ပြင်းထန် အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါ
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်အကျဉ်းချုပ်
Acute respiratory distress syndrome (ARDS) ပြင်းထန် အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါ သည် အဆုတ်အတွင်းရှိ သေးငယ်သော၊ ပျော့ပြောင်းသော လေအိတ်ငယ်များ (alveoli) တွင် အရည်များ စုပုံလာခြင်းဖြင့် လက္ခဏာပြသော အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်သည်။ alveoli များရှိ အရည်များသည် သင့်အဆုတ်ကို လုံလောက်သောလေနှင့် ပြည့်စေခြင်းမှ တားဆီးထားသောကြောင့် သင့်သွေးလည်ပတ်မှုထဲသို့ အောက်ဆီဂျင် ပိုမိုနည်းပါးစွာ ဝင်ရောက်စေသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့်၊ သင့်ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများသည် အလုပ်လုပ်ရန် လိုအပ်သော အောက်ဆီဂျင်ကို မရရှိတော့ပေ။
ပြင်းထန်သော နာမကျန်းမှုများ သို့မဟုတ် ပြင်းထန်သော ထိခိုက်ဒဏ်ရာများ ရှိပြီးသား လူပုဂ္ဂိုလ်များသည် ARDS ဖြစ်ပွားရန် အန္တရာယ် ပိုများသည်။ ARDS ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော အသက်ရှူမဝခြင်းသည် များသောအားဖြင့် ရောဂါကို ဖြစ်စေသော ကနဦး ဒဏ်ရာ သို့မဟုတ် ကူးစက်မှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် နာရီအနည်းငယ်မှ ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ပေါ်လာလေ့ရှိသည်။
ARDS ခံစားရသူ အများအပြားသည် ဤအခြေအနေမှ အသက်မရှင်နိုင်ပေ။ အသက်အရွယ် ကြီးရင့်ခြင်းနှင့် ရောဂါများ၏ ပြင်းထန်မှုတို့ကဲ့သို့သော အချက်များသည် သေဆုံးနိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေသည်။ ARDS မှ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများအတွက်မူ ရလဒ်များသည် များစွာကွာခြားနိုင်သည်။ အချို့သူများသည် ကျန်းမာရေး အပြည့်အဝ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာသော်လည်း၊ အချို့မှာမူ ဘဝတစ်လျှောက်လုံး ခံနိုင်ရည်ရှိသော အဆုတ်ပျက်စီးမှုကို ခံစားရနိုင်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
ARDS ပြင်းထန် အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါ ၏ လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများ၏ ပြင်းထန်မှုသည် အခြေအနေ၏ အကြောင်းရင်း၊ ၎င်း၏ ပြင်းထန်မှုနှင့် အရင်းခံ နှလုံး သို့မဟုတ် အဆုတ်ရောဂါ ရှိ၊ မရှိပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားနိုင်သည်။
လူနာသည် အောက်ပါတို့ကို ခံစားရနိုင်သည်
- ပြင်းထန်စွာ အသက်ရှူမဝခြင်း
- အသက်ရှူရခက်ခဲခြင်းနှင့် ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ မြန်ဆန်စွာ အသက်ရှူခြင်း
- သွေးပေါင်ချိန်နိမ့်ကျခြင်း
- စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်းနှင့် အလွန်အမင်း ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း
ARDS (Acute Respiratory Distress Syndrome) ပြင်းထန် အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါ သည် များသောအားဖြင့် ပြင်းထန်သော ဖျားနာမှု သို့မဟုတ် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် ဆေးရုံတက်နေပြီဖြစ်သော လူနာများကို သက်ရောက်သည်။
အကြောင်းရင်းများ
အဆုတ်ရှိ သွေးကြောငယ်လေးများသည် သွေးထဲသို့ အောက်ဆီဂျင်ရောက်သည့် လေအိတ်ငယ်များထဲသို့ အရည်များ ယိုစိမ့်ဝင်ခြင်းသည် ARDS ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ စက်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။ ဤအရည်ကို များသောအားဖြင့် အကာအကွယ် အတားအဆီးတစ်ခုဖြင့် သွေးကြောများအတွင်း ထိန်းထားသည်။ သို့သော် ပြင်းထန်သော ရောဂါ သို့မဟုတ် ထိခိုက်ဒဏ်ရာသည် အမြှေးပါးကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေပြီး အရည်များ ယိုစိမ့်ထွက်ကာ ARDS ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
ARDS ၏ အရင်းခံအကြောင်းရင်းများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်
- Sepsis: သွေးကြောစီးဆင်းမှုတွင် ဖြစ်ပွားသော အန္တရာယ်ရှိပြီး ကျယ်ပြန့်သော ကူးစက်ရောဂါဖြစ်သည့် Sepsis သည် ARDS ၏ အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။
- ဦးခေါင်း၊ ရင်ဘတ် သို့မဟုတ် အခြားကြီးမားသော ထိခိုက်ဒဏ်ရာများ: အဆုတ်ကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေသည့် သို့မဟုတ် အသက်ရှူခြင်းကို ထိန်းချုပ်သော ဦးနှောက်၏ ဧရိယာကို ထိခိုက်စေသည့် မတော်တဆမှုများ။
- ပြင်းထန်သော အဆုတ်ရောင်ခြင်း (Severe pneumonia): ပြင်းထန်သော အဆုတ်ရောင်ခြင်းသည် အဆုတ်အလုံး (၅) လုံးစလုံးကို သက်ရောက်လေ့ရှိသည်။
- Coronavirus disease 2019 (COVID-19): ပြင်းထန်သော COVID-19 လူနာများသည် ARDS ကို ခံစားရနိုင်သည်။
- အန္တရာယ်ရှိသော ဓာတ်ပစ္စည်းများ ရှူသွင်းခြင်း: အော့အန်သော အရာများကို ရှူသွင်းခြင်း (aspirating) သို့မဟုတ် ရေနစ်လုနီးပါး အခြေအနေ ကြုံတွေ့ရခြင်းအပြင်၊ မီးခိုး သို့မဟုတ် ဓာတုဗေဒ အခိုးအငွေ့များကို အမြောက်အမြား ရှူသွင်းခြင်းသည် ARDS ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
- အခြားအရာများ: မီးလောင်ဒဏ်ရာများ၊ များပြားစွာ သွေးသွင်းခြင်းနှင့် မုန့်ချိုအိတ်ရောင်ခြင်း (pancreatitis) တို့ဖြစ်သည်။
ဖြစ်နိုင်ခြေ အကြောင်းအရင်းများ
ARDS ဝေဒနာရှင် အများစုသည် အခြားဖျားနာမှုကြောင့် ဆေးရုံတွင် ရှိနေသူများဖြစ်ပြီး၊ များစွာသောသူများသည် အခြေအနေ ပြင်းထန်နေသူများ ဖြစ်သည်။ သွေးကြောစီးဆင်းမှုတွင် ကျယ်ပြန့်သော ကူးစက်ရောဂါဖြစ်သည့် sepsis ရှိပါက အထူးသဖြင့် အန္တရာယ်ရှိသည်။
နာတာရှည် အရက်စွဲသော ရာဇဝင်ရှိသူများ သည် ARDS ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများပြီး ဤအခြေအနေနှင့် ဆက်စပ်၍ သေဆုံးနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း
ARDS ပြင်းထန် အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါ ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန်အတွက် သတ်သတ်မှတ်မှတ် စစ်ဆေးမှု မရှိပါ။ ARDS ၏ ရောဂါရှာဖွေမှုကို များသောအားဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ စစ်ဆေးခြင်း၊ ရင်ဘတ် ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း နှင့် အောက်ဆီဂျင် ပမာဏကို အကဲဖြတ်ခြင်း တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ အတည်ပြုလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင်၊ မှန်ကန်သော ရောဂါရှာဖွေမှုရရှိရန်အတွက် အချို့သော နှလုံးရောဂါများ အပါအဝင် အလားတူ လက္ခဏာများပြသနိုင်သည့် အခြားသော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အခြေအနေများနှင့် ရောဂါများကို ဖယ်ထုတ်ရန် အရေးကြီးပါသည်။
ပုံရိပ်ဖော်စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်း
- ရင်ဘတ် ဓာတ်မှန် (Chest X-ray): ရင်ဘတ် ဓာတ်မှန်တွင် သင့်အဆုတ်ရှိ အရည်ပမာဏ၊ ၎င်းတည်နေရာနှင့် သင့်နှလုံး ကြီးနေခြင်း ရှိ၊ မရှိတို့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။
- ကွန်ပျူတာ ဓါတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (CT – Computerized Tomography): CT scan သည် မတူညီသော ထောင့်များမှ ရိုက်ကူးထားသော X-ray ပုံရိပ်များကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် အတွင်းကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ၏ ကန့်လန့်ဖြတ် ပုံများကို ဖန်တီးပေးသည်။ CT scan များသည် နှလုံးနှင့် အဆုတ်၏ အတွင်းပိုင်းဖွဲ့စည်းပုံများဆိုင်ရာ အတိအကျ အသေးစိတ်အချက်အလက်များကို ပေးနိုင်သည်။
ဓာတ်ခွဲခန်း စစ်ဆေးမှုများ
သင့်လက်ကောက်ဝတ်ရှိ သွေးလွှတ်ကြောမှ သွေးကို အသုံးပြု၍ စစ်ဆေးမှုမှတစ်ဆင့် သင့်အောက်ဆီဂျင် အဆင့်ကို ဆုံးဖြတ်နိုင်သည်။ အခြားသော သွေးစစ်ဆေးမှုများသည် သွေးအားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် ကူးစက်ရောဂါ လက္ခဏာများကို ရှာဖွေနိုင်သည်။ သင့်ဆရာဝန်သည် သင့်တွင် အဆုတ်ကူးစက်ရောဂါ ရှိသည်ဟု သံသယရှိပါက ကူးစက်ရောဂါ၏ ဇစ်မြစ်ကို ဖော်ထုတ်ရန်အတွက် သင့်လေပြွန်မှ အရည်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သည်။
နှလုံးစစ်ဆေးမှုများ
ARDS ၏ လက္ခဏာများသည် အချို့သော နှလုံးရောဂါများ၏ လက္ခဏာများနှင့် ဆင်တူနိုင်သောကြောင့် သင့်ဆရာဝန်သည် အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော နှလုံးစစ်ဆေးမှုများကို ပြုလုပ်ရန် အကြံပြုနိုင်သည်
- လျှပ်စစ်နှလုံးမှတ်တမ်း (Electrocardiogram): ဤနာကျင်မှုမရှိသော စစ်ဆေးမှုအတွင်း နှလုံး၏ လျှပ်စစ်လှုပ်ရှားမှုကို စောင့်ကြည့်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ချိတ်ဆက်ထားသော အာရုံခံကိရိယာ အများအပြားကို သင့်ခန္ဓာကိုယ်တွင် တွဲထားသည်။
- ပဲ့တင်သံ ရုပ်ပုံလွှာဖော်ခြင်း (Echocardiogram): ဤစစ်ဆေးမှုသည် နှလုံးဆိုင်ရာ အာထရာဆောင်းဖြစ်ပြီး သင့်နှလုံး၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် လုပ်ငန်းဆောင်တာဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ဖော်ထုတ်နိုင်သည်။
ကုသမှု
သွေးတွင်း အောက်ဆီဂျင်ပမာဏကို တိုးတက်စေခြင်းသည် ARDS ကုသမှု၏ ပထမဆုံး အရေးပါသော အဆင့်ဖြစ်သည်။ လုံလောက်သော အောက်ဆီဂျင် မရှိပါက၊ သင့်ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ ကောင်းစွာ အလုပ်လုပ်ရန် ထိခိုက်စေသည်။
အောက်ဆီဂျင်
သင့်သွေးကြောအတွင်းရှိ အောက်ဆီဂျင်ပမာဏကို တိုးမြှင့်ရန်အတွက် သင့်ဆရာဝန်သည် အောက်ပါနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုနိုင်ဖွယ်ရှိသည်
- ဖြည့်စွက် အောက်ဆီဂျင် (Supplemental oxygen): အပျော့စား လက္ခဏာများအတွက် သို့မဟုတ် ယာယီဖြေရှင်းချက်အဖြစ် သင့်နှာခေါင်းနှင့် ပါးစပ်ကို လုံခြုံစွာ ဖုံးအုပ်ထားသည့် နှာခေါင်းစည်း (mask) မှတစ်ဆင့် အောက်ဆီဂျင်ကို ပေးနိုင်ပါသည်။
- စက်ဖြင့် လေဝင်လေထွက်ပေးခြင်း (Mechanical ventilation): ARDS လူနာအများစုသည် စက်ဖြင့် အသက်ရှူခြင်း အကူအညီ လိုအပ်မည်ဖြစ်သည်။ လေစုပ်စက် (mechanical ventilator) သည် လေကို သင့်အဆုတ်ထဲသို့ ထိုးသွင်းနေစဉ် လေအိတ်ငယ်များမှ အရည်အချို့ကို အတင်းအကျပ် ထုတ်ပစ်စေသည်။
အရည်များ
ARDS ကုသမှုတွင် သွေးကြောအတွင်းထိုးသွင်းသော အရည်များ (intravenous fluid) အဆင့်များကို စီမံခန့်ခွဲခြင်းသည် အလွန်အရေးကြီးသည်။ အရည်များ လွန်ကဲစွာ စုဆောင်းခြင်းသည် အဆုတ်၏ ကျပ်တည်းမှုကို ပိုမိုဆိုးရွားစေပြီး အခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်၊ အရည်မျှတမှု မလုံလောက်ခြင်းသည် နှလုံးအပါအဝင် အရေးပါသော ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများတွင် ဖိစီးမှုနှင့် ရှော့ခ်ဖြစ်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အကောင်းဆုံးရလဒ်များ ရရှိရန်အတွက် မှန်ကန်သော မျှတမှုကို ထိန်းသိမ်းရန် အရေးကြီးသည်။
ဆေးဝါး
ARDS ရှိသူများအား အောက်ပါတို့အတွက် ဆေးဝါးများ ပေးလေ့ရှိသည်-
- အဆုတ်နှင့် ခြေထောက်ရှိ သွေးခဲများကို ကာကွယ်ရန်။
- ကူးစက်ရောဂါများကို ကုသရန်နှင့် ကာကွယ်ရန်။
- စိတ်ငြိမ်အောင် ထားရန် (Sedate)
- နာကျင်မှုနှင့် မသက်မသာဖြစ်မှုကို စီမံခန့်ခွဲရန်။
- အစာအိမ်အက်ဆစ် အထက်သို့ဆန်တက်ခြင်းကို လျှော့ချရန် (Reduce gastric reflux)
