ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်လည်ပင်းကြီးရောဂါ အကြောင်း သိကောင်းစရာ
လည်ပင်းကြီးရောဂါ ဆိုသည်မှာ သိုင်းရွိုက်ဂလင်း (Thyroid gland) ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ ကြီးထွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ သိုင်းရွိုက်ဂလင်းသည် လည်ပင်းအရှေ့ဘက်၊ လည်ပင်းစေ့ (Adam’s apple) ၏ အောက်ဘက်တွင် တည်ရှိပြီး လိပ်ပြာပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ပြန်ရည်ကြောမဲ့ဂလင်း (Endocrine gland) အသေးစားလေးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သိုင်းရောက်ဆင်း (T4) နှင့် ထရိုင်အိုင်အိုဒိုသိုင်းရိုနင်း (T3) ဟုခေါ်သော ဟော်မုန်းများကို ထုတ်လုပ်ပေးပြီး ၎င်းတို့ကို စုပေါင်း၍ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းများဟု လူသိများသည်။
လည်ပင်းကြီးရောဂါသည် သိုင်းရွိုက်ဂလင်းတစ်ခုလုံး ခြုံငုံ၍ ကြီးထွားလာခြင်း သို့မဟုတ် သိုင်းရွိုက်အတွင်း၌ အဖုအကျိတ် (အကျိတ်ငယ်) တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ဖြစ်ပေါ်စေသည့် ညီညာမှုမရှိသော ဆဲလ်ကြီးထွားမှုများကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ သင့်တွင် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်လွန်ခြင်း (Hyperthyroidism) သို့မဟုတ် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်နည်းခြင်း (Hypothyroidism) ရှိနေပါက သို့မဟုတ် သင့်သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းပမာဏ ပုံမှန်ဖြစ်နေပါကလည်း လည်ပင်းကြီးရောဂါသည် ဤအခြေအနေနှစ်ခုစလုံးနှင့် ဆက်စပ်နေနိုင်ပါသည်။
လည်ပင်းကြီးရောဂါကို ၎င်းကြီးထွားပုံနှင့် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းပမာဏ ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း ရှိမရှိ အပါအဝင် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်သည်။ ကြီးထွားလာသော လည်ပင်းကြီးရောဂါများကို သာမန်လည်ပင်းကြီးခြင်း (ရိုးရိုးလည်ပင်းကြီးခြင်း)၊ အကျိတ်တစ်ခုတည်းရှိသော လည်ပင်းကြီးခြင်းနှင့် အကျိတ်အများအပြားရှိသော လည်ပင်းကြီးခြင်းဟူ၍ မကြာခဏ အမျိုးအစားခွဲခြားလေ့ရှိသည်။
လည်ပင်းကြီးရောဂါနှင့် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းပမာဏ အတက်အကျရှိခြင်းကို အဆိပ်ရှိလည်ပင်းကြီးခြင်း (Toxic goiter) နှင့် အဆိပ်မရှိလည်ပင်းကြီးခြင်း (Nontoxic goiter) ဟူ၍လည်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ အကယ်၍ သင့်သိုင်းရွိုက်ဂလင်း ကြီးထွားနေသော်လည်း သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းပမာဏ ပုံမှန်ဖြစ်နေပါက (Euthyroid) ၎င်းသည် အဆိပ်မရှိလည်ပင်းကြီးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သင့်တွင် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်လွန်ခြင်း (အလုပ်လုပ်လွန်းသော သိုင်းရွိုက်) သို့မဟုတ် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်နည်းခြင်း (အလုပ်လုပ်မှုနည်းသော သိုင်းရွိုက်) နှစ်ခုစလုံး ရှိမနေပါ။
လည်ပင်းကြီးရောဂါသည် အဖြစ်များသော အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အိုင်အိုဒင်းဓာတ် ချို့တဲ့ခြင်းသည် လည်ပင်းကြီးရောဂါ ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်းဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ဘီလီယံပေါင်းများစွာကို ထိခိုက်စေသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ အိုင်အိုဒင်းဆားကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုကြသော နိုင်ငံများတွင်လည်း ဤရောဂါသည် ပျံ့နှံ့လျက်ရှိသည်။
ရိုးရိုးလည်ပင်းကြီးခြင်းသည် ခေတ္တခဏသာ ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး မည်သည့်ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကုသမှုမျှမပါဘဲ အလိုအလျောက် ပြန်လည်သက်သာသွားနိုင်သည်။ လည်ပင်းကြီးရောဂါအတွက် အဖြစ်များသော ကုသမှုများတွင် ဆေးဝါးဖြင့်ကုသခြင်းနှင့် ခွဲစိတ်ကုသခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ သင့်တော်သောကုသမှုကို မဆုံးဖြတ်မီ ဆရာဝန်သည် လည်ပင်းကြီးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းနှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အန္တရာယ်များကို ဖော်ထုတ်ရန် လိုအပ်ပါလိမ့်မည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
လည်ပင်းကြီးကွက် အသေးစားလေးများသည် များသောအားဖြင့် နာကျင်မှုမရှိတတ်ပါ။ ၎င်းကို ခံစားနေရသူများသည် လည်ပင်းခြေရင်းတွင် ဖောင်းကြွနေသည်ကို မတွေ့မချင်း မိမိတို့၌ လည်ပင်းကြီးနေသည်ကို သိရှိရန် ခဲယဉ်းသည်။ လည်ပင်းကြီးရောဂါသည် အလွန်ကြီးမားလာနိုင်သည်။ သိုင်းရွိုက်ဂလင်း ရောင်ရမ်းလာပါက (သိုင်းရွိုက်ရောင်ရမ်းခြင်း) နာကျင်နိုင်ပါသည်။ ရောဂါလက္ခဏာရပ်များနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများသည် သိုင်းရွိုက်လုပ်ငန်းဆောင်တာ ပြောင်းလဲမှုများ၊ လည်ပင်းကြီးလာသည့် နှုန်းထားနှင့် အသက်ရှူခြင်းကို ပိတ်ဆို့ခြင်း ရှိမရှိတို့အပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားနိုင်ပါသည်။
လည်ပင်းကြီးရောဂါ၏ ရောဂါလက္ခဏာများတွင် အများအားဖြင့် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –
- လည်ပင်းအရှေ့ဘက်၊ လည်ပင်းစေ့၏ အောက်တည့်တည့်တွင် အကျိတ်ဖြစ်နေခြင်း။
- လည်ချောင်းအတွင်း ဖိအားတစ်ခုခု ခံစားနေရခြင်း။
- အသံဗလံများ အက်ရှလာခြင်း။
- လည်ပင်းသွေးပြန်ကြောများ ကြီးထွားဖောင်းကြွလာခြင်း။
- လက်မောင်းများကို ခေါင်းပေါ်သို့ မြှောက်လိုက်သောအခါ မူးဝေခြင်း။
ပိတ်ဆို့မှုဖြစ်စေသော လည်ပင်းကြီးခြင်း (Obstructive goiter)
အကယ်၍ လည်ပင်းကြီးကွက်သည် လည်ချောင်းနှင့် လေပြွန်လမ်းကြောင်းကို ပိတ်ဆို့နိုင်လောက်အောင် ကြီးထွားလာပါက သို့မဟုတ် ထိုသို့သောနေရာတွင် တည်ရှိနေပါက ထိုသူသည် အောက်ပါတို့ကို ခံစားရနိုင်သည် –
- အစာမျိုချရန် ခက်ခဲခြင်း။
- ပုံမှန်အတိုင်း အသက်ရှူရန် ပြဿနာရှိခြင်း။
- ဟောက်ခြင်း။
- ချောင်းဆိုးခြင်း။
- အသံအက်ခြင်း။
သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်နည်းခြင်း (Hypothyroidism)
အလုပ်လုပ်မှုနည်းသော သိုင်းရွိုက်ဂလင်း၏ အဖြစ်များသော လက္ခဏာရပ်များနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –
- မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း။
- အအေးဒဏ်ကို ပိုမိုခံနိုင်ရည်မရှိခြင်း (အအေးဒဏ်ကို အလွန်အမင်း အာရုံခံစားလွယ်ခြင်း)။
- မကြာခဏ အိပ်ငိုက်ခြင်း။
- အရေပြား ခြောက်သွေ့ခြင်း။
- ဝမ်းချုပ်ခြင်း။
- ကြွက်သားများ အားနည်းခြင်း။
- မှတ်ဉာဏ် သို့မဟုတ် အာရုံစူးစိုက်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ရှိခြင်း။
- အကြောင်းရင်းမရှိဘဲ ကိုယ်အလေးချိန် တက်လာခြင်း။
- ရာသီသွေး မမှန်ခြင်း။
- သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်လွန်ခြင်း (Hyperthyroidism)
အလုပ်လုပ်လွန်းသော သိုင်းရွိုက်ဂလင်း၏ အဖြစ်များသော လက္ခဏာရပ်များနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –
- အကြောင်းရင်းမရှိဘဲ ကိုယ်အလေးချိန် ကျဆင်းခြင်း။
- နှလုံးခုန်မြန်ခြင်း။
- ချွေးအလွန်အမင်းထွက်ခြင်း။
- အပူဒဏ်ကို ပိုမိုခံနိုင်ရည်မရှိခြင်း။
- တုန်တုန်ရင်ရင်ဖြစ်ခြင်း။
- သောကရောက်ခြင်းနှင့် စိတ်တိုလွယ်ခြင်း။
- ကြွက်သားများ အားနည်းခြင်း။
- ဝမ်းခဏခဏသွားခြင်း။
- ရာသီစက်ဝန်း ပုံစံများ ပြောင်းလဲခြင်း။
- အိပ်စက်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ရှိခြင်း။
- သွေးတိုးရောဂါ ရှိခြင်း။
- ဆာလောင်မှု ပိုမိုများပြားလာခြင်း။
- သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်လွန်နေသော ကလေးငယ်များသည် အောက်ပါလက္ခဏာများကို ခံစားရနိုင်သည် –
- အရပ်အမောင်း လျင်မြန်စွာ ရှည်လာခြင်း။
- ထိုအသက်အုပ်စု၏ ပုံမှန်ကြီးထွားနှုန်းထက် ကျော်လွန်၍ အရိုးများ ကြီးထွားလာခြင်း။
- အပြုအမူဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများ ရှိခြင်း။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
သိုင်းရွိုက်ဂလင်း ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ ကြီးထွားလာခြင်းကို ဖြစ်စေသော အချက်များစွာ ရှိပြီး အဖြစ်များသော အချက်များမှာ –
- အိုင်အိုဒင်းဓာတ် ချို့တဲ့ခြင်း – ၎င်းသည် လည်ပင်းကြီးရောဂါ ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။ အိုင်အိုဒင်းကို ပင်လယ်စာများ၊ နို့ထွက်ပစ္စည်းများနှင့် အစားအစာများတွင် ပါဝင်သော အိုင်အိုဒင်းဆားတို့မှတစ်ဆင့် အများအားဖြင့် မှီဝဲကြသည်။ အိုင်အိုဒင်းသည် သိုင်းရွိုက်ဂလင်းက သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းများ ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် အရေးကြီးသည်။ အိုင်အိုဒင်း ချို့တဲ့ပါက ဟော်မုန်းထုတ်လုပ်မှု ကျဆင်းသွားပြီး ဦးနှောက်အောက်ခွက်ဂလင်း (Pituitary gland) က သိုင်းရွိုက်ကို ဟော်မုန်းပိုမိုထုတ်လုပ်ရန် ညွှန်ကြားသည်။ သိုင်းရွိုက်သည် ဆဲလ်များကို ပိုမိုထုတ်လုပ်ပေးကာ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း ပိုမိုထွက်ရှိလာစေရန် ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ ကြီးထွားလာရခြင်း ဖြစ်သည်။
- ဟာရှီမိုတို ရောဂါ (Hashimoto’s disease) – ၎င်းသည် သိုင်းရွိုက်ဂလင်း ရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်စေသည့် ကိုယ်ခံအားစနစ်က မိမိခန္ဓာကိုယ်ကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သော ရောဂါ (Autoimmune condition) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သိုင်းရွိုက်၏ ချို့ယွင်းပြီး ရောင်ရမ်းနေသော တစ်ရှူးများသည် လုံလောက်သော ဟော်မုန်းများကို မထုတ်လုပ်နိုင်တော့ပါ (Hypothyroidism)။ ဦးနှောက်အောက်ခွက်ဂလင်းက ဟော်မုန်းကျဆင်းမှုကို သိရှိပြီး သိုင်းရွိုက်ကို နောက်ထပ်ဟော်မုန်းများ ထုတ်လုပ်ရန် အချက်ပြသောအခါ သိုင်းရွိုက်သည် ကြီးထွားလာသည်။ ဤကဲ့သို့သော လည်ပင်းကြီးရောဂါမျိုးသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ အလိုအလျောက် ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာတတ်သည်။ ဟာရှီမိုတို ရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု အချို့တွင် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း ကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်သည်။
- ဂရေ့ဗ် ရောဂါ (Graves’ disease) – ဂရေ့ဗ် ရောဂါသည် ကိုယ်ခံအားစနစ်က သိုင်းရွိုက်ကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်စေသည့် ကိုယ်ခံအားစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ခံအားစနစ်သည် သိုင်းရွိုက်လှုံ့ဆော်ဟော်မုန်း (TSH) ကို တုပထားသော ပရိုတင်းတစ်မျိုးကို ဖန်တီးပေးပြီး ၎င်းက သိုင်းရွိုက်ကို သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းများ အလွန်အမင်း ထုတ်လုပ်စေကာ ရလဒ်အနေဖြင့် သိုင်းရွိုက် ကြီးထွားလာရခြင်း ဖြစ်သည်။
- သိုင်းရွိုက် အကျိတ်ငယ်များ (Thyroid nodules) – လူနာများတွင် အကျိတ်တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ရှိနေနိုင်သည် (အကျိတ်အများအပြားရှိသော လည်ပင်းကြီးခြင်း)။ အကျိတ်ငယ် ဆိုသည်မှာ သိုင်းရွိုက်ဆဲလ်များ မညီမညာ ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဖုအကျိတ် ဖြစ်သည်။ သိုင်းရွိုက်အကျိတ်အများစုသည် ကင်ဆာမဟုတ်သော (Swellings/Benign) အကျိတ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အကျိတ်များ ဖြစ်ပွားရခြင်း အကြောင်းရင်းကို တိတိပပ မသိရသေးသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ၊ အစားအသောက်၊ လူနေမှုပုံစံနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တို့အားလုံး ပါဝင်ပတ်သက်နေနိုင်ပါသည်။
- သိုင်းရွိုက်ကင်ဆာ (Thyroid cancer) – သိုင်းရွိုက်ကင်ဆာသည် ပြန်ရည်ကြောမဲ့စနစ်ဆိုင်ရာ ကင်ဆာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် ကုသပျောက်ကင်းနိုင်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းသည် အသည်း၊ အဆုတ်နှင့် အရိုးများအပါအဝင် ခန္ဓာကိုယ်၏ အခြားသော အစိတ်အပိုင်းများဆီသို့ ပျံ့နှံ့သွားမည့် အခွင့်အလမ်းကို လျှော့ချရန်အတွက် စောစီးစွာ ရှာဖွေတွေ့ရှိရန်နှင့် ကုသရန် အရေးကြီးသည်။ သိုင်းရွိုက်အကျိတ်ရှိသော လူနာစုစုပေါင်း၏ ရာခိုင်နှုန်းအနည်းငယ်ခန့်တွင် ကင်ဆာကို တွေ့ရှိရလေ့ရှိသည်။
- ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း – ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ်အတွင်း ထွက်ရှိလာသော လူသားချင်းဆိုင်ရာ ဂိုနဒိုထရိုပင် ဟော်မုန်း (HCG) ကြောင့် သိုင်းရွိုက်ဂလင်းသည် အလုပ်လုပ်လွန်ကဲလာပြီး ကြီးထွားလာနိုင်ပါသည်။
- သိုင်းရွိုက်ရောင်ရမ်းခြင်း (Thyroiditis) – ကိုယ်ခံအားစနစ် ချို့ယွင်းမှု၊ ဘက်တီးရီးယား သို့မဟုတ် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုး ကူးစက်ခံရခြင်း သို့မဟုတ် ဆေးဝါးများကြောင့် ဖြစ်ပွားတတ်သော သိုင်းရွိုက်ရောင်ရမ်းခြင်း ဟုခေါ်သည့် အခြေအနေသည် သိုင်းရွိုက်ကို ရောင်ရမ်းစေနိုင်သည်။ သိုင်းရွိုက်ရောင်ရမ်းခြင်းသည် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း အလွန်အမင်း ထုတ်လုပ်ခြင်း (Hyperthyroidism) သို့မဟုတ် မလုံလောက်ဘဲ ထုတ်လုပ်ခြင်း (Hypothyroidism) တို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အချက်များ
လည်ပင်းကြီးရောဂါသည် မည်သူမဆို မည်သည့်အသက်အရွယ်တွင်မဆို ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း အောက်ပါအချက်အလက်များစွာသည် ၎င်းကို ရရှိရန် ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားစေရန် အထောက်အကူပြုနိုင်သည် –
- အိုင်အိုဒင်းဓာတ် ချို့တဲ့ခြင်း – အိုင်အိုဒင်းဓာတ် ချို့တဲ့ခြင်းသည် လည်ပင်းကြီးရောဂါကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ အိုင်အိုဒင်းဓာတ် ဖြည့်စွက်ထားသော အစားအစာများကို ရယူရန် ကန့်သတ်ချက်ရှိသူများ သို့မဟုတ် မရရှိနိုင်သူများသည် အန္တရာယ်ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမိုများပြားသည်။ ၎င်းကို များသောအားဖြင့် ပင်လယ်ရေနှင့် ကမ်းရိုးတန်းမြေဆီလွှာတို့တွင် တွေ့ရတတ်သည်။ ပင်လယ်စာများ၊ နို့ထွက်ပစ္စည်းများနှင့် အိုင်အိုဒင်းဆားတို့သည် အိုင်အိုဒင်းဓာတ် ကြွယ်ဝသော ထုတ်ကုန်အချို့ ဖြစ်ကြသည်။
- လိင်အမျိုးအစား – လည်ပင်းကြီးရောဂါသည် အမျိုးသမီးများတွင် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။ အမျိုးသမီးများသည် သွေးဆုံးချိန်နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ချိန်တို့တွင်လည်း သိုင်းရွိုက်ဆိုင်ရာ ရောဂါဝေဒနာများကို ပိုမိုခံစားရလေ့ရှိသည်။
- အသက်အရွယ် – လူတစ်ဦးသည် အသက်ကြီးလာသည်နှင့်အမျှ လည်ပင်းကြီးရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ မြင့်မားလာသည်။ ၎င်းသည် အသက်လေးဆယ်ကျော်ပြီးနောက်တွင် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။
- မိသားစု ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ရာဇဝင် – သုတေသီများသည် သိုင်းရွိုက်ရောဂါများ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ တိုးမြင့်လာမှုနှင့် ဆက်စပ်နေနိုင်သည့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အမှတ်အသားများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ မိသားစုအတွင်း သိုင်းရွိုက်ရောဂါ ရာဇဝင်ရှိသူများတွင် လည်ပင်းကြီးရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
- ဆေးဝါးများ – နှလုံးရောဂါကုဆေးဖြစ်သော အမ်မီယိုဒါရုန်း (amiodarone) နှင့် စိတ်ကျန်းမာရေးကုဆေးဖြစ်သော လီသီယမ် (lithium) တို့ကို သောက်သုံးနေသူများတွင် လည်ပင်းကြီးရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ တိုးမြင့်လာတတ်သည်။
- ဓါတ်ရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့မိခြင်း – အထူးသဖြင့် ဦးခေါင်း၊ လည်ပင်း သို့မဟုတ် ရင်ဘတ်ဧရိယာတို့တွင် ဓာတ်ရောင်ခြည်ဖြင့် ကုသမှုခံယူရန် လိုအပ်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကုသမှုများသည် လူတစ်ဦးကို လည်ပင်းကြီးရောဂါ ဖြစ်ပွားရန် ပိုမိုကြီးမားသော အန္တရာယ်ရှိနိုင်ခြေအတွင်းသို့ ရောက်ရှိစေပါသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
လည်ပင်းကြီးရောဂါကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းသည် ပုံမှန်ကာယပိုင်းဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်စဉ်အတွင်း သို့မဟုတ် အခြားသော ရောဂါအခြေအနေတစ်ခုအတွက် ပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှု (imaging test) ပြုလုပ်စဉ်အတွင်း မကြာခဏ ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ ဆရာဝန်သည် လည်ပင်းကို စမ်းသပ်ခြင်းဖြင့် သိုင်းရွိုက်ဂလင်း ကြီးထွားနေခြင်း၊ အကျိတ်တစ်ခုတည်း ရှိနေခြင်း သို့မဟုတ် အကျိတ်အများအပြား ရှိနေခြင်းတို့ကို အများအားဖြင့် သတိပြုမိတတ်သည်။ လည်ပင်းကြီးရောဂါ ရှိနေကြောင်း ရောဂါရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းသည် သိုင်းရွိုက်ဂလင်းတွင် ပြဿနာတစ်ခုခု ရှိနေသည်ဟူသော အချက်ပြလက္ခဏာ ဖြစ်သည်။
လည်ပင်းကြီးရောဂါကို ဆန်းစစ်ရန်အတွက် သိုင်းရွိုက်၏ အရွယ်အစားကို ဆုံးဖြတ်ရန်၊ အဖုအကျိတ်များ ရှိမရှိ ရှာဖွေရန်၊ သိုင်းရွိုက်သည် အလုပ်လုပ်လွန်ကဲနေသလား သို့မဟုတ် အလုပ်လုပ်မှု နည်းနေသလား ဆိုသည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန်နှင့် လည်ပင်းကြီးရခြင်း၏ နောက်ကွယ်မှ အကြောင်းရင်းကို ဖော်ထုတ်ရန် ဆရာဝန်သည် စစ်ဆေးမှုများစွာကို ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။ စစ်ဆေးမှု အစီအစဉ်များတွင် အများအားဖြင့် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –
- သိုင်းရွိုက်လုပ်ငန်းဆောင်တာ စစ်ဆေးခြင်း (Thyroid function tests) – ဤစစ်ဆေးမှုများသည် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း တန်ဖိုးများကို စစ်ဆေးရန် ရည်ရွယ်ပြီး ၎င်းသည် သိုင်းရွိုက်သည် ပုံမှန်အတိုင်း အလုပ်လုပ်နေခြင်း ရှိမရှိကို ဖော်ပြပေးသည်။ အထူးသဖြင့် သွေးနမူနာသည် ဦးနှောက်အောက်ခွက်ဂလင်းက တီအက်စ်အိတ်ချ် (TSH) ဟော်မုန်း မည်မျှထုတ်လုပ်သည်ဟူသော အချက်အပြင် သိုင်းရွိုက်က တီ-ဖိုး (T-4) နှင့် တီ-သရီး (T-3) ဟော်မုန်း မည်မျှထုတ်လုပ်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ပေးပါလိမ့်မည်။ ဤစစ်ဆေးမှုများသည် လည်ပင်းကြီးခြင်းသည် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းပမာဏ အတက်အကျရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားရခြင်း ရှိမရှိကို အတည်ပြုပေးမည် ဖြစ်သည်။
- ပဋိပစ္စည်း စစ်ဆေးခြင်း (Antibody test) – ဤသွေးစစ်ဆေးမှုသည် သတ်မှတ်ထားသော လည်ပင်းကြီးရောဂါ အမျိုးအစားများကြောင့် ထွက်ရှိလာသည့် သီးခြားပဋိပစ္စည်း (antibodies) များ ရှိမရှိကို စစ်ဆေးပေးသည်။ ၎င်းသည် ဟာရှီမိုတို ရောဂါ သို့မဟုတ် ဂရေ့ဗ် ရောဂါ ကဲ့သို့သော ကိုယ်ခံအားစနစ်က မိမိခန္ဓာကိုယ်ကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သည့် ရောဂါဝေဒနာများနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပဋိပစ္စည်းတစ်ခုကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပေးသည်။ ပဋိပစ္စည်း စစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်ချက်သည် သိုင်းရွိုက်လုပ်ငန်းဆောင်တာ စစ်ဆေးမှု၏ တွေ့ရှိချက်များပေါ်တွင် မူတည်သည်။
- အာထရာဆောင်းရိုက်ခြင်း (Ultrasonography) – အာထရာဆောင်းရိုက်စဉ်အတွင်း ထရန်စဂျူဆာ (transducer) ဟုခေါ်သော လက်ကိုင်တုတ်ကဲ့သို့သော ကိရိယာတစ်ခုကို အသုံးပြုသည်။ ကြိမ်နှုန်းမြင့် အသံလှိုင်းများမှ ထွက်ပေါ်လာသော ပဲ့တင်သံများကို ဖမ်းယူပြီး လည်ပင်းရှိ တစ်ရှူးများကို မြင်တွေ့နိုင်ရန်၊ သိုင်းရွိုက်၏ အရွယ်အစားနှင့် ၎င်းတွင် အဖုအကျိတ်များ ပါဝင်နေခြင်း ရှိမရှိကို ဆုံးဖြတ်ရန်အတွက် ဖလင် သို့မဟုတ် ဓာတ်ပုံများအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည်။
- ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်း စုပ်ယူမှု စစ်ဆေးခြင်း (Radioactive iodine uptake) – ဤစစ်ဆေးမှုသည် သတ်မှတ်ထားသော အချိန်တစ်ခုအတွင်း သိုင်းရွိုက်ဂလင်းက ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်း မည်မျှစုပ်ယူသည်ကို တိုင်းတာသည်။ ဤစစ်ဆေးမှုအတွင်း လူနာအား ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်း ပမာဏအနည်းငယ် ပေးမည်ဖြစ်ပြီး စကန်ဖတ်စက် ကိရိယာကို အသုံးပြု၍ စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးမည် ဖြစ်သည်။ စုပ်ယူမှုပုံစံကို အမြင်အာရုံဖြင့် ဖော်ပြချက်တစ်ခု ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် ၎င်းကို ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်း စကန်ဖတ်ခြင်းနှင့် တွဲဖက်၍ ပြုလုပ်နိုင်သည်။ တွေ့ရှိချက်များသည် လည်ပင်းကြီးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းနှင့် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ဆုံးဖြတ်ရာတွင် ကူညီပေးနိုင်ပါသည်။
- အသားစယူ စစ်ဆေးခြင်း (Biopsy) – အပ်အသေးစားဖြင့် စုပ်ယူကာ အသားစယူခြင်း (fine-needle aspiration biopsy) ပြုလုပ်စဉ်အတွင်း သိုင်းရွိုက်အကျိတ်များမှ တစ်ရှူး သို့မဟုတ် ဆဲလ်နမူနာကို ထုတ်ယူပြီး ကင်ဆာဖြစ်နိုင်ခြေကို ဖယ်ထုတ်ရန်အတွက် ဓာတ်ခွဲခန်းသို့ ပေးပို့ကာ အသားစယူ စစ်ဆေးခြင်းကို ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
လည်ပင်းကြီးကွက် အသေးစားလေးများ ရှိပြီး မည်သည့်လက္ခဏာမျှ မရှိသည့်အပြင် ပုံမှန်သိုင်းရွိုက် လုပ်ငန်းဆောင်တာ ရှိသောသူများအတွက် ကုသမှု ခံယူရန် မလိုအပ်နိုင်ပါ။ ယင်းအစား ပြောင်းလဲမှု တစ်စုံတစ်ရာ ရှိမရှိကို ဂရုတစိုက် စောင့်ကြည့်ရန် ၎င်းတို့အား အကြံပြုနိုင်ပါသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် လည်ပင်းကြီးရောဂါအတွက် ကုသမှုများသည် နောက်ကွယ်မှ အကြောင်းရင်း၊ ရောဂါလက္ခဏာရပ်များနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများ၊ လည်ပင်းကြီးကွက်၏ အရွယ်အစားတို့အပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။ အဖြစ်များသော ကုသမှုများတွင် ခွဲစိတ်ကုသခြင်း၊ ဆေးဝါးများဖြင့် ကုသခြင်းနှင့် ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်းဖြင့် ကုသခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
- ဆေးဝါးများဖြင့် ကုသခြင်း – ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပေးသူသည် လည်ပင်းကြီးရောဂါကို ကုသရန်အတွက် အောက်ပါဆေးဝါးများကို ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည် –
- ဟော်မုန်း ထုတ်လုပ်မှုကို တိုးမြှင့်ခြင်း – လည်ပင်းကြီးကွက်၏ အရွယ်အစားကို လျှော့ချရန်နှင့် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်နည်းခြင်း ရောဂါကို ကုသရန်အတွက် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း အစားထိုး ကုထုံးကို အသုံးပြုမည် ဖြစ်သည်။ တီ-သရီး အစားထိုးဆေးအဖြစ် လိုင်အိုသိုင်းရိုနင်း (liothyronine) ဆေးဝါးကို ပေးဝေနိုင်ပါသည်။ လီဗိုသိုင်းရောက်ဆင်း (Levothyroxine) ဆေးဝါးသည် တီ-ဖိုး ကို အစားထိုးပေးပြီး ဦးနှောက်အောက်ခွက်ဂလင်းကို တီအက်စ်အိတ်ချ် ထုတ်လုပ်မှု ပိုမိုနည်းပါးသွားစေသည်။
- ဟော်မုန်း ထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချခြင်း – အကယ်၍ လည်ပင်းကြီးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်လွန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပါက ဆရာဝန်သည် မက်သီမာဇိုး (methimazole) ကဲ့သို့သော သိုင်းရွိုက်ဆန့်ကျင်ရေးဆေးကို ညွှန်ကြားပါလိမ့်မည်။ ဤဆေးသည် လည်ပင်းကြီးကွက်၏ အရွယ်အစားကို လျှော့ချပေးနိုင်ပြီး ဟော်မုန်းထုတ်လုပ်မှုကို ဟန့်တားပေးနိုင်သည်။
- ဟော်မုန်း လုပ်ဆောင်ချက်များကို ပိတ်ဆို့ခြင်း – အဖြစ်အများဆုံး ဘီတာပိတ်ဆို့ဆေး (beta blockers) များမှာ အက်တင်နိုလော (atenolol) နှင့် မက်တိုပရိုလော (metoprolol) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဘီတာပိတ်ဆို့ဆေးများသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို နှောင့်ယှက်ပေးနိုင်ပြီး သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်လွန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လက္ခဏာများကို ထိန်းချုပ်ပေးသည်။
- နာကျင်မှုကို စီမံခန့်ခွဲခြင်း – လည်ပင်းကြီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်သည့် နာကျင်မှုကို သက်သာစေရန် စတီးရွိုက် (steroid) ဆေးကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ သိုင်းရွိုက်ရောင်ရမ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားရသော မအီမသာဖြစ်မှုများကို စီမံခန့်ခွဲရန်အတွက် အက်စပရင် (Aspirin)၊ နက်ပရောက်ဆင် ဆိုဒီယမ် (naproxen sodium)၊ အိုင်ဗျူပရိုဖန် (ibuprofen) နှင့် အခြားသော အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများကို မကြာခဏ ညွှန်ကြားလေ့ရှိသည်။
ခွဲစိတ်ကုသခြင်း (Surgery)
အခြားသော ကုသမှုရွေးချယ်စရာတစ်ခုမှာ သိုင်းရွိုက်ဂလင်းတစ်ခုလုံး သို့မဟုတ် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို ခွဲစိတ်ဖယ်ရှားခြင်း (total or partial thyroidectomy) ဖြစ်သည်။ လည်ပင်းကြီးကွက်သည် အသက်ရှူခြင်းနှင့် အစာမျိုချခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ဖြစ်စေလောက်အောင် ကြီးမားနေပါက ဤနည်းလမ်းကို မကြာခဏ အကြံပြုလေ့ရှိသည်။
အကယ်၍ သိုင်းရွိုက်အတွင်း၌ ကင်ဆာ သို့မဟုတ် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းအထွက်လွန်ခြင်းကို ဖြစ်စေသော အကျိတ်ငယ်များကို တွေ့ရှိပါကလည်း ခွဲစိတ်ကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်ပါသည်။ လူနာသည် ခွဲစိတ်မှုအပြီးတွင် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း အစားထိုးကုသမှုကို ခံယူရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။ ဤကုသမှုသည် တစ်သက်တာလုံး ကြာမြင့်နိုင်ခြေ ရှိပါသည်။
ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်းဖြင့် ကုသခြင်း (Radioactive iodine treatment)
ဤကုထုံးသည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်းကို သောက်ဆေးအဖြစ် သောက်သုံးရန် လိုအပ်သည်။ ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်းသည် သိုင်းရွိုက်ဂလင်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ကာ သိုင်းရွိုက်ဆဲလ်များကို ဖျက်ဆီးပစ်ပြီး ၎င်းက ဟော်မုန်းထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချခြင်း သို့မဟုတ် ရပ်တန့်စေကာ လည်ပင်းကြီးကွက်ကို ကျုံ့သွားစေသည်။ ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်းကို အလုပ်လုပ်လွန်ကဲနေသော သိုင်းရွိုက်ဂလင်းအတွက် အများအားဖြင့် ပေးလေ့ရှိသည်။ ဤကုသမှု ခံယူပြီးနောက်တွင် လူနာများသည် တစ်သက်တာလုံး သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း အစားထိုးကုထုံးကို ခံယူရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
