တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်

Toxoplasmosis (တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်) ရောဂါ အကြောင်း သိကောင်းစရာ

Toxoplasmosis (တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်) ရောဂါသည် Toxoplasma gondii ကပ်ပါးပိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ကူးစက်ရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် မကျက်တကျက်ချက်ထားသော အသားများကို စားသုံးခြင်း သို့မဟုတ် ကြောင်မစင်နှင့် ထိတွေ့မိခြင်းတို့မှတစ်ဆင့် ကူးစက်တတ်ပါသည်။ ဤကပ်ပါးပိုးသည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ်အတွင်း မိခင်မှတစ်ဆင့် သန္ဓေသားထံသို့လည်း ကူးစက်နိုင်ပြီး ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခြင်း သို့မဟုတ် မွေးရာပါချို့ယွင်းချက်များကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ဤကပ်ပါးပိုးသည် အဓိကအားဖြင့် ကြောင်၏ အူလမ်းကြောင်းထဲတွင် မျိုးပွားလေ့ရှိသော်လည်း လူသားများသည် ကြောင်မစင်နှင့် တိုက်ရိုက်ထိတွေ့မိခြင်း သို့မဟုတ် ရောဂါပိုးရှိသော အသားများကို စားသုံးမိခြင်းတို့ကြောင့် ရောဂါကူးစက်ခံရနိုင်ပါသည်။

Toxoplasma gondii ကပ်ပါးပိုး ကူးစက်ခံရသူအများစုတွင် မည်သည့်လက္ခဏာမျှ ပြလေ့မရှိပါ။ သို့သော်လည်း အချို့သူများတွင် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ခံအားစနစ်က ကူးစက်ပိုးကို တိုက်ဖျက်ရန် ကြိုးစားသည့်အခါ တုပ်ကွေးကဲ့သို့သော လက္ခဏာများကို ခံစားရနိုင်ပါသည်။ ပြင်းထန်သော ဖြစ်စဉ်များတွင်မူ၊ အထူးသဖြင့် မွေးကင်းစကလေးငယ်များ၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်များနှင့် ကိုယ်ခံအားကျဆင်းနေသူများတွင် ဤရောဂါသည် ပိုမိုဆိုးရွားနိုင်ပြီး ဆေးဝါးဖြင့် ကုသမှုခံယူရန် လိုအပ်ပါသည်။

ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး အစီအမံများကို လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့် တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို သိသိသာသာ လျှော့ချနိုင်ပါသည်။ ၎င်းတို့တွင် အသားများကို ကျက်အောင် သေချာချက်ပြုတ်ခြင်းနှင့် ကြောင်မစင်နှင့် တိုက်ရိုက်ထိတွေ့ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။ ရောဂါပိုးကူးစက်ခံရသူများ၊ အထူးသဖြင့် ပိုမိုပြင်းထန်သော ဖြစ်စဉ်များ သို့မဟုတ် ရောဂါပြင်းထန်နိုင်ခြေ မြင့်မားသောအုပ်စုများအတွက် ကူးစက်ပိုးကို ထိန်းချုပ်ရန် သီးသန့်ဆေးဝါးများဖြင့် ကုသနိုင်ပါသည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါ ကူးစက်ခံရသူအများစုတွင် မည်သည့်လက္ခဏာမျှ ပြလေ့မရှိသဖြင့် ရောဂါပိုးကူးစက်ခံထားရသည်ကို သတိမပြုမိဘဲ ရှိနေတတ်ကြပါသည်။ ရောဂါလက္ခဏာများ ပေါ်လာသည့်အခါတွင် တုပ်ကွေးနှင့် ဆင်တူလေ့ရှိပြီး အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်ပါသည်-

• ဖျားခြင်း
• ပြန်ရည်ကျိတ်များ ရောင်ရမ်းခြင်း၊ ရက်သတ္တပတ်ပေါင်းများစွာ ကြာရှည်နိုင်သည်
• ခေါင်းကိုက်ခြင်း
• ကြွက်သားများ ကိုက်ခဲခြင်း
• အရေပြားတွင် အဖုအပိမ့်များ ထွက်ခြင်း)

မျက်လုံး တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါ၏ ရောဂါလက္ခဏာများ

အချို့သော ဖြစ်စဉ်များတွင် တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါသည် ကိုယ်ခံအားစနစ် ကောင်းမွန်ကျန်းမာသူများတွင်ပင် မျက်လုံးအတွင်းပိုင်း တစ်သျှူးများကို ထိခိုက်စေနိုင်ပါသည်။ ၎င်းကို မျက်လုံး တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါ (ocular toxoplasmosis) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကိုယ်ခံအားကျဆင်းနေသူများတွင် ဤအခြေအနေသည် ပိုမိုပြင်းထန်နိုင်ပါသည်။ ရောဂါလက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်ပါသည်-

• အမြင်အာရုံဝေဝါးခြင်း/အားနည်းခြင်း
• မျက်စိကိုက်ခဲခြင်း/နာကျင်ခြင်း
• မျက်စိထဲတွင် သင့်အမြင်အာရုံကွင်းပြင်ကို ဖြတ်၍ လွင့်မျောနေသော အမည်းစက်များ ဝဲပျံနေသကဲ့သို့ မြင်ရခြင်း
• ဤအခြေအနေကို ကုသမှုမခံယူဘဲ ထားရှိပါက မျက်စိကွယ်ခြင်းသို့ ဦးတည်သွားနိုင်ပါသည်။

ကိုယ်ခံအားစနစ် အားနည်းသူများအပေါ် သက်ရောက်မှု

ကိုယ်ခံအားစနစ် အားနည်းသူများသည် ပိုမိုပြင်းထန်သော ရောဂါလက္ခဏာများကို ခံစားရနိုင်ပါသည်။ ၎င်းတို့တွင် HIV/AIDS ဝေဒနာရှင်များ၊ ကင်ဆာရောဂါအတွက် ကုသမှုခံယူနေသူများနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်း အစားထိုးကုသမှု ခံယူထားသူများ ပါဝင်ပါသည်။ ရောဂါလက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်ပါသည်-

• စိတ်ဝေဝါးခြင်း/ထွေပြားခြင်း
• အသက်ရှူရခက်ခဲခြင်းများ
• ပြင်းထန်သော အဆုတ် သို့မဟုတ် ဦးနှောက်ပိုးဝင်ခြင်းများ
• ကြာရှည်ဖျားခြင်း
• ချောင်းဆိုးခြင်း
• ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ရှားမှု ဟန်ချက်မထိန်းနိုင်ခြင်း
• ကြွက်သားများ အားနည်းခြင်း
• အတက်ရောဂါဖြစ်ခြင်းများ
• သတိမူနိုင်စွမ်း အဆင့်များတွင် ပြောင်းလဲမှုရှိခြင်း

သန္ဓေသား သို့မဟုတ် မိခင်ဝမ်းတွင်းပါကလေးငယ်အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုများ (မွေးရာပါတောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါ)

တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါသည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်မှတစ်ဆင့် သန္ဓေသားထံသို့ ကူးစက်နိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် ကိုယ်ဝန်ပထမ သုံးလပတ်အတွင်း ကူးစက်ခံရပါက ပြင်းထန်သော နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါသည်-

• ပြင်းထန်သော မျက်စိပိုးဝင်ခြင်းများ
• ရေမွှာဦးနှောက်ရောဂါ – ဦးနှောက်အတွင်း သို့မဟုတ် ဦးနှောက်ဘေးပတ်လည်တွင် အရည်များ စုပုံခြင်း
• ဦးနှောက်တစ်သျှူးများ ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်းများ
• အသည်း သို့မဟုတ် သရက်ရွက် ကြီးခြင်း
• ဂျွန်ဒစ် ခေါ် အသားဝါခြင်း – အရေပြားနှင့် မျက်လုံးများ ဝါလာခြင်း
• အဖုအပိမ့်များထွက်ခြင်း
• ရေရှည်နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများသည် နောက်ပိုင်း ကလေးဘဝ သို့မဟုတ် ဆယ်ကျော်သက်အရွယ်တွင်မှ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ပြီး ၎င်းတို့တွင် မျက်စိပိုးဝင်ခြင်း ထပ်ခါတလဲလဲဖြစ်ခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးမှုနောက်ကျခြင်းများ၊ အကြားအာရုံဆုံးရှုံးခြင်းနှင့် အရွယ်မတိုင်မီ အရွယ်ရောက်ခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။

အကယ်၍ သင်သည် တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါပိုးနှင့် ထိတွေ့မိသည်ဟု သံသယရှိပါက သို့မဟုတ် အမြင်အာရုံဝေဝါးခြင်း၊ စိတ်ဝေဝါးခြင်း သို့မဟုတ် ဟန်ချက်မထိန်းနိုင်ခြင်းစသည့် လက္ခဏာများကို ခံစားနေရပါက၊ အထူးသဖြင့် သင့်တွင် ကိုယ်ခံအားစနစ် အားနည်းချက်ရှိနေလျှင် ဆေးကုသမှုကို ချက်ချင်းခံယူရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ အကယ်၍ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ရန် အစီအစဉ်ရှိလျှင် သို့မဟုတ် လက်ရှိတွင် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ထားပြီး ရောဂါပိုးကူးစက်ခံရနိုင်ခြေအတွက် စိုးရိမ်မှုရှိပါက မိမိ၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူနှင့် ရောဂါရှာဖွေစစ်ဆေးနိုင်မည့် နည်းလမ်းများကို တိုင်ပင်ဆွေးနွေးပါ။

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

Toxoplasma gondii သည် တိရစ္ဆာန်များနှင့် ငှက်အများစုကို ကူးစက်နိုင်စွမ်းရှိသော ကပ်ပါးပိုးတစ်မျိုး ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော်လည်း ၎င်း၏ မျိုးပွားမှုသံသရာ တစ်ခုလုံးကိုမူ ၎င်း၏ အဓိကအိမ်ရှင်ဖြစ်သော အိမ်မွေးကြောင်များနှင့် တောကြောင်များ၏ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌သာ အပြည့်အဝ အဆုံးသတ်နိုင်ပါသည်။

Transmission cycle: (ကူးစက်ပြန့်ပွားမှုသံသရာ-)

• ကြောင်မစင်အတွင်းရှိ မရင့်မှည့်သေးသော ဥများ : ကြောင်များသည် ၎င်းတို့၏ မျိုးပွားမှုသံသရာ၏ အလယ်အလတ်အဆင့်ဖြစ်သော ကပ်ပါးပိုး၏ မရင့်မှည့်သေးသည့် ဥများကို မစင်မှတစ်ဆင့် စွန့်ထုတ်ကြပါသည်။ ဤဥများသည် မြေဆီလွှာ၊ ရေ၊ အပင်များ၊ တိရစ္ဆာန်များနှင့် နောက်ဆုံးတွင် လူသားများကိုပါ ညစ်ညမ်းစေနိုင်ပါသည်။
• အစားအစာကွင်းဆက်မှတစ်ဆင့် ပြန့်ပွားခြင်း : မရင့်မှည့်သေးသည့် ဥများသည် ပတ်ဝန်းကျင်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် အိမ်ရှင်အသစ်များထံသို့ ကူးစက်သွားနိုင်ပြီး ထိုအိမ်ရှင်များတွင် ကပ်ပါးပိုးကြောင့် ရောဂါကူးစက်မှုကို ဖြစ်ပွားစေပါသည်။

Human infection: (လူသားများထံ ကူးစက်ခြင်း-)

• ကျန်းမာသော ကိုယ်ခံအားစနစ် : ကိုယ်ခံအားစနစ် ကောင်းမွန်တောင့်တင်းသူများတွင် ကပ်ပါးပိုးများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ငြိမ်သက်နေသောအဆင့် (dormant) အဖြစ်သာ ရှိနေတတ်ပြီး တစ်သက်တာလုံးအတွက် ကိုယ်ခံအားကို ရရှိစေပါသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထပ်မံ၍ ရောဂါပိုးနှင့် ထိတွေ့မှုများရှိလာပါက ကိုယ်ခံအားစနစ်က ပုံမှန်အားဖြင့် ရှင်းလင်းဖယ်ရှားပစ်လေ့ရှိသည်။
• အားနည်းသော ကိုယ်ခံအားစနစ် : အကယ်၍ နောင်တစ်ချိန်တွင် ကိုယ်ခံအားစနစ် အားနည်းသွားပါက ငြိမ်သက်နေသော ကပ်ပါးပိုးများသည် ပြန်လည်အသက်ဝင်လာနိုင်ပြီး ပြင်းထန်သော ရောဂါဝေဒနာများနှင့် နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။

တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါ ကူးစက်ခံရနိုင်သည့် အဖြစ်များသော နည်းလမ်းများ

• ကြောင်မစင် : ကြောင်မစင်ဖြင့် ညစ်ညမ်းနေသော မြေဆီလွှာ သို့မဟုတ် ကြောင်အိမ်သာကျောက်မှုန့် (cat litter) များကို ကိုင်တွယ်ခြင်းကြောင့် ရောဂါကူးစက်နိုင်ပါသည်။ အမဲလိုက်လေ့ရှိသော ကြောင်များ သို့မဟုတ် အသားစိမ်း ကျွေးထားသော ကြောင်များသည် ဤကပ်ပါးပိုးကို သယ်ဆောင်ထားနိုင်ခြေ ပိုများပါသည်။
• မဆေးရသေးသော လတ်ဆတ်သည့် သစ်သီးဝလံ/ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ : သစ်သီးများနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ၏ မျက်နှာပြင်တွင် ကပ်ပါးပိုးများ ခိုအောင်းနေနိုင်ပါသည်။
• ညစ်ညမ်းနေသော အစားအစာ သို့မဟုတ် ရေ : မကျက်တကျက်ချက်ထားသော အသားများ (အမဲသား၊ သိုးသား၊ ဝက်သား၊ သမင်သား၊ ကြက်သား) သို့မဟုတ် ကမာ၊ ခရုကဲ့သို့သော ရေထွက်အစားအစာများကို စားသုံးခြင်း၊ ပိုးသတ်မထားသော (unpasteurized) ဆိတ်နို့ကို သောက်သုံးခြင်း သို့မဟုတ် သန့်စင်မထားသော ရေကို သောက်သုံးခြင်းတို့သည် ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
• ညစ်ညမ်းနေသော မီးဖိုချောင်သုံးပစ္စည်းများ : အသားစိမ်း သို့မဟုတ် မဆေးရသေးသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအတွက် အသုံးပြုထားသည့် စဉ်းတီတုံးများနှင့် ဓားကဲ့သို့သော မီးဖိုချောင်သုံးပစ္စည်းများသည် ရောဂါပိုးကူးစက်ပြန့်ပွားစေသည့် အရာများ ဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။
• ဆေးကုသမှုမှတစ်ဆင့် ကူးစက်ခြင်း : ဖြစ်ခဲသော်လည်း တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါသည် ရောဂါပိုးရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်း အစားထိုးကုသခြင်း သို့မဟုတ် သွေးသွင်းခြင်းတို့မှတစ်ဆင့်လည်း ကူးစက်နိုင်ပါသည်။

Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)

ဤကပ်ပါးပိုးကို ကမ္ဘာ့နေရာအနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရှိနိုင်ပါသည်။ ရောဂါကူးစက်မှုသည် မမည်သူ့ထံမဆို ပြန့်ပွားနိုင်ပါသည်။ တောက်ဆိုပလက်စမိုးဆစ်ရောဂါ ပြင်းထန်စွာ ခံစားရနိုင်ခြေရှိသော အခြေအနေများတွင် ခန္ဓာကိုယ်၏ ရောဂါပိုးများကို တိုက်ဖျက်နိုင်စွမ်းရှိသော ကိုယ်ခံအားစနစ်ကို အားနည်းစေသည့် အောက်ပါအခြေအနေများ ပါဝင်ပါသည်-

• ဓာတုကုထုံးဖြင့် ကုသမှုခံယူနေရသော ကင်ဆာလူနာများ
• HIV/AIDS ဝေဒနာရှင်များ
• လှူဒါန်းထားသော ကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်းကို ခန္ဓာကိုယ်က ငြင်းပယ်ခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် သောက်သုံးရသော ဆေးဝါးများ သုံးစွဲနေရသူများ
• စတီးရွိုက်ဆေးဝါးများကို ပမာဏအမြောက်အမြား သောက်သုံးနေရသော လူနာများ