ရှီဂဲလား ပိုးဝင်ခြင်း
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ရှီဂဲလား ပိုးဝင်ခြင်း အကြောင်း သိကောင်းစရာ
ရှီဂဲလား ပိုးဝင်ခြင်း (Shigella infection) ဟုလည်း လူသိများသော ရှီဂဲလိုးစစ် (Shigellosis) ဆိုသည်မှာ အစာခြေစနစ်ကို ထိခိုက်စေပြီး ဗိုက်အောင့်ခြင်း၊ ဝမ်းလျှောခြင်းနှင့် ဖျားခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသည့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အစာဆိပ်သင့်ခြင်း (Food poisoning) အမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်ပြီး သွေး သို့မဟုတ် အကျိအချွဲများပါသော ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှောရောဂါကို ဆိုလိုသည့် ဗက်တီးရီးယားဝမ်းကိုက်ရောဂါ (bacillary dysentery) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။
ရှီဂဲလိုးစစ်ရောဂါသည် ရှီဂဲလား (Shigella) ဗက်တီးရီးယားမိသားစုကြောင့် ဖြစ်ပွားရခြင်း ဖြစ်သည်။ ရောဂါပိုးရှိသူ၏ ဝမ်းထဲမှ အလွန်သေးငယ်သော ဗက်တီးရီးယားပမာဏနှင့် ထိတွေ့မိပြီး ၎င်းကို မျိုချမိရာမှတစ်ဆင့် ကူးစက်မှု ဖြစ်ပွားသည်။ ရှီဂဲလား ဗက်တီးရီးယားသည် ရောဂါပိုးရှိသူနှင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၊ ညစ်ညမ်းသောရေတွင် ရေကူးခြင်း၊ ညစ်ညမ်းသောအစာကို စားသုံးခြင်း သို့မဟုတ် ညစ်ညမ်းသောရေကို သောက်သုံးခြင်းတို့မှတစ်ဆင့်လည်း ကူးစက်နိုင်သည်။ ရောဂါပျံ့နှံ့မှုကို တားဆီးရန်အတွက် လက်ကို ဆပ်ပြာနှင့် ရေဖြင့် မကြာခဏ စနစ်တကျ ဆေးကြောရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။
မည်သူမဆို ဤရောဂါပိုး ကူးစက်ခံရနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း ကလေးငယ်များသည် အရာဝတ္ထုပစ္စည်းများကို မကြာခဏ ကိုင်တွယ်လေ့ရှိပြီး ၎င်းတို့၏ လက်များကို ပါးစပ်ထဲသို့ ထည့်လေ့ရှိသောကြောင့် ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည်။ ရှီဂဲလိုးစစ်ရောဂါကို များသောအားဖြင့် ပဋိဇီဝဆေးများဖြင့် ကုသလေ့ရှိသော်လည်း၊ လက္ခဏာအနည်းငယ်သာပြသော အပျော့စားအခြေအနေများသည် ရက်သတ္တပတ်အတွင်း အလိုအလျောက် ပြန်လည်သက်သာသွားတတ်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
ရှီဂဲလိုးစစ်ရောဂါ၏ လက္ခဏာများသည် များသောအားဖြင့် ၅ ရက်မှ ၇ ရက်ခန့်အထိ ကြာမြင့်တတ်သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် ၎င်းထက်ပို၍ ကြာမြင့်နိုင်သည်။ ၎င်းလက္ခဏာများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ရောဂါပိုးနှင့် ထိတွေ့မိပြီးနောက် ၁ ရက်မှ ၂ ရက်အတွင်း ပေါ်လာတတ်သော်လည်း ရက်သတ္တပတ်အထိလည်း ကြာနိုင်ပါသည်။ ရောဂါပိုးဝင်နေသူအချို့တွင် မည်သည့်လက္ခဏာမျှ မပြသသော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဝမ်းမှတစ်ဆင့် ဗက်တီးရီးယားများကို သီတင်းပတ်အနည်းငယ်ကြာအောင် ဆက်လက်ဖြန့်ဝေနေနိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ အဖြစ်များသော လက္ခဏာများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
- သွေး၊ အရည် သို့မဟုတ် အကျိအချွဲနှင့် ပြည်များ ပါဝင်နိုင်သော ဝမ်းလျှောခြင်း
- ပျို့အန်ခြင်း သို့မဟုတ် အန်ခြင်း
- ဗိုက်ရစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဗိုက်အောင့်ခြင်း
- ဖျားခြင်း
အကယ်၍ ရှီဂဲလိုးစစ်ရောဂါ၏ လက္ခဏာများ တွေ့ရှိရပါက တိကျသော ရောဂါရှာဖွေမှုနှင့် ကုသမှုများ ရရှိနိုင်ရန် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူနှင့် ပြသတိုင်ပင်ပါ။ သင့်တွင် သို့မဟုတ် သင့်ကလေးတွင် သွေးဝမ်းသွားခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်အလေးချိန်ကျဆင်းခြင်းနှင့် ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသည့် ပြင်းထန်သော ဝမ်းလျှောခြင်းများ ခံစားရပါက ဆရာဝန်ထံ ချက်ချင်းဆက်သွယ်ပါ။ ထို့အပြင် သင့်တွင် သို့မဟုတ် သင့်ကလေးတွင် ၁၀၁ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက် (၃၈ ဒီဂရီဆဲလ်စီးယပ်စ်) သို့မဟုတ် ၎င်းထက်ပို၍ ဖျားခြင်းနှင့်အတူ ဝမ်းလျှောခြင်း ခံစားရပါကလည်း ဆရာဝန်ထံ ဆက်သွယ်ပါ။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
ရှီဂဲလား ဗက်တီးရီးယားများသည် များသောအားဖြင့် ရောဂါပိုးရှိသူ၏ ဝမ်းထဲတွင် တည်ရှိနေတတ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အောက်ပါအခြေအနေများမှတစ်ဆင့် လူတစ်ဦးနှင့် ထိတွေ့မိရာမှ ပျံ့နှံ့သွားတတ်သည်။
- တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး တိုက်ရိုက်ထိတွေ့ခြင်း – ကလေး၏ အနှီး (ဒိုင်ပါ) ကို လဲလှယ်ပေးခြင်းကဲ့သို့သော ဝမ်းနှင့်ထိတွေ့မှုရှိပြီးနောက် လက်ကို စင်ကြယ်အောင် ဆေးကြောခြင်းမပြုပါက ရောဂါပိုးဝင်နိုင်ခြေ ရှိသည်။ လူအချင်းချင်း တိုက်ရိုက်ထိတွေ့ခြင်းသည် ဤရောဂါပျံ့နှံ့ရန် အဖြစ်အများဆုံး နည်းလမ်း ဖြစ်လေ့ရှိသည်။
- ညစ်ညမ်းသောအစာကို စားသုံးမိခြင်း – မိလ္လာရေဆိုးများ စီးဆင်းရာ စိုက်ခင်းများတွင် စိုက်ပျိုးထားသော အစားအစာများသည် ရှီဂဲလား ဗက်တီးရီးယားပိုး ကပ်ငြိရန် လွယ်ကူသည်။ ဗက်တီးရီးယားများသည် ရောဂါပိုးရှိနေသည့် အစားအသောက်ပြင်ဆင်သူများထံမှတစ်ဆင့် စားသုံးသူများထံသို့လည်း ကူးစက်နိုင်သည်။
- ညစ်ညမ်းသောရေကို မျိုချမိခြင်း – လူများသည် ညစ်ညမ်းနေသော အစားအစာ သို့မဟုတ် ရေကို သောက်သုံးမိခြင်းကြောင့် ရှီဂဲလိုးစစ်ရောဂါ ကူးစက်ခံရသည်။
ရှီဂဲလား ပိုးဝင်နေသူတစ်ဦးဦးက ရေကူးကန်အတွင်း ရေကူးပါက အဆိုပါရေသည် ရှီဂဲလား ဗက်တီးရီးယားများဖြင့် ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သည်။
ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော အကြောင်းအရင်းများ
ရှီဂဲလား ပိုးဝင်ခြင်းသည် မည်သည့်အသက်အရွယ်၊ မည်သူ့တွင်မဆို ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း ရှီဂဲလား ပိုးဝင်နိုင်ခြေကို ပိုမိုမြင့်မားစေသော အချက်အချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
- အသက်အရွယ် – ကလေးငယ်များသည် ၎င်းတို့၏ လက်များကို ပါးစပ်ထဲသို့ ထည့်လေ့ရှိသောကြောင့် ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများသည်။ ရှီဂဲလား ပိုးဝင်ခြင်းသည် အသက် ၅ နှစ်အောက် ကလေးငယ်များတွင် အများဆုံး ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။
- လူစုလူဝေးရှိသော နေရာများ သို့မဟုတ် အုပ်စုများအတွင်း နေထိုင်ခြင်း – ရှီဂဲလား ပိုးကူးစက်မှု အစုလိုက်အပြုံလိုက် ဖြစ်ပွားခြင်းသည် လူထုရေကူးကန်များ၊ ကလေးထိန်းကျောင်းများ၊ ဘိုးဘွားရိပ်သာများနှင့် စစ်တန်းလျားများတွင် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။ ဗက်တီးရီးယားသည် နီးကပ်သော ထိတွေ့မှုမှတစ်ဆင့် လူတစ်ဦးမှတစ်ဦးသို့ ကူးစက်ပျံ့နှံ့သည်။
- သန့်ရှင်းရေးစနစ် အားနည်းသော ဒေသများတွင် နေထိုင်ခြင်း – ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင် နေထိုင်သူများ သို့မဟုတ် ၎င်းဒေသများသို့ သွားရောက်လည်ပတ်သူများတွင် ရှီဂဲလားပိုး ကူးစက်နိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည်။
- လိင်မှုကိစ္စ ပြုလုပ်ခြင်း – လိင်မှုကိစ္စပြုလုပ်စဉ် ပါးစပ်နှင့် စပိတို့ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် သွယ်ဝိုက်၍ ထိတွေ့မိခြင်းက ရှီဂဲလား ပိုးဝင်နိုင်ခြေကို မြင့်မားစေနိုင်ပြီး၊ အထူးသဖြင့် အမျိုးသားအချင်းချင်း လိင်ဆက်ဆံသူများတွင် ပိုမိုတွေ့ရှိရသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
ရှီဂဲလား ပိုးဝင်ခြင်းကို ရောဂါရှာဖွေရာတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် ရောဂါလက္ခဏာများကို ဆန်းစစ်ခြင်းနှင့် စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ရှီဂဲလား ဗက်တီးရီးယားပိုး သို့မဟုတ် ၎င်းတို့မှ ထွက်ရှိသော အဆိပ်အတောက်များ (toxins) ရှိ၊ မရှိ အတည်ပြုနိုင်ရန်အတွက် များသောအားဖြင့် ဝမ်းစစ်ခြင်း (stool test) ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
ရှီဂဲလား ပိုးဝင်ခြင်းအတွက် ကုသမှုပုံစံသည် ရောဂါ၏ ပြင်းထန်မှုအပေါ် မူတည်၍ ဆုံးဖြတ်သည်။ ရှီဂဲလိုးစစ်ရောဂါ ခံစားရသူ အများစုသည် ၄ ရက်မှ ၇ ရက်အတွင်း စတင်သက်သာလာလေ့ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် ကူးစက်မှု အပျော့စားဖြစ်ပြီး လူနာသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကျန်းမာသန်စွမ်းသူဖြစ်ပါက ဝမ်းလျှောခြင်းကြောင့် ဆုံးရှုံးသွားသော အရည်များကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းပေးခြင်းနှင့် လုံလောက်စွာ နားနေခြင်းတို့သာ လိုအပ်နိုင်သည်။
သို့သော်လည်း လူနာများသည် ရောဂါသက်သာသွားပြီးနောက် သီတင်းပတ် အနည်းငယ်ကြာ သည့်တိုင်အောင် အခြားသူများထံသို့ ရောဂါပိုး ဆက်လက်ကူးစက်စေနိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ကူးစက်မှု ပြင်းထန်ပါက လုံးဝပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေရန် ၃ ပတ်မှ ၆ ပတ်အထိ ကြာမြင့်နိုင်သည်။
ကုသမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်စရာများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
- ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သော ဆေးဝါးများ – ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သည့် အချို့သောဆေးဝါးများတွင် ပါဝင်သည့် Bismuth subsalicylate ဓာတ်သည် ဝမ်းသွားသည့် အကြိမ်အရေအတွက်ကို လျော့နည်းစေပြီး ဖျားနာသည့်ကာလကို တိုတောင်းစေနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း အက်စပရင် (aspirin) နှင့် ဓာတ်မတည့်သူများ၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်များနှင့် ကလေးငယ်များအတွက် ဤဆေးကို အသုံးမပြုရန် အကြံပြုထားသည်။ လိုပီရာမိုက် (loperamide) ကဲ့သို့သော အူလှုပ်ရှားမှုလျှော့ချပေးသည့် ဆေးဝါးများနှင့် diphenoxylate နှင့် atropine ပါဝင်သော ဆေးဝါးများသည် ခန္ဓာကိုယ်မှ ဗက်တီးရီးယားများကို မောင်းထုတ်မည့် စွမ်းဆောင်ရည်ကို နှောင့်နှေးစေပြီး ရောဂါအခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်သောကြောင့် ရှီဂဲလိုးစစ်ရောဂါအတွက် မသောက်သုံးသင့်ပါ။
- ပဋိဇီဝဆေးများ (Antibiotics) – ခုခံအားစနစ် အားနည်းသူများ သို့မဟုတ် ပြင်းထန်သော ရှီဂဲလိုးစစ် ဝေဒနာရှင်များအတွက် စစ်ပရိုဖလိုဆက်စင် (ciprofloxacin) သို့မဟုတ် အဇီသရိုမိုင်စင် (azithromycin) ကဲ့သို့သော ပဋိဇီဝဆေးများကို ညွှန်ကြားနိုင်သည်။ ဆေးအားလုံးကို မကုန်ဆုံးမီ သက်သာသွားသည့်တိုင်အောင် ဆရာဝန်ညွှန်ကြားထားသည့်အတိုင်း ဆေးပတ်လည်အောင် သောက်ရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။ ပဋိဇီဝဆေးများသည် ဖျားနာသည့်ကာလကို တိုတောင်းစေရန် ကူညီပေးနိုင်သော်လည်း၊ အချို့သော ရှီဂဲလား ဗက်တီးရီးယားများသည် ဆေးယဉ်ပါးမှု (drug resistant) ရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤဆေးများကို ကူးစက်မှု ပြင်းထန်လျှင် သို့မဟုတ် လူနာသည် ဖြစ်နိုင်ခြေအန္တရာယ် မြင့်မားသူဖြစ်လျှင်မှသာ ညွှန်ကြားလေ့ရှိသည်။
- အရည်နှင့် ဓာတ်ဆား ပြန်လည်ဖြည့်တင်းခြင်း – ကျန်းမာသော လူကြီးများသည် များသောအားဖြင့် ဝမ်းလျှောခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်မှုကို ရေအလုံအလောက် သောက်သုံးခြင်းဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်သော်လည်း၊ ကလေးငယ်များအတွက်မူ ဓာတ်ဆားရည် (oral rehydration solution) တိုက်ကျွေးရန် လိုအပ်နိုင်သည်။ ပြင်းထန်စွာ ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်သော အခြေအနေများတွင် (အထူးသဖြင့် ကလေးများနှင့် လူကြီးများ၌) ပါးစပ်မှ သောက်သုံးရသော အရည်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ရေဓာတ်နှင့် အာဟာရဓာတ်များကို ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ဖြည့်တင်းပေးနိုင်ရန် သွေးပြန်ကြောမှတစ်ဆင့် (အကြောဆေးရည်ဖြင့်) သွင်းပေးနိုင်သည်။ ဤကုသမှုကို များသောအားဖြင့် ဆေးရုံတက်ရောက်ကုသမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအနေဖြင့် ဆောင်ရွက်လေ့ရှိသည်။
