ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း အကြောင်း သိကောင်းစရာ
ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း (Traumatic brain injury – TBI) သည် ဦးနှောက်၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို ထိခိုက်စေသည့် အရေးကြီးသော ကျန်းမာရေး အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ကျည်ဆန် သို့မဟုတ် ဦးခေါင်းခွံ အရိုးအစအနကဲ့သို့သော အရာဝတ္ထုတစ်ခုခုက ဦးနှောက်တစ်ရှူးထဲသို့ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်သွားသည့်အခါမျိုးတွင် ဤကဲ့သို့ ဒဏ်ရာရရှိနိုင်ပါသည်။ အပျော့စား ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ (mild TBI) သည် ဦးနှောက်ဆဲလ်များကို ယာယီအားဖြင့် အနှောင့်အယှက် ဖြစ်စေနိုင်သော်လည်း၊ ပိုမိုပြင်းထန်သော ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ (severe TBI) များသည် ဦးနှောက်တွင် ပွန်းပဲ့ခြင်း၊ တစ်ရှူးများ စုတ်ပြဲခြင်း၊ သွေးထွက်ခြင်းနှင့် အခြားသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးမှုများကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ထိုသို့သော ဒဏ်ရာများသည် ရေရှည်ပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည့်အပြင် အသက်အန္တရာယ်ပင် ထိခိုက်နိုင်ပါသည်။
ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ (TBI) ကို အဓိက အမျိုးအစား နှစ်ခု ခွဲခြားထားပါသည်-
- Penetrating TBI (ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်သော ဦးနှောက်ဒဏ်ရာ-) ဤအမျိုးအစားသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုခုက ဦးခေါင်းခွံကို ဖောက်ထွက်ပြီး ဦးနှောက်တစ်ရှူးကို ပျက်စီးစေသည့်အခါ ဖြစ်ပွားပါသည်။ ၎င်းကို “ပွင့်နေသော ဦးနှောက်ဒဏ်ရာ (open TBI)” ဟုလည်း အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုကြပြီး လက်နက်အစအနများ၊ ကျည်ဆန်များ သို့မဟုတ် ဓားကဲ့သို့သော ထက်မြက်သည့် အရာဝတ္ထုများကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ဒဏ်ရာများမှတစ်ဆင့် ဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။
- Blunt TBI (ဒဏ်ရာမပွင့်သော သို့မဟုတ် ပိတ်နေသော ဦးနှောက်ဒဏ်ရာ-) ၎င်းကို “ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်မှုမရှိသော သို့မဟုတ် ပိတ်နေသော ဦးခေါင်းဒဏ်ရာ (closed head TBI)” ဟုလည်း သိကြပြီး၊ ဦးခေါင်းကို အရှိန်ပြင်းပြင်း ရိုက်ခတ်မိခြင်းကြောင့် ဦးနှောက်သည် ဦးခေါင်းခွံအတွင်း၌ ရွေ့လျားခြင်း သို့မဟုတ် လိမ်ကောက်သွားခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားသည့်အခါတွင် ဖြစ်ပေါ်တတ်ပါသည်။ အဖြစ်များသော အကြောင်းရင်းများတွင် ယာဉ်မတော်တဆမှုများ၊ ပြုတ်ကျခြင်းများ၊ အားကစားကြောင့် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်းများ သို့မဟုတ် ဦးခေါင်းကို အရှိန်ဖြင့် အရိုက်ခံရခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။
ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများက ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ (TBI) ကို ပြင်းထန်မှုအဆင့်အလိုက် သုံးဆင့် ထပ်မံခွဲခြားထားပါသည်-
- Mild TBI (အပျော့စား ဦးနှောက်ဒဏ်ရာ-) ၎င်းသည် ဖြစ်ပွားသမျှ ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာအားလုံး၏ ရာခိုင်နှုန်းထက်မက ရှိပြီး၊ အပျော့စားဟု ဆိုသော်လည်း သိသာထင်ရှားသည့် ရေရှည်အခက်အခဲများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါသည်။ ဦးနှောက်လှုပ်ခါခြင်း (concussion) သည် အပျော့စား ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာအတွက် အသုံးများသော အခေါ်အဝေါ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ဝေဒနာရှင်များသည် အလုပ်ခွင်အပါအဝင် ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ပြန်လည်လုပ်ဆောင်ရန် ခက်ခဲခြင်းများနှင့် ကြုံတွေ့ရနိုင်ပါသည်။
- Moderate and severe TBI (အလယ်အလတ်နှင့် ပြင်းထန် ဦးနှောက်ဒဏ်ရာ-) အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန်အဆင့်ရှိသော ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူများသည် များသောအားဖြင့် သိသာထင်ရှားပြီး ရေရှည်တည်တံ့သော ကျန်းမာရေး နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများနှင့် ရင်ဆိုင်ရလေ့ရှိပါသည်။
သို့သော်လည်း ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ (TBI) အတွက် ကုသမှုနည်းလမ်းများ ရှိနေသည့်အပြင်၊ ပိုမိုအရေးကြီးသည်မှာ ဤရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို လျှော့ချပေးနိုင်မည့် ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး အစီအမံများလည်း ရှိပါသည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
ဦးနှောက်သည် အရှိန်ပြင်းစွာ ရိုက်ခတ်မှုကို ခံရပြီး ဦးခေါင်းခွံအတွင်း၌ လိမ်ကောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဆောင့်မိခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားသောအခါ ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ ရရှိတတ်ပါသည်။ ၎င်းသည် ဦးနှောက်ပျက်စီးခြင်းနှင့် ဦးနှောက်သွေးကြောများ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ထို့ပြင် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရပြီးနောက် ဦးနှောက်၏ ဓာတုဗေဒဖြစ်စဉ်များ ပြောင်းလဲသွားကာ ဦးနှောက်ဆဲလ်များ၏ ပုံမှန်လုပ်ဆောင်ချက်များကို အနှောင့်အယှက် ဖြစ်စေပါသည်။
ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာကြောင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများ ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါသည်။ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိပြီးနောက် အချို့သော လက္ခဏာ သို့မဟုတ် ရောဂါလက္ခဏာများသည် ချက်ချင်းပေါ်လာနိုင်သော်လည်း၊ အချို့မှာမူ ပေါ်လာရန် ရက်ပေါင်း သို့မဟုတ် သီတင်းပတ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်ပါသည်။
- Mild traumatic brain injury(အပျော့စား ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ၏ လက္ခဏာများ-)
- ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ
- ခေါင်းမူးခြင်း သို့မဟုတ် ဟန်ချက်ပျက်ခြင်း
- အိပ်ငိုက်ခြင်း
- မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း
- ခေါင်းကိုက်ခြင်း
- ပျို့အန်ခြင်း
- စကားပြောဆိုမှုဆိုင်ရာ ပြဿနာများ။
- အာရုံခံစားမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ
- အမြင်အာရုံ ဝေဝါးခြင်း
- အနံ့ခံအာရုံ ပြောင်းလဲခြင်း
- နားထဲတွင် လေမြည်ခြင်း
- အလင်း သို့မဟုတ် အသံကို မခံနိုင်ခြင်း (စူးရှလွန်းသည်ဟု ခံစားရခြင်း)
- ပါးစပ်ထဲတွင် မနှစ်မြို့ဖွယ် အရသာ ခံစားရခြင်း။
- သိမှု၊ အပြုအမူ သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ
- စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း သို့မဟုတ် သောကရောက်ခြင်း
- အိပ်စက်ရခက်ခဲခြင်း၊ ပုံမှန်ထက် ပိုမိုအိပ်စက်ခြင်း
- စိတ်ခံစားချက် အတက်အကျမြန်ခြင်း
- အာရုံစူးစိုက်မှု သို့မဟုတ် မှတ်ဉာဏ်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ
- သတိလစ်မေ့မြောသွားခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ ဝေဝေဝါးဝါးဖြစ်ခြင်း၊ ဇဝေဇဝါဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် လမ်းကြောင်းမျက်စိလည်ခြင်း
- ယာယီသတိလစ်သွားခြင်း။
- Moderate to severe traumatic brain injuries (အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ၏ လက္ခဏာများ-) ဦးခေါင်းမတော်တဆမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ကနဦး နာရီပိုင်း သို့မဟုတ် ရက်ပိုင်းအတွင်း အပျော့စား ဒဏ်ရာ၏ လက္ခဏာများအပြင် အောက်ပါလက္ခဏာများ ပြသလာပါက အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန်သော ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ ရရှိထားခြင်းကို ညွှန်ပြနေနိုင်ပါသည်-
- ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ
- နား သို့မဟုတ် နှာခေါင်းမှ အရည်ကြည်များ စီးကျခြင်း
- အတက်ရောဂါ သို့မဟုတ် တက်ခြင်း
- မကြာခဏ ပျို့အန်ခြင်း
- အိပ်ပျော်နေရာမှ နှိုးရခက်ခဲခြင်း
- ဘယ်လိုမှ မသက်သာဘဲ ပိုမိုဆိုးရွားလာသော ခေါင်းကိုက်ဝေဒနာ
- ခန္ဓာကိုယ် လှုပ်ရှားမှုများကို မထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်း (ဟန်ချက်မညီခြင်း)
- မိနစ်ပိုင်းမှ နာရီပေါင်းများစွာအထိ ရေရှည်သတိလစ်သွားခြင်း
- မျက်လုံးသူငယ်အိမ် တစ်ဖက် သို့မဟုတ် နှစ်ဖက်စလုံး ကျယ်လာခြင်း (ပြူးလာခြင်း)၊
- လက်ချောင်း ခြေချောင်းများတွင် အားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် ထုံကျဉ်ခြင်း။
- သိမှု သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ
- ဂနာမငြိမ်ဖြစ်ခြင်း
- ရန်လိုခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသော ပုံမှန်မဟုတ်သည့် အပြုအမူများ ပြုလုပ်ခြင်း၊
- ကိုမာ (Coma) ဝင်ခြင်းနှင့် အခြားသော သတိလစ်မေ့မြောမှုဆိုင်ရာ ဝေဒနာများ၊
- ပြင်းထန်စွာ စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း၊
- စကားသံဗလုံးဗထွေးဖြစ်ခြင်း။
- Children’s symptoms (ကလေးငယ်များတွင် တွေ့ရသော လက္ခဏာများ-) ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိထားသော နို့စို့ကလေးငယ်များနှင့် ကလေးသူငယ်များသည် ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ အာရုံခံစားမှုဆိုင်ရာ ပြဿနာများနှင့် စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်းစသည့် ၎င်းတို့ခံစားနေရသော လက္ခဏာများကို စကားဖြင့် ထုတ်ဖော်မပြောပြနိုင်ကြပါ။ ကလေးငယ်တစ်ဦးတွင် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိပါက အောက်ပါတို့ကို သတိပြုမိနိုင်ပါသည်-
- အစားအသောက် သို့မဟုတ် နို့စို့သည့် အလေ့အထ ပြောင်းလဲသွားခြင်း။
- ဂျီကျခြင်း။
- အဆက်မပြတ် ငိုကြွေးခြင်းနှင့် ချော့မော့၍မရခြင်း။
- အာရုံစူးစိုက်မှု မရှိခြင်း။
- အိပ်စက်မှုပုံစံ ပြောင်းလဲသွားခြင်း။
- အတက်ရောဂါ ဖြစ်ခြင်း (တက်ခြင်း)။
- ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း သို့မဟုတ် မှိန်းနေခြင်း။
- ကစားနည်းများ သို့မဟုတ် အရုပ်များဖြင့် ကစားခြင်းအပေါ် စိတ်ဝင်စားမှု ပျောက်ဆုံးသွားခြင်း။
သင်ကိုယ်တိုင်ဖြစ်စေ၊ သင့်ကလေးတွင်ဖြစ်စေ စိုးရိမ်ပူပန်မှု သို့မဟုတ် အပြုအမူပိုင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်စေသည့် ဦးခေါင်း သို့မဟုတ် ခန္ဓာကိုယ်ကို ပြင်းထန်စွာ ရိုက်ခတ်မိခြင်းမျိုး ကြုံတွေ့ရပါက ဆရာဝန်နှင့် အမြဲတမ်း တိုင်ပင်ဆွေးနွေးပါ။ ဦးနှောက်ဆဲလ်များနှင့် သွေးကြောများကို ပျက်စီးစေနိုင်ကာ ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက်ကို ထိခိုက်စေသည့် ဓာတုဗေဒပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော TBI လက္ခဏာများ တွေ့ရှိပါက ချက်ချင်း ဆေးကုသမှု ခံယူပါ။ ဒဏ်ရာအဆင့်ကို အပျော့စား၊ အလယ်အလတ် သို့မဟုတ် ပြင်းထန်ဟု ခွဲခြားထားသည်ဖြစ်စေ ချက်ချင်း ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးအကဲဖြတ်မှု ခံယူရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်းကို ဖြစ်စေသည့် အသုံးအများဆုံး အကြောင်းရင်းမှာ ဦးခေါင်းကို အရှိန်ဖြင့် အရိုက်ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသော ပြင်းထန်သည့် ခန္ဓာကိုယ် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခြင်းတို့ ဖြစ်ပါသည်။ ဒဏ်ရာအမျိုးအစားနှင့် ရိုက်ခတ်မှုအရှိန်အဟုန် စသည့်အချက်များစွာပေါ် မူတည်၍ မည်မျှအထိ ပျက်စီးသွားနိုင်သည်ဆိုသောအချက် ပြောင်းလဲနိုင်ပါသည်။
ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာကို အများအားဖြင့် အောက်ပါဖြစ်စဉ်များကြောင့် ဖြစ်ပွားစေတတ်ပါသည်-
- Falls (ပြုတ်ကျခြင်း-) အထူးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် ကလေးငယ်များတွင် ကုတင် သို့မဟုတ် လှေကားပေါ်မှ ပြုတ်ကျခြင်း၊ လှေကားထစ်များမှ လိမ့်ကျခြင်း၊ ရေချိုးခန်းအတွင်း ချော်လဲခြင်းနှင့် အခြားသော ပြုတ်ကျခြင်းများသည် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရခြင်း၏ အဓိက အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပါသည်။
- Vehicular accident (ယာဉ်မတော်တဆမှု-) မော်တော်ကားများ၊ မော်တော်ဆိုင်ကယ်များ၊ စက်ဘီးများနှင့် လမ်းသွားလမ်းလာများ ပါဝင်ပတ်သက်သည့် မတော်တဆမှုများကြောင့် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပါသည်။
- Violence (အကြမ်းဖက်မှု-) သေနတ်ဒဏ်ရာများ၊ အိမ်တွင်းအကြမ်းဖက်မှုများ၊ ကလေးသူငယ် ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှုများနှင့် အခြားသော တိုက်ခိုက်မှုများသည် အဖြစ်များသော အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကြပါသည်။ ပြင်းထန်စွာ လှုပ်ခါခြင်းကို ခံရသော ကလေးငယ်များသည် “လှုပ်ခါခြင်းကြောင့် ကလေးငယ်ဦးနှောက် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသည့် ရောဂါစု (shaken baby syndrome)” ဟုခေါ်သော ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာကို ခံစားရနိုင်ပါသည်။
- Sports injuries (အားကစားကြောင့် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း-) ဟော်ကီ၊ စကိတ်စီးခြင်း၊ ဖော့ဘော၊ ဘေ့စ်ဘော၊ လာခရော့စ် (lacrosse)၊ လက်ဝှေ့၊ ဘောလုံးနှင့် အခြားသော အရှိန်ပြင်းပြင်း ထိခိုက်မိနိုင်သည့် သို့မဟုတ် စွန့်စားရသော အားကစားနည်းအမျိုးမျိုးမှ ရရှိသော ဒဏ်ရာများသည် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ၎င်းသည် လူငယ်များကြားတွင် အလွန်အဖြစ်များပါသည်။
- Explosive blasts and other combat injuries (ပေါက်ကွဲမှုများနှင့် အခြားစစ်ပွဲတွင်း ဒဏ်ရာများ-) တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ စစ်မှုထမ်းများတွင် ပေါက်ကွဲမှုများကြောင့် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်းများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပါသည်။ ဒဏ်ရာ မည်သို့ဖြစ်ပွားသည်ကို တိတိကျကျ မသိရသေးသော်လည်း၊ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်အတွင်း ဖြတ်သန်းသွားသော ဖိအားလှိုင်းများ (pressure pulse) က ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက်ကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေသည်ဟု သုတေသီအများအပြားက ယူဆကြပါသည်။ ၎င်းအပြင် ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်သော ဒဏ်ရာများ၊ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် လွင့်စင်လာသော လက်နက်အစအန သို့မဟုတ် အပျက်အစီးများဖြင့် ဦးခေါင်းကို ပြင်းထန်စွာ ရိုက်ခတ်မိခြင်း၊ ပြုတ်ကျခြင်း သို့မဟုတ် ပေါက်ကွဲပြီးနောက် အရာဝတ္ထုများနှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆောင့်မိခြင်းတို့ကြောင့်လည်း ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ ရရှိနိုင်ပါသည်။
Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)
အောက်ပါလူပုဂ္ဂိုလ်များသည် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိရန် အလားအလာ အရှိဆုံး ဖြစ်ပါသည်-
- ကလေးသူငယ်များ (အထူးသဖြင့် မွေးကင်းစမှ အသက် ၄ နှစ်အထိ)။
- လူငယ်များ (အထူးသဖြင့် အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၂၄ နှစ်အတွင်း)။
- အသက် ၆၀ နှင့် အထက်ရှိသော သက်ကြီးရွယ်အိုများ။
- ၎င်းသည် အမျိုးသားများတွင် ပိုမိုအဖြစ်များပါသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
ပိုမိုပြင်းထန်သော ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ (TBI) များကို မကုသဘဲ ထားပါက ၎င်း၏ဆိုးကျိုးများသည် အချိန်တိုအတွင်း လျင်မြန်စွာ ပိုမိုဆိုးရွားလာနိုင်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများကဲ့သို့သော အရေးပေါ်လူနာကူညီကယ်ဆယ်ရေးအဖွဲ့များသည် အခြေအနေကို ဆန်းစစ်ရန်အတွက် အလျင်အမြန် ဆောင်ရွက်ရပါမည်။
- Physical examination (ကိုယ်ခန္ဓာစစ်ဆေးခြင်း-) အကယ်၍ သင်သည် တစ်ဦးတစ်ယောက် ဒဏ်ရာရရှိသည်ကို ကိုယ်တိုင်မြင်တွေ့ခဲ့ရလျှင် သို့မဟုတ် မတော်တဆမှုဖြစ်ပွားပြီးနောက် ချက်ချင်းရောက်ရှိသွားခဲ့လျှင်၊ ဒဏ်ရာရရှိသူ၏ အခြေအနေကို ဆရာဝန်များ ပိုမိုတိကျစွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ရန်အတွက် အထောက်အကူပြုမည့် အချက်အလက်များကို ပြောပြပေးနိုင်ပါသည်။
- Glasgow Coma Scale (ဂလပ်စဂိုး ကိုမာ စကေး-) ဤစကေးသည် လူနာ၏ စွမ်းဆောင်ရည်များအပေါ် မူတည်၍ ရမှတ် ၃ မှ ၁၅ အထိ သတ်မှတ်ပေးပါသည်။ ဒဏ်ရာ ပြင်းထန်မှုနည်းလေ ရမှတ် ပိုမိုမြင့်မားလေ ဖြစ်ပါသည်။
ဤ ၁၅ မှတ်တန် စမ်းသပ်စစ်ဆေးမှုသည် ဆရာဝန်များအနေဖြင့် ဦးနှောက်ဒဏ်ရာ၏ ကနဦးပြင်းထန်မှုအဆင့်ကို ဆုံးဖြတ်ရာတွင် အထောက်အကူပြုပြီး၊ လူနာ၏ ညွှန်ကြားချက်များကို လိုက်နာနိုင်စွမ်း၊ မျက်လုံးနှင့် ခြေလက်များကို လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်းတို့ကို စမ်းသပ်ပါသည်။ ထို့ပြင် စကားပြောဆိုမှု မည်မျှအဓိပ္ပာယ်ရှိပြီး ရှင်းလင်းမှုရှိသည် (coherence of speech) ဆိုသည့်အချက်သည်လည်း အရေးကြီးသော အညွှန်းကိန်းတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။
- Imaging tests (ပုံရိပ်ဖော် စမ်းသပ်စစ်ဆေးမှုများ-)
- Computerized tomography (CT) scan (ကွန်ပျူတာဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း-) ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိထားသည်ဟု သံသယရှိပါက ဤစစ်ဆေးမှုကို အရေးပေါ်လူနာဆောင်တွင် ပထမဆုံးအဆင့်အနေဖြင့် အများဆုံး လုပ်ဆောင်လေ့ရှိပါသည်။ CT scan သည် အသေးစိတ်ကျသော ဦးနှောက်ပုံရိပ်ကို ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် ဓာတ်မှန် (X-rays) အစီအစဉ်များကို အသုံးပြုပါသည်။ ၎င်းသည် အရိုးအက်ကွဲခြင်းများကို လျင်မြန်စွာ ဖော်ပြပေးနိုင်သည့်အပြင်၊ သွေးခဲခြင်း (hematomas)၊ ဦးနှောက်တစ်ရှူးများ ရောင်ရမ်းခြင်း (edema)၊ ပွန်းပဲ့ဒဏ်ရာရခြင်းများနှင့် ဦးနှောက်အတွင်း သွေးထွက်ခြင်းများကိုလည်း ရှာဖွေသိရှိနိုင်ပါသည်။
- Magnetic resonance imaging (MRI) (သံလိုက်ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း-) MRI သည် သံလိုက်များနှင့် အားကောင်းသော ရေဒီယိုလှိုင်းများကို အသုံးပြု၍ ဦးနှောက်၏ အသေးစိတ်ပုံရိပ်ကို ထုတ်လုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ မတော်တဆမှုဖြစ်ပွားပြီးနောက် လူနာ၏ လက္ခဏာများသည် ချက်ချင်းသက်သာလာခြင်း မရှိပါက၊ လူနာ၏ အခြေအနေ တည်ငြိမ်သွားသည့်အခါ ဤစစ်ဆေးမှုကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
- Intracranial pressure monitor (ဦးခေါင်းခွံအတွင်း ဖိအားတိုင်းတာသည့် ကိရိယာ-) ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရပြီးနောက် တစ်ရှူးများ ရောင်ရမ်းခြင်းကြောင့် ဦးခေါင်းခွံအတွင်း ဖိအားများ မြင့်တက်လာပါက ဦးနှောက်ကို ပိုမိုပျက်စီးစေနိုင်ပါသည်။ ဤဖိအားကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးရန်အတွက် ဆရာဝန်များသည် ဦးခေါင်းခွံအတွင်းသို့ တိုင်းတာရေး ကိရိယာအသေးစား (probe) တစ်ခုကို ထည့်သွင်းထားနိုင်ပါသည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
အပျော့စား ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာနှင့် အလယ်အလတ်/ပြင်းထန် ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာများအတွက် ကုသမှုနည်းလမ်းများ ကွဲပြားခြားနားပြီး၊ လူနာတစ်ဦးချင်းစီ၏ အခြေအနေပေါ်မူတည်၍ အကြံပြုချက်များကို ပြောင်းလဲကုသပေးရပါသည်။
- Mild injury (အပျော့စား ဒဏ်ရာအတွက် ကုသမှု-) အပျော့စား ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာများကို ကုသရန်အတွက် အနားယူခြင်းနှင့် ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုဘဲ အလွယ်တကူ ဝယ်ယူနိုင်သော အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများသည် ခေါင်းကိုက်ခြင်းကို သက်သာစေရန် ယေဘုယျအားဖြင့် လုံလောက်မှုရှိပါသည်။ သို့သော်လည်း အပျော့စား ဒဏ်ရာရရှိထားသူများသည် လက္ခဏာများ ပိုမိုဆိုးရွားလာခြင်း သို့မဟုတ် လက္ခဏာအသစ်များ ပေါ်လာခြင်း ရှိ၊ မရှိကို အိမ်တွင် သေချာစွာ စောင့်ကြည့်ရပါမည်။ ရောဂါတိုးတက်မှုကို အကဲဖြတ်ရန် ဆရာဝန်နှင့် ပြန်လည်ပြသဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါသည်။ ဆရာဝန်သည် အလုပ်ခွင်၊ ကျောင်း သို့မဟုတ် အပန်းဖြေလှုပ်ရှားမှုများသို့ ဘေးကင်းစွာ မည်သည့်အချိန်တွင် ပြန်လည်သွားရောက်နိုင်မည်ဆိုသည်ကို လမ်းညွှန်ပေးပါလိမ့်မည်။ ကနဦး ရက်အနည်းငယ်အတွင်း သို့မဟုတ် ဆရာဝန်ထံမှ ခွင့်ပြုချက်မရမီအထိ လက္ခဏာများကို ပိုမိုဆိုးရွားစေသည့် လှုပ်ရှားမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ရန် ယေဘုယျအားဖြင့် အကြံပြုထားပါသည်။ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်ခန်းများ အားလုံးကို လုံးဝလုံးလုံး ရှောင်ကြဉ်ရန် အကြံမပြုဘဲ၊ ၎င်းအစား ပုံမှန်လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို တဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်လည်စတင်ရန်သာ ညွှန်ကြားလေ့ရှိပါသည်။
- Immediate emergency care(ချက်ချင်းလုပ်ဆောင်ရမည့် အရေးပေါ်စောင့်ရှောက်မှု-) လူနာတွင် အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန်သော ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိထားပါက၊ အရေးပေါ်စောင့်ရှောက်မှုသည် သွေးဖိအားကို တည်ငြိမ်အောင် ထိန်းသိမ်းရန်၊ အောက်ဆီဂျင်နှင့် သွေးလှည့်ပတ်မှု လုံလောက်စွာရရှိစေရန် သေချာစေရန်နှင့် ဦးခေါင်း သို့မဟုတ် လည်ပင်းတွင် နောက်ထပ် ဒဏ်ရာများ မရရှိအောင် ကာကွယ်ရန်တို့ကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်ပါသည်။
ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိထားသူများတွင် အခြားသော ထိခိုက်ဒဏ်ရာများလည်း ရှိနေနိုင်ပါသည်။ ဆေးရုံ၏ အရေးပေါ်လူနာဆောင် သို့မဟုတ် အထူးကြပ်မတ်ကုသဆောင် (ICU) တွင် သွေးထွက်ခြင်း၊ ရောင်ရမ်းခြင်း သို့မဟုတ် အောက်ဆီဂျင်ရရှိမှု နည်းပါးခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသော ဒုတိယအဆင့် ဦးနှောက်ပျက်စီးမှုများ (secondary brain damage) ကို လျှော့ချရန်အတွက် ကုသမှုများကို ပိုမိုဦးတည်လုပ်ဆောင်ပါလိမ့်မည်။
- Medications (ဆေးဝါးများ-) ဒဏ်ရာရရှိပြီးနောက် ဦးနှောက် ထပ်မံပျက်စီးမှုကို ကာကွယ်ရန် အသုံးပြုနိုင်သော ဆေးဝါးများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်ပါသည်-
- Anti-seizure drugs (အတက်ကျဆေးများ-) အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန်သော ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိသူများသည် ဒဏ်ရာရပြီး ပထမဆုံး ရက်သတ္တပတ်အတွင်း အတက်ရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ရှိပါသည်။
တက်ခြင်းကြောင့် ဦးနှောက်ကို ပိုမိုပျက်စီးစေနိုင်မှုကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ပထမပတ်အတွင်း အတက်ကာကွယ်ဆေးများကို ပေးဝေနိုင်ပါသည်။ အကယ်၍ ဆက်လက်တက်နေသည့် ဖြစ်စဉ်မျိုးတွင်သာ အတက်ကျဆေးများကို ရေရှည် ဆက်လက်တိုက်ကျွေးလေ့ရှိပါသည်။
- Coma-inducing drugs (ကိုမာဝင်အောင် ပြုလုပ်ပေးသည့် ဆေးဝါးများ-) သတိလစ်မေ့မြောနေသော ဦးနှောက်သည် အောက်ဆီဂျင် လိုအပ်ချက် နည်းပါးသွားသည့်အတွက် ဆရာဝန်များသည် လူနာများကို ယာယီအားဖြင့် ကိုမာဝင်သွားစေရန် ဆေးဝါးများကို တစ်ခါတစ်ရံ အသုံးပြုတတ်ကြပါသည်။ ၎င်းသည် ဦးခေါင်းအတွင်း ဖိအားမြင့်တက်လာပြီး ဖိမိခြင်းကြောင့် ဦးနှောက်ဆဲလ်များသို့ သွေးကြောများက လုံလောက်သော အာဟာရနှင့် အောက်ဆီဂျင် မပေးပို့နိုင်တော့သည့် အခြေအနေမျိုးတွင် အထူးပင် အကျိုးကျေးဇူး ရှိပါသည်။
- Diuretics (ဆီးဆေးများ-) ဤဆေးဝါးများသည် တစ်ရှူးများတွင် အရည်စုပုံမှုကို လျော့နည်းစေပြီး ဆီး ပိုမိုထွက်ရှိစေပါသည်။ သွေးကြောအတွင်းသွင်းသော ဆီးဆေးများကို ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရလူနာများတွင် ဦးခေါင်းခွံအတွင်း ဖိအားများ လျော့ကျသွားစေရန် အသုံးပြုပါသည်။
- Surgery (ခွဲစိတ်ကုသခြင်း-) ဦးနှောက်တစ်ရှူးများ ပိုမိုပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုကို ကာကွယ်ရန်အတွက် အရေးပေါ် ခွဲစိတ်ကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။ အောက်ပါပြဿနာများကို ခွဲစိတ်ကုသမှုဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်ပါသည်-
- Blood clot removal (hematomas) (သွေးခဲများကို ဖယ်ရှားခြင်း-) ဦးနှောက်၏ အတွင်းဘက် သို့မဟုတ် အပြင်ဘက်တွင် သွေးထွက်ခြင်းကြောင့် သွေးခဲများ စုပုံလာနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ဦးနှောက်ကို ဖိမိကာ ဦးနှောက်တစ်ရှူးများကို ပျက်စီးစေပါသည်။
- Repairing skull fractures (ဦးခေါင်းခွံ အရိုးအက်ကွဲခြင်းများကို ပြုပြင်ခြင်း-) ပြင်းထန်သော ဦးခေါင်းခွံအရိုးအက်ခြင်းများ သို့မဟုတ် ဦးနှောက်ထဲသို့ စူးဝင်နေသော ဦးခေါင်းခွံအရိုးစများကို ဖယ်ရှားရန်အတွက် ခွဲစိတ်မှု လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
- Bleeding in the brain (ဦးနှောက်အတွင်း သွေးထွက်ခြင်း-) ဦးခေါင်းဒဏ်ရာများကြောင့် ဦးနှောက်အတွင်း သွေးသွန်ခြင်းကို ရပ်တန့်စေရန် ခွဲစိတ်မှု ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
- Opening a window in the skull (ဦးခေါင်းခွံတွင် ပြတင်းပေါက်ဖွင့်ခြင်း-) ဦးခေါင်းခွံအတွင်း ဖိအားကို လျှော့ချရန်အတွက် စုပုံနေသော ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောမကြီးအရည် (cerebrospinal fluid) များကို ဖောက်ထုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရောင်ရမ်းနေသော တစ်ရှူးများအတွက် နေရာပိုရစေရန် ဦးခေါင်းခွံတွင် ပြတင်းပေါက်ငယ်တစ်ခု ပြုလုပ်ပေးခြင်း စသည့် ခွဲစိတ်ကုထုံး နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
- Rehabilitation (ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ကုထုံး-) ပြင်းထန်သော ဦးနှောက်ဒဏ်ရာကို ခံစားခဲ့ရသူများအတွက် ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ကုထုံးကို ခံယူရန် များသောအားဖြင့် လိုအပ်ပါသည်။ လူနာများသည် လမ်းလျှောက်ခြင်းနှင့် စကားပြောခြင်းကဲ့သို့သော အခြေခံစွမ်းရည်များကို အသစ်တစ်ဖန် ပြန်လည်သင်ယူရနိုင်ပါသည်။ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်ပုံမှန် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ကိုယ်တိုင်လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း မြှင့်တင်ပေးရန် ဖြစ်ပါသည်။
ယေဘုယျအားဖြင့် ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ကုထုံးကို ဆေးရုံတွင် စတင်လေ့ရှိပြီး၊ ထို့နောက် လူနာနေထိုင်ရာ ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး စင်တာ၊ အတွင်းလူနာ ပြန်လည်သန်စွမ်းရေးဌာန သို့မဟုတ် ပြင်ပလူနာ ကုသမှုများမှတစ်ဆင့် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ပါသည်။ လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး အစီအစဉ်နှင့် ကြာမြင့်ချိန်သည် ၎င်းတို့၏ ဦးနှောက်ဒဏ်ရာ ပြင်းထန်မှုအဆင့်နှင့် ဦးနှောက်၏ မည်သည့်အပိုင်းတွင် ပျက်စီးသွားသည်ဆိုသည့် အချက်အပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိပါသည်။
