အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်း

အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်း(Toxic hepatitis) အကြောင်း သိကောင်းစရာ

အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်း (Toxic hepatitis) ဆိုသည်မှာ သင့်ခန္ဓာကိုယ်ထဲသို့ တုံ့ပြန်မှုဖြစ်စေသော အချို့သော အရာဝတ္ထုများနှင့် ထိတွေ့မိခြင်းကြောင့် အသည်းရောင်ရမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းအရာဝတ္ထုများတွင် အရက်၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ ဆေးဝါးများ သို့မဟုတ် အာဟာရဖြည့်စွက်စာများ ပါဝင်နိုင်ပါသည်။ အသည်းသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွက် အရေးကြီးသော လုပ်ငန်းဆောင်တာများစွာကို လုပ်ဆောင်ပေးရပါသည်၊ ဥပမာအားဖြင့် ပရိုတင်းနှင့် သကြားဓာတ်များကို ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များအတွက် အသုံးချနိုင်သော စွမ်းအင်နှင့် ဘေးထွက်ပစ္စည်းများအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အသည်းသည် သွေးစီးကြောင်းထဲမှ ဓာတုပစ္စည်းများနှင့် ဆေးဝါးများကို ဖယ်ရှားပေးသည့် ဇကာ (Filter) တစ်ခုကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ပေးရုံသာမက ဗီတာမင်၊ ဟော်မုန်းနှင့် သတ္တုဓာတ်များကိုလည်း လိုအပ်သလို သိုလှောင်ခြင်းနှင့် ထုတ်လွှတ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ပေးပါသည်။ အသည်းသည် သည်းခြေအိတ်ထဲတွင် သိုလှောင်ထားသည့် စိမ်းဝါရောင်အရည်ဖြစ်သော သည်းခြေရည် (Bile) ကို ထုတ်လုပ်ပေးပြီး ၎င်းက အူသိမ်အတွင်းရှိ အဆီဓာတ်များကို ချေဖျက်ရာတွင် အထောက်အကူပြုပါသည်။

အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းသည် အဆိပ်အတောက်နှင့် ထိတွေ့မိပြီး နာရီပိုင်း သို့မဟုတ် ရက်ပိုင်းအတွင်း လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပွားနိုင်သကဲ့သို့၊ ရောဂါလက္ခဏာများ မပြမီ လပေါင်းများစွာကြာအောင် ပုံမှန်ထိတွေ့နေရခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။ အကယ်၍ အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေသောအရာနှင့် ထိတွေ့မှုကို ရပ်တန့်လိုက်ပါက အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်း လက္ခဏာများမှာ ပြန်လည်သက်သာသွားလေ့ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းသည် အသည်းကို အမြဲတမ်း ပျက်စီးသွားစေနိုင်ပြီး အသည်းတစ်ရှူးများ ပြန်လည်ကောင်းမွန်ခြင်းမရှိဘဲ အမာရွတ်ထင်ကျန်ရစ်ခြင်း (အသည်းခြောက်ခြင်း – Cirrhosis) ကို ဖြစ်စေနိုင်ကာ၊ ပြင်းထန်ပါက အသက်အန္တရာယ်စိုးရိမ်ရသည့် အသည်းပျက်စီးခြင်း (Liver failure) အထိ ဖြစ်ပွားစေနိုင်ကြောင်း သတိပြုရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းသည် သာမန်အဆင့်မျှသာဆိုလျှင် မည်သည့်သိသာထင်ရှားသော လက္ခဏာမျှ ပြသမည်မဟုတ်ဘဲ သွေးစစ်ဆေးခြင်းဖြင့်သာ စမ်းသပ်သိရှိနိုင်ပါသည်။ သို့သော်လည်း ရောဂါလက္ခဏာများ ပြသလာပါက အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်သည်-

• ပျို့အန်ချင်ခြင်း
• အန်ခြင်း
• အစာစားချင်စိတ် လျော့နည်းခြင်း
• အဖျားတက်ခြင်း
• အသားဝါ၊ မျက်လုံးဝါခြင်း (Jaundice)
• ဗိုက်၏ ညာဘက်အပေါ်ပိုင်းတွင် နာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖောင်းအိရောင်ရမ်းခြင်း
• နုနယ်မောပန်းခြင်း
• ဆီးအရောင် ရင့်ခြင်း
• ဝမ်းဗိုက်အတွင်း ရေဖျဉ်းစွဲခြင်း/ရေစုခြင်း (Ascites)
• အရေပြားယားယံခြင်း

ရောဂါလက္ခဏာများ စတင်ပြသမည့် အချိန်ကာလသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူညီနိုင်ဘဲ အဆိပ်ရှိသော ဓာတုပစ္စည်း သို့မဟုတ် ဆေးဝါးများနှင့် ထိတွေ့ပြီးနောက် ရက်ပိုင်း၊ ရက်သတ္တပတ်ပိုင်း သို့မဟုတ် လပေါင်းများစွာအထိ ကြာမြင့်နိုင်ပါသည်။ ဤလက္ခဏာများသည် အခြားသောအသည်းရောဂါ လက္ခဏာများနှင့် ဆင်တူနိုင်ပါသည်။ ရေရှည်ဖြစ်ပွားသော နာတာရှည် အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းဖြစ်ရပ်များတွင် အသည်းသည် ကျယ်ပြန့်စွာ ထိခိုက်ပျက်စီးသွားနိုင်ပြီး အသည်းခြောက်ခြင်းဟုခေါ်သော ပြန်မကောင်းနိုင်သည့် အမာရွတ်များ ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရသည့် ပြင်းထန်သောအသည်းပျက်စီးခြင်းများလည်း ဖြစ်ပွားလာနိုင်ပါသည်။

အကယ်၍ သင့်တွင် စိုးရိမ်ရသော လက္ခဏာရပ်များ ခံစားရပါက ဆေးကုသမှုကို အချိန်မီခံယူရန် အရေးကြီးပါသည်။ Acetaminophen (Tylenol နှင့် အခြားဆေးများ) ကဲ့သို့သော အချို့သော ဆေးဝါးများကို ပမာဏအလွန်အကျွံ သောက်သုံးမိပါက အသည်းပျက်စီးခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အကယ်၍ လူကြီး သို့မဟုတ် ကလေးတစ်ဦးဦးသည် Acetaminophen ဆေးကို အလွန်အကျွံ သောက်သုံးမိသည်ဟု သံသယရှိပါက ချက်ချက်ချင်း ဆေးကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်ပါသည်။ Acetaminophen ဆေးအလွန်အကျွံ သောက်သုံးမိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သော လက္ခဏာများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်-

• အစာစားချင်စိတ် ပျောက်ဆုံးခြင်း
• ပျို့အန်ခြင်း
• ဗိုက်အပေါ်ပိုင်း နာကျင်ခြင်း
• သတိမေ့မြောခြင်း (Coma)

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းသည် ဘေးဥပါဒ်ဖြစ်စေသော အရာဝတ္ထုများနှင့် ထိတွေ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်လာသည့် အသည်းရောင်ရမ်းခြင်း၏ ရလဒ် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်ပါသော ဆေးဝါးများ သို့မဟုတ် ဆိုင်တင်ဆေးဝါးများကို သတ်မှတ်ပမာဏထက် အလွန်အကျွံ သောက်သုံးသည့်အခါမျိုးတွင်လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။ အသည်း၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာမှာ သွေးစီးကြောင်းထဲမှ ဆေးဝါးများနှင့် ဓာတုပစ္စည်းများကို ဖယ်ရှားချေဖျက်ပေးရန် ဖြစ်သော်လည်း အဆိပ်အတောက်များကို ဖြိုခွဲသည့် ဖြစ်စဉ်ကြောင့် ထွက်လာသည့် ဘေးထွက်ပစ္စည်းများသည် အသည်းကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေနိုင်ပါသည်။ အသည်းသည် မိမိဘာသာ ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်နိုင်စွမ်း ရှိသော်လည်း အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေသော အရာများနှင့် ရေရှည်ထိတွေ့နေရပါက ပြန်လည်ကောင်းမွန်ရန် ခက်ခဲသော ပြင်းထန်သည့် ပျက်စီးမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါသည်။

အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေသော အဖြစ်များသည့် အကြောင်းရင်းများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်-

• အရက်: အရက်ကို အလွန်အကျွံ သောက်သုံးခြင်း သို့မဟုတ် အရက်စွဲခြင်းသည် အသည်းကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေနိုင်ပြီး၊ အထူးသဖြင့် အခြားသောအရာဝတ္ထုများနှင့် တွဲဖက်မိသည့်အခါ ပို၍ဆိုးရွားစေသည်။ အသည်းသည် ရောင်ရမ်းလာနိုင်ပြီး အသည်းပျက်စီးခြင်းအဆင့်သို့ ကူးပြောင်းသွားနိုင်ပါသည်။
• ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုသော အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများ: Aspirin, Ibuprofen, Naproxen နှင့် Acetaminophen ကဲ့သို့သော ဆေးဝါးအချို့ကို အထူးသဖြင့် အရက်နှင့် တွဲဖက်၍ ပုံမှန်သောက်သုံးခြင်းသည် အသည်းကို ထိခိုက်စေနိုင်ပါသည်။
• ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်ပါသော ဆေးဝါးများ: Amoxicillin-clavulanate, Azathioprine, Niacin, Ketoconazole တို့အပြင် အချို့သော ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးသတ်ဆေးများနှင့် ကြွက်သားတက်ဆေး (Anabolic steroids) များသည် အသည်းကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေနိုင်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေပါသည်။ အခြားသော ဆေးဝါးများသည်လည်း အချို့သောလူနာများ (အထူးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများ သို့မဟုတ် ဗိုင်းရပ်စ်အသည်းရောင်ရောဂါ ရှိသူများ) တွင် ဘေးဥပါဒ် ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
• ဖြည့်စွက်စာများနှင့် ဆေးဖက်ဝင်အပင်များ: ဗီတာမင်ဖြည့်စွက်ဆေးများကို ပမာဏအလွန်အကျွံ မှီဝဲသုံးစွဲသော ကလေးငယ်များတွင်လည်း အသည်းထိခိုက်မှု ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။ ရှားစောင်းလက်ပတ် (Aloe vera)၊ Black cohosh, Cascara, Chaparral, Comfrey, Kava နှင့် Ephedra အစရှိသည့် အပင်များသည် အသည်းကို အဆိပ်အတောက် ဖြစ်စေနိုင်သော ဆေးဖက်ဝင်အပင်အချို့ ဖြစ်ကြသည်။
• စက်မှုလုပ်ငန်းသုံး ဓာတုပစ္စည်းများ: ပေါင်းသတ်ဆေးတစ်မျိုးဖြစ်သော Paraquat၊ အခြောက်လျှော်ရာတွင်သုံးသော ဖျော်ရည်တစ်မျိုးဖြစ်သော Carbon tetrachloride၊ Vinyl chloride နှင့် Polychlorinated biphenyls တို့သည် အသည်းကို ပျက်စီးစေနိုင်သော အရာများ ဖြစ်ကြသည်။ အလုပ်ခွင်အတွင်း ဤကဲ့သို့သော ဓာတုပစ္စည်းများနှင့် မကြာခဏ ထိတွေ့နေရခြင်းသည် အသည်းကို ထိခိုက်စေနိုင်ပါသည်။

Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)

အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းကို ပိုမိုဖြစ်ပွားစေနိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိသောအချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်-

• အသက်အရွယ်: အသက်ကြီးလာသည်နှင့်အမျှ ဘေးဥပါဒ်ဖြစ်စေသော အရာဝတ္ထုများကို ဖြိုခွဲပေးရသည့် အသည်း၏ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်သည် နှေးကွေးသွားတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဆိပ်အတောက်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ဘေးထွက်ပစ္စည်းများသည် သင့်ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ရေရှည်တည်ရှိနေတတ်ပါသည်။
• လိင်: အမျိုးသမီးများသည် အချို့သောအဆိပ်အတောက်များကို ချေဖျက်ရာတွင် အမျိုးသားများထက် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် ပိုမိုနှေးကွေးသောကြောင့် အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းကို ပိုမိုခံစားရလွယ်သည်။ ဘေးဥပါဒ်ဖြစ်စေသော အရာဝတ္ထုများသည် ၎င်းတို့၏ အသည်းအတွင်း သွေးတွင်းပမာဏ မြင့်မားစွာဖြင့် ရေရှည်ကျန်ရှိနေနိုင်ပါသည်။
• ဆိုင်တင်အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများ သို့မဟုတ် တိကျသော ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်ပါ ဆေးဝါးများကို သုံးစွဲခြင်း: ဆေးဝါးအမျိုးမျိုးကို တွဲဖက်သောက်သုံးခြင်း သို့မဟုတ် ဆိုင်တင်အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများကဲ့သို့သော ဆေးဝါးများကို သတ်မှတ်ထားသော ပမာဏထက် ကျော်လွန်သောက်သုံးခြင်းသည် အသည်းကို ထိခိုက်စေနိုင်ပြီး အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေပါသည်။
• အသည်းရောဂါအခံရှိခြင်း: အသည်းခြောက်ခြင်း သို့မဟုတ် အသည်းအဆီဖုံးခြင်း (Nonalcoholic fatty liver disease) ကဲ့သို့သော ပြင်းထန်သည့် အသည်းရောဂါအခံ ရှိနေသူများသည် အဆိပ်အတောက်များ၏ သက်ရောက်မှုကို ပိုမိုခံရလွယ်ပါသည်။
• အသည်းရောင်ဗိုင်းရပ်စ်ပိုး ရှိနေခြင်း: အသည်းရောင် ဂျပိုး (Hepatitis B)၊ အသည်းရောင် စီပိုး (Hepatitis C) သို့မဟုတ် အခြားသော အဖြစ်နည်းသည့် အသည်းရောင် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးတစ်ခုခု ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း နာတာရှည် ကူးစက်ခံထားရပါက အသည်းကို ပိုမိုပျက်စီးလွယ်စေပါသည်။
• အရက်အလွန်အကျွံ သောက်သုံးခြင်း: ဆေးဝါးများ သို့မဟုတ် အချို့သော ဆေးဖက်ဝင်အပင် ဖြည့်စွက်စာများနှင့်အတူ အရက်ကို တွဲဖက်သောက်သုံးပါက အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားလာပါသည်။
• မျိုးရိုးဗီဇ ပြောင်းလဲမှုများ: တိကျသော မျိုးရိုးဗီဇ ပြောင်းလဲမှုများ (Genetic mutations) ရှိနေခြင်းသည်လည်း အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းကို ပို၍ဖြစ်လွယ်စေသည်။ ဤမျိုးရိုးဗီဇများကို ဆက်ခံမိခြင်းကြောင့် အဆိပ်အတောက်များကို ချေဖျက်ပေးရသည့် အသည်းအင်ဇိုင်းများ ထုတ်လုပ်မှုနှင့် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ထိခိုက်စေနိုင်ပါသည်။
• စက်မှုလုပ်ငန်းသုံး အဆိပ်အတောက်များနှင့် ထိတွေ့ရခြင်း: စက်မှုလုပ်ငန်းသုံး ဓာတုပစ္စည်းအချို့နှင့် ပုံမှန်ထိတွေ့နေရခြင်း သို့မဟုတ် အလုပ်ခွင်အတွင်း ထိတွေ့နေရခြင်းသည် အဆိပ်သင့် အသည်းရောင်ခြင်းကို ပိုမိုဖြစ်ပွားစေနိုင်ပါသည်။