိကအကြောင်းရင်းကို သိရှိနိုင်ရန် အောက်ပါစစ်ဆေးမှုများကို ပြုလုပ်လေ့ရှိသည် –
- သွေးဖိအားတိုင်းတာခြင်း: ရှော့ခ်ရနေသူများတွင် သွေးဖိအားသည် အလွန်အမင်း နိမ့်ကျနေတတ်ပါသည်။
- နှလုံးလျှပ်စစ်လှိုင်းတိုင်းခြင်း (ECG/EKG): နှလုံးကြွက်သား ထိခိုက်မှုရှိမရှိနှင့် နှလုံးအိတ်အတွင်း အရည်ဝင်ခြင်း ရှိမရှိကို သိရှိရန် လျှပ်စစ်စီးဆင်းမှုကို စစ်ဆေးခြင်းဖြစ်ပါသည်။
- ရင်ဘတ်ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (Chest X-ray): နှလုံး၏ အရွယ်အစား၊ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် အဆုတ်အတွင်း အရည်ဝင်ခြင်း ရှိမရှိကို ကြည့်ရှုနိုင်ပါသည်။
- သွေးစစ်ဆေးခြင်း: နှလုံးပူခြင်း၊ ပိုးဝင်ခြင်းနှင့် ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ ထိခိုက်ပျက်စီးမှု ရှိမရှိကို စစ်ဆေးခြင်းဖြစ်ပါသည်။ သွေးတွင်းအောက်ဆီဂျင် ပမာဏကိုလည်း တိုင်းတာစစ်ဆေးပါမည်။
- နှလုံးပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးခြင်း (Echocardiogram): အသံလှိုင်းကို အသုံးပြု၍ နှလုံး၏ပုံရိပ်ကို ဖော်ထုတ်ပြီး နှလုံးပူခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ထိခိုက်မှုများကို ရှာဖွေပေးပါသည်။
- နှလုံးသွေးကြောအတွင်း ပိုက်ထည့်စစ်ဆေးခြင်း (Angiogram): နှလုံးသွေးကြော ကျဉ်းခြင်း သို့မဟုတ် ပိတ်ခြင်း ရှိမရှိကို သိရှိရန် ဆိုးဆေးအသုံးပြု၍ ဓာတ်မှန်ရိုက် စစ်ဆေးခြင်းဖြစ်ပါသည်။
ကုသမှု
ကုသမှု၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ နှလုံးကြွက်သားနှင့် အခြားအရေးကြီးသော ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများသို့ အောက်ဆီဂျင် ရောက်ရှိမှုနည်းပါးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပျက်စီးမှုများကို လျှော့ချရန်ဖြစ်ပါသည်။
အရေးပေါ်အသက်ကယ်စောင့်ရှောက်မှု
လူနာအများစုသည် အောက်ဆီဂျင် အပိုလိုအပ်သဖြင့် လိုအပ်ပါက အသက်ရှူစက် တပ်ဆင်ပေးရတတ်ပါသည်။ ဆေးဝါးများနှင့် လိုအပ်သော အရည်များကို လက်မောင်းရှိ သွေးကြောမှတစ်ဆင့် သွင်းပေးပါမည်။
ဆေးဝါးဖြင့် ကုသခြင်း
- သွေးကြောကျဉ်းဆေးများ (Vasopressors): သွေးဖိအား အလွန်အမင်း ကျဆင်းခြင်းကို ကုသရန် အသုံးပြုပါသည်။ (ဥပမာ – Dopamine, Epinephrine)
- နှလုံးညှစ်အားကောင်းစေသောဆေးများ (Inotropic agents): နှလုံး၏ သွေးညှစ်ထုတ်နိုင်စွမ်းကို ကူညီပေးသည့် ဆေးများဖြစ်ပါသည်။
- အက်စပရင် (Aspirin): သွေးခဲခြင်းကို တားဆီးရန်နှင့် သွေးလည်ပတ်မှု ကောင်းမွန်စေရန် ချက်ချင်း တိုက်ကျွေးလေ့ရှိပါသည်။
- သွေးခဲတားဆေးများနှင့် သွေးကျဲဆေးများ: သွေးခဲအသစ်များ မဖြစ်ပေါ်စေရန်နှင့် သွေးကြောအတွင်း သွေးခဲပိတ်ဆို့မှုကို လျှော့ချရန် အသုံးပြုပါသည်။
ခွဲစိတ်ကုသခြင်းနှင့် အခြားနည်းလမ်းများ
နှလုံးကြောင့်ဖြစ်သော ရှော့ခ်ရခြင်း (Cardiogenic Shock) အတွက် ကုသမှုအများစုသည် နှလုံး၏ သွေးလည်ပတ်မှုကို ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်စေရန် အဓိကထား လုပ်ဆောင်ကြပါသည်။ ၎င်းကုသမှုနည်းလမ်းများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် –
- နှလုံးသွေးကြောချဲ့ခြင်းနှင့် စတန့် (Stent) ထည့်ခြင်း: နှလုံးသွေးကြောအတွင်း ပိတ်ဆို့မှုရှိပါက ပိုက်အပျော့စားလေးကို အသုံးပြု၍ ပိတ်နေသောနေရာကို ပူဖောင်းဖြင့် ချဲ့ပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ သွေးကြော ပြန်မပိတ်သွားစေရန် ဆေးစိမ်ထားသည့် သတ္တုကွင်း (Stent) လေးကိုလည်း ထည့်သွင်းပေးလေ့ရှိပါသည်။
- နှလုံးခုန်နှုန်းကူညီပေးသည့် ပူဖောင်း (Balloon Pump): နှလုံးမှ ထွက်လာသည့် အဓိကသွေးလွှတ်ကြောကြီးအတွင်းသို့ ပူဖောင်းငယ်တစ်ခု ထည့်သွင်းပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းပူဖောင်းသည် ကျုံ့ခြင်း၊ ပွခြင်းအားဖြင့် သွေးလည်ပတ်မှုကို ကူညီပေးပြီး နှလုံး၏ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကို လျှော့ချပေးပါသည်။
- အပြင်ပတ်လမ်း အောက်ဆီဂျင်ပေးစနစ် (ECMO): ဤစက်သည် သွေးများကို ခန္ဓာကိုယ်အပြင်ဘက်ရှိ အတုပြုလုပ်ထားသော နှလုံးနှင့် အဆုတ်စက်သို့ ပို့လွှတ်ပြီး ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်များကို ဖယ်ရှားကာ အောက်ဆီဂျင်ကြွယ်ဝသော သွေးများကို ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ပြန်လည်ပို့လွှတ်ပေးပါသည်။ ဆေးဝါးနှင့် အခြားနည်းလမ်းများဖြင့် မသက်သာပါက ဆရာဝန်က ဤနည်းလမ်းကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
- နှလုံးသွေးကြော ကျော်ဖြတ်ခွဲစိတ်ခြင်း (Coronary Artery Bypass Surgery): ခန္ဓာကိုယ်၏ အခြားနေရာ (လက်မောင်း၊ ခြေထောက် သို့မဟုတ် ရင်ဘတ်) မှ ကျန်းမာသော သွေးကြောကို အသုံးပြု၍ ပိတ်နေသော သွေးကြောကို ကျော်ဖြတ်ကာ သွေးစီးဆင်းနိုင်မည့် လမ်းကြောင်းအသစ်တစ်ခု ဖန်တီးပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤခွဲစိတ်မှုကို အရေးပေါ်အနေဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှလုံးပြန်လည်ကောင်းမွန်လာချိန်တွင်သော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။
- ထိခိုက်မိသော နှလုံးအစိတ်အပိုင်းကို ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း: နှလုံးအခန်းများ စုတ်ပြဲခြင်း သို့မဟုတ် နှလုံးအဆို့ရှင် ပျက်စီးခြင်းတို့ကြောင့် ရှော့ခ်ရပါက ခွဲစိတ်ပြုပြင်မှုဖြင့် ကုသနိုင်ပါသည်။
- နှလုံးခုန်ကူ စက်ကိရိယာ (VAD): နှလုံး၏ သွေးညှစ်ထုတ်မှုကို ကူညီရန် စက်ပစ္စည်းတစ်ခုကို ဝမ်းဗိုက်အတွင်း ထည့်သွင်းတပ်ဆင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤနည်းလမ်းသည် နှလုံးအစားထိုးရန် စောင့်ဆိုင်းနေသူများ သို့မဟုတ် နှလုံးအစားထိုးရန် မဖြစ်နိုင်သူများအတွက် အသက်ရှည်စေပြီး နေထိုင်မှုဘဝကို ကောင်းမွန်စေပါသည်။
- နှလုံးအစားထိုးခြင်း: နှလုံးသည် အလွန်အမင်း ပျက်စီးသွားပြီး အခြားမည်သည့် ကုသမှုနှင့်မျှ မရနိုင်တော့ပါက နှလုံးအစားထိုးခြင်းသည် နောက်ဆုံးရွေးချယ်ရမည့် နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။
