ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်အကျဉ်းချုပ် (Overview)
လျှာကင်ဆာ (Tongue cancer) သည် လျှာပေါ်ရှိ ဆဲလ်များ မထိန်းချုပ်နိုင်ဘဲ ကြီးထွားလာပြီး tumor (အဖု) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ဖြစ်ပွားပါသည်။ လျှာကင်ဆာအများစုသည် လျှာမျက်နှာပြင်ကို ဖုံးအုပ်ထားသော ပါးလွှာပြားသော ဆဲလ်များဖြစ်သည့် squamous cells များမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ကလေးများထက် အသက်ကြီးသူများတွင် ပိုမိုတွေ့ရပါသည်။
လျှာသည် လည်ချောင်းမှ ပါးစပ်အတွင်းသို့ ဆက်လက်တည်ရှိပြီး အာရုံကြောများနှင့် ကြွက်သားများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကာ အရသာခံစားခြင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ အစာစားခြင်းနှင့် အစာမျိုခြင်း စသည့် လုပ်ဆောင်ချက်များကို ကူညီပေးပါသည်။ လျှာတွင် ကင်ဆာအမျိုးအစားများ အမျိုးမျိုး ဖြစ်နိုင်သော်လည်း လျှာကင်ဆာသည် အခြားသော ပါးစပ်ကင်ဆာများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နည်းပါးစွာ တွေ့ရပါသည်။
လျှာကင်ဆာကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား ၂ မျိုး ခွဲနိုင်ပါသည် —
- လျှာ၏ အပြင်ဘက် မြင်ရသော အပိုင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်သော ကင်ဆာ
- လျှာ၏ အောက်ခြေ (လည်ချောင်းနှင့် ဆက်သည့် အပိုင်း) တွင် ဖြစ်ပေါ်သော ကင်ဆာ
Oral tongue cancer
ဤကင်ဆာအမျိုးအစားသည် ပါးစပ်အတွင်းရှိ လျှာပေါ်တွင် ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။ လျှာ၏ အပိုင်းကို အလွယ်တကူ မြင်နိုင်သောကြောင့် လက္ခဏာများကို မြန်မြန်ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်ပါသည်။
Oropharyngeal tongue cancer
ဤကင်ဆာသည် လျှာ၏ အောက်ခြေ (base of tongue) တွင် ဖြစ်ပေါ်ပြီး အများအားဖြင့် လည်ပင်းရှိ lymph nodes များသို့ ပြန့်နှံ့ပြီးမှသာ တွေ့ရှိရတတ်ပါသည်။ လျှာ၏ နောက်ဘက်အပိုင်းတွင် တည်ရှိသောကြောင့် ရှာဖွေရန် ခက်ခဲပြီး အချိန်အတော်ကြာ လက္ခဏာမပြဘဲ တိုးတက်နိုင်ပါသည်။ လက္ခဏာများ ပေါ်လာသည့်အခါတွင် လည်ချောင်းနာခြင်း သို့မဟုတ် နားနာခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပြီး အခြားရောဂါများနှင့် ဆင်တူနိုင်ပါသည်။
လျှာကင်ဆာကို ကုသရာတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ခွဲစိတ်ကုသမှု (surgery) နှင့် ရေဒီယေးရှင်းကုသမှု (radiation therapy) တို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုပါသည်။ တချို့အခြေအနေများတွင် chemotherapy နှင့် targeted therapy များကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။ ကုသမှုရွေးချယ်မှုသည် ကင်ဆာဆဲလ်အမျိုးအစား၊ ကင်ဆာအရွယ်အစားနှင့် တည်နေရာတို့အပေါ် မူတည်ပါသည်။
လက္ခဏာများ (Symptoms)
လျှာကင်ဆာ၏ လက္ခဏာများသည် ကင်ဆာအမျိုးအစားနှင့် တည်နေရာပေါ်မူတည်၍ မတူညီနိုင်ပါသည်။
- လျှာပေါ်တွင် မပျောက်သည့် အနာတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း
- နာကျင်မှု
- သွေးထွက်ခြင်း
- လျှာပေါ်တွင် အဖုတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ခြင်း
အနာသည် အနီရောင် သို့မဟုတ် ပန်းနုရောင် ဖြစ်နိုင်ပြီး ကိုက်မိသည့်အခါ သို့မဟုတ် ထိတွေ့သည့်အခါ သွေးထွက်နိုင်ပါသည်။
Oropharyngeal tongue cancer တွင် –
လည်ပင်းရှိ lymph nodes များ ဖောလာခြင်းသည် ပထမဆုံး လက္ခဏာ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။
အခြား လက္ခဏာများမှာ –
- ပါးစပ်၊ လည်ချောင်း သို့မဟုတ် လည်ပင်းတွင် အဖုရှိခြင်း
- သွေးပါသော ချောင်းဆိုးခြင်း
- အကြောင်းမရှိဘဲ ကိုယ်အလေးချိန် လျော့ကျခြင်း
- နားနာခြင်း
အခြားဖြစ်နိုင်သော လက္ခဏာများ –
- လျှာပေါ် သို့မဟုတ် ပါးစပ်အတွင်း အဖြူရောင် သို့မဟုတ် အနီရောင် အကွက်များ ပေါ်လာခြင်း
- မပျောက်သည့် လည်ချောင်းနာခြင်း
- လည်ချောင်းတွင် တစ်ခုခု ကပ်နေသလို ခံစားရခြင်း
- ပါးစပ် သို့မဟုတ် လျှာတွင် ထုံခြင်း
- ကိုက်စားခြင်း၊ မျိုခြင်း သို့မဟုတ် လျှာနှင့် jaw ကို လှုပ်ရှားရာတွင် နာကျင်မှု
- jaw ဖောလာခြင်း
- အသံပြောင်းလဲခြင်း
လျှာပေါ် သို့မဟုတ် ပါးစပ်အတွင်းရှိ အနာတစ်ခုသည် အပတ်အနည်းငယ်အတွင်း မပျောက်ပါက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူနှင့် တွေ့ဆုံပြီး စစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်သင့်ပါသည်။
ပုံမှန် dental check-up သို့မဟုတ် ဆေးစစ်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် လျှာကင်ဆာ၏ အစောပိုင်း လက္ခဏာများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်ပါသည်။
အကြောင်းရင်းများ (Causes)
လျှာကင်ဆာသည် လျှာရှိ ပုံမှန်ဆဲလ်များ၏ DNA တွင် ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ စတင်ဖြစ်ပွားပါသည်။ ယင်းပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ဆဲလ်များ မထိန်းချုပ်နိုင်ဘဲ ကြီးထွားလာပြီး ပုံမှန်ဆဲလ်သေဆုံးမှုကိုလည်း ရှောင်ရှားနိုင်ပါသည်။
ထိုဆဲလ်များ အလွန်အကျွံ ကြီးထွားလာသောအခါ tumor (အဖု) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ခန္ဓာကိုယ်၏ အခြားအစိတ်အပိုင်းများသို့ ပြန့်နှံ့နိုင်ပါသည်။
လျှာကင်ဆာ ဖြစ်ပေါ်စေသော DNA ပြောင်းလဲမှုများ၏ တိကျသော အကြောင်းရင်းကို အများအားဖြင့် မသိရသေးပါ။ သို့သော် လည်ချောင်းနှင့် ဆက်စပ်သော လျှာကင်ဆာအချို့တွင် Human Papillomavirus (HPV) ဟုခေါ်သော လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်နိုင်သော ဗိုင်းရပ်စ်တစ်မျိုး ပါဝင်နိုင်ပါသည်။
HPV နှင့် ဆက်စပ်သော လည်ချောင်းလျှာကင်ဆာများသည် HPV မဆက်စပ်သော ကင်ဆာများထက် ကုသမှုကို ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ပါသည်။
အန္တရာယ်ဖြစ်နိုင်သည့် အချက်များ (Risk Factors)
- အရက်သောက်ခြင်း – အရက်ကို မကြာခဏ အလွန်အကျွံ သောက်သူများတွင် လျှာကင်ဆာ ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်မားပါသည်။
- ဆေးလိပ်နှင့် tobacco အသုံးပြုခြင်း – cigar၊ pipe၊ chewing tobacco၊ snuff နှင့် tobacco ထုတ်ကုန်များအားလုံးသည် လျှာကင်ဆာ အန္တရာယ်ကို တိုးစေပါသည်။
- အသက်အရွယ် – ၄၅ နှစ်အထက်သူများတွင် ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်ပါသည်။
- လိင် (Gender) – အမျိုးသားများတွင် အမျိုးသမီးများထက် ပိုမိုတွေ့ရပါသည်။
- HPV ကူးစက်မှု – HPV အမျိုးအစားအချို့နှင့် ထိတွေ့ဖူးသူများတွင် လည်ချောင်းလျှာကင်ဆာ ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်မားပါသည်။
- ပါးစပ်သန့်ရှင်းမှု မကောင်းခြင်း – ပါးစပ်နှင့် သွားဖုံးကျန်းမာရေးကို မကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းပါက လျှာကင်ဆာ ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်တက်နိုင်ပါသည်။
- Immune system အားနည်းခြင်း – ဥပမာအားဖြင့် HIV infection ရှိခြင်း သို့မဟုတ် organ transplant ပြီးနောက် immunosuppressive medication များ အသုံးပြုခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပါသည်။
Diagnosis (ရောဂါရှာဖွေစစ်ဆေးခြင်း)
လျှာကင်ဆာကို အများအားဖြင့် ပုံမှန် ဆေးစစ်ခြင်း (routine checkup) အတွင်း ဆရာဝန်၊ သွားဆရာဝန် (dentist) သို့မဟုတ် ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးမှ ပထမဆုံးတွေ့ရှိနိုင်ပါသည်။ လျှာကင်ဆာကို သေချာစွာ အတည်ပြုရန် စမ်းသပ်မှုများနှင့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ အမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုပါသည်။ သင့်အတွက် အကြံပြုမည့် စမ်းသပ်မှုများသည် သင့်၏ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ သမိုင်းနှင့် လက်ရှိရှိသော လက္ခဏာများအပေါ် မူတည်ပါသည်။
လျှာကင်ဆာ ရောဂါရှာဖွေရေး လုပ်ငန်းစဉ်တွင် အောက်ပါစစ်ဆေးမှုများ ပါဝင်နိုင်ပါသည် –
Physical examination (ကိုယ်ခန္ဓာစစ်ဆေးခြင်း)
ဆရာဝန်သည် ပါးစပ်၊ လည်ချောင်း နှင့် လည်ပင်းကို စစ်ဆေးပါသည်။ လျှာပေါ်တွင် အဖု သို့မဟုတ် မူမမှန်မှုများ ရှိမရှိကို စစ်ဆေးပြီး လည်ပင်းရှိ lymph nodes များ ဖောလာမှုရှိမရှိကိုလည်း စစ်ဆေးပါသည်။
Endoscopy
Endoscopy သည် မီးနှင့် ကင်မရာပါသော ပါးလွှာရှည်လျားသည့် tube တစ်ခုကို အသုံးပြု၍ ပြုလုပ်သော စစ်ဆေးမှုဖြစ်ပါသည်။ ထို tube ကို နှာခေါင်းမှတစ်ဆင့် လည်ချောင်းအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းကာ ပါးစပ်နှင့် လည်ချောင်းကို စစ်ဆေးပါသည်။ ယင်းစစ်ဆေးမှုသည် လျှာကင်ဆာ၏ လက္ခဏာများကို ရှာဖွေရန်နှင့် ကင်ဆာသည် လည်ချောင်း၏ အခြားအစိတ်အပိုင်းများသို့ (ဥပမာ voice box) ပြန့်နှံ့ထားမှုရှိမရှိကို စစ်ဆေးရန် အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
Biopsy (တစ်ရှူးနမူနာ စစ်ဆေးခြင်း)
Biopsy ဆိုသည်မှာ စစ်ဆေးရန်အတွက် တစ်ရှူးနမူနာကို ယူသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်ပါသည်။ မသင်္ကာသော တစ်ရှူး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု သို့မဟုတ် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလုံးကို ဖြတ်ယူနိုင်ပါသည်။ အခြားနည်းလမ်းတစ်ခုမှာ ပါးလွှာသော အပ်တစ်ခုကို အသုံးပြု၍ ဆဲလ်နမူနာများကို ယူခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ထိုနမူနာများကို ဓာတ်ခွဲခန်းသို့ ပို့ဆောင်ကာ ဆဲလ်များသည် ကင်ဆာဆဲလ်များ ဖြစ်/မဖြစ် စစ်ဆေးပါသည်။ ထို့ပြင် HPV ရှိမရှိကဲ့သို့ ကင်ဆာဆဲလ်များ၏ လက္ခဏာများကိုလည်း စစ်ဆေးနိုင်ပါသည်။
Imaging tests (ပုံရိပ်စစ်ဆေးမှုများ)
Imaging tests များသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းပိုင်း၏ ပုံရိပ်များကို ရယူရန် အသုံးပြုပါသည်။ ယင်းမှတစ်ဆင့် ကင်ဆာ၏ အရွယ်အစားနှင့် တည်နေရာကို သိရှိနိုင်ပါသည်။ လျှာကင်ဆာအတွက် အသုံးများသော စစ်ဆေးမှုများမှာ –
- X-ray
- Computed Tomography (CT) scan
- Magnetic Resonance Imaging (MRI)
- Positron Emission Tomography (PET) scan
Barium swallow (X-ray)
တချို့အခြေအနေများတွင် barium swallow X-ray ကို ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။ ယင်းတွင် barium ဟုခေါ်သော အရည်တစ်မျိုးကို မျိုရပြီး ထိုအရည်သည် လည်ချောင်းကို ဖုံးအုပ်ပေးသဖြင့် X-ray တွင် ပိုမိုရှင်းလင်းစွာ မြင်နိုင်ပါသည်။ ယင်းသည် လည်ချောင်းတွင် ကင်ဆာရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် ကူညီပေးပါသည်။
Ultrasound
Ultrasound သည် အသံလှိုင်းများကို အသုံးပြု၍ ပုံရိပ်များ ဖန်တီးသော စစ်ဆေးမှုဖြစ်ပါသည်။ ယင်းကို လည်ပင်းရှိ lymph nodes များတွင် ကင်ဆာပြန့်နှံ့ထားမှုရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
Treatment (ကုသမှု)
လျှာကင်ဆာကုသမှုသည် လူနာတစ်ဦးချင်း၏ အခြေအနေများအပေါ် မူတည်၍ ပြုလုပ်ပါသည်။ ဥပမာ –
- ကင်ဆာ၏ တည်နေရာ
- ကြီးထွားနှုန်း
- ပြန့်နှံ့နိုင်ခြေ
- လူနာ၏ ကျန်းမာရေးအခြေအနေနှင့် အသက်အရွယ်
လျှာကင်ဆာအတွက် အဓိကကုသမှုများမှာ –
- Surgery (ခွဲစိတ်ကုသမှု)
- Radiation therapy (ရေဒီယေးရှင်းကုသမှု)
- Chemotherapy (ဆေးဝါးကုသမှု)
- တခါတရံ အထက်ပါကုသမှုများကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်း
Surgery (ခွဲစိတ်ကုသမှု)
Glossectomy
ဤခွဲစိတ်မှုတွင် ကင်ဆာရှိသော လျှာတစ်ရှူးနှင့် အနီးအနားရှိ ကျန်းမာသော ဆဲလ်အချို့ကို ဖယ်ရှားပါသည်။ ဖယ်ရှားရမည့် လျှာအရွယ်အစားသည် tumor ၏ အရွယ်အစားပေါ် မူတည်ပြီး စကားပြောခြင်းနှင့် အစာမျိုခြင်းကို ထိခိုက်နိုင်ပါသည်။ ခွဲစိတ်ပြီးနောက် rehabilitation နှင့် physical therapy များက အကူအညီပေးနိုင်ပါသည်။
Transoral surgery
Tumor သည် လည်ချောင်းတွင် တည်ရှိပါက ဆရာဝန်များသည် ပါးစပ်မှတစ်ဆင့် ခွဲစိတ်ကိရိယာများ သို့မဟုတ် သေးငယ်သော ကင်မရာများကို အသုံးပြု၍ ဖယ်ရှားနိုင်ပါသည်။ ခက်ခဲသော နေရာများအတွက် robot-assisted surgery ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
Neck dissection
ကင်ဆာသည် လည်ပင်းရှိ lymph nodes များသို့ ပြန့်နှံ့ထားသည်ဟု သံသယရှိပါက ဆရာဝန်များသည် ထို lymph nodes များကို ဖယ်ရှားနိုင်ပါသည်။ တခါတရံ ကင်ဆာမတွေ့ရသေးသော်လည်း ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် lymph nodes အချို့ကို ဖယ်ရှားနိုင်ပါသည်။
Sentinel node biopsy
ဤစစ်ဆေးမှုသည် ကင်ဆာ ပြန့်နှံ့နိုင်ခြေ အများဆုံးရှိသော lymph nodes များကို စစ်ဆေးခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ထို nodes များတွင် ကင်ဆာ မတွေ့ပါက ကင်ဆာ မပြန့်နှံ့သေးဟု ခန့်မှန်းနိုင်ပါသည်။
Reconstructive surgery
ခွဲစိတ်မှုကြောင့် မျက်နှာ၊ jaw သို့မဟုတ် လည်ပင်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ဖယ်ရှားရပါက reconstructive surgery ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။ ခန္ဓာကိုယ်၏ အခြားနေရာများမှ ကျန်းမာသော တစ်ရှူး သို့မဟုတ် အရိုးများကို အသုံးပြု၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ပါသည်။
Radiation therapy
Radiation therapy သည် X-rays သို့မဟုတ် protons ကဲ့သို့သော စွမ်းအင်မြင့် လှိုင်းများကို အသုံးပြု၍ ကင်ဆာဆဲလ်များကို ဖျက်ဆီးပါသည်။ ယင်းကို အဓိကကုသမှုအဖြစ် သို့မဟုတ် ခွဲစိတ်ပြီးနောက် ကျန်ရှိနိုင်သော ကင်ဆာဆဲလ်များကို ဖယ်ရှားရန် အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။ တချို့အခြေအနေများတွင် chemotherapy နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးပြုပါသည်။
Chemotherapy
Chemotherapy သည် ကင်ဆာဆဲလ်များကို ဖျက်ဆီးရန် အားပြင်းသော ဆေးဝါးများကို အသုံးပြုသော ကုသမှုဖြစ်ပါသည်။ ယင်းကို –
- ခွဲစိတ်မှုမတိုင်မီ tumor ကြီးထွားမှုကို ထိန်းချုပ်ရန်
- ခွဲစိတ်ပြီးနောက် ကျန်ရှိနိုင်သော ကင်ဆာဆဲလ်များကို ဖယ်ရှားရန်
အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။ တခါတရံ radiation therapy နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးပြုပါသည်။
Targeted therapy
Targeted therapy သည် ကင်ဆာဆဲလ်များအတွင်းရှိ ဓာတုများကို အထူးသဖြင့် ပစ်မှတ်ထားသော ဆေးဝါးများကို အသုံးပြုပါသည်။ ယင်းသည် ထိုဓာတုများကို တားဆီးခြင်းဖြင့် ကင်ဆာဆဲလ်များကို ဖျက်ဆီးစေပါသည်။ ယင်းကုသမှုကို ပြန်လည်ဖြစ်ပွားသော သို့မဟုတ် ပြန့်နှံ့သော လျှာကင်ဆာများတွင် အသုံးပြုပါသည်။
Immunotherapy
Immunotherapy သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ immune system ကို အသုံးပြု၍ ကင်ဆာဆဲလ်များကို ဖော်ထုတ်ပြီး ဖျက်ဆီးစေသော ကုသမှုဖြစ်ပါသည်။ အခြားကုသမှုများ အလုပ်မဖြစ်သည့် advanced cases များတွင် အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
Clinical trials
Clinical trials များသည် စမ်းသပ်ကုသမှုအသစ်များကို အသုံးပြုနိုင်သည့် အခွင့်အရေးပေးပါသည်။ သို့သော် ထိုကုသမှုများ၏ အန္တရာယ်နှင့် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများကို အပြည့်အဝ မသိရသေးနိုင်ပါ။
