ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်း အကြောင်း သိကောင်းစရာ

ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်း (Acute Radiation Syndrome – ARS သို့မဟုတ် Radiation Poisoning ဟုလည်း ခေါ်သည်) သည် အသက်အန္တရာယ်ရှိနိုင်သော ပြင်းထန်သည့် ကျန်းမာရေးအခြေအနေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း သို့မဟုတ် တစ်ကိုယ်လုံးတွင် အလွန်ပြင်းထန်သော အိုင်ယွန်နိုက်ဇင်းဓာတ်ရောင်ခြည် (ionizing radiation) အမြောက်အမြားနှင့် ထိတွေ့မိသောအခါ ဖြစ်ပွားတတ်ပါသည်။ ဤကဲ့သို့ ထိတွေ့မိခြင်းကြောင့် ထိတွေ့ပြီး နာရီပိုင်းမှ လအနည်းငယ်အတွင်း သေဆုံးသည်အထိ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ သာမန် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ပုံရိပ်ဖော်စမ်းသပ်မှုများဖြစ်သော X-ray သို့မဟုတ် CT scan များသည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှု ပမာဏ အနည်းငယ်ကိုသာ အသုံးပြုသောကြောင့် ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်းကို မဖြစ်စေနိုင်ကြောင်း နားလည်ထားရန် အရေးကြီးပါသည်။

ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်းဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။ (What Is Radiation Sickness?)

ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်းသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ ဆဲလ်များ (cells) အမြောက်အမြား ပျက်စီးသွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရှုပ်ထွေးသော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပြင်းထန်သော အိုင်ယွန်နိုက်ဇင်းဓာတ်ရောင်ခြည်သည် ဆဲလ်များအတွင်းရှိ မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော DNA ကဲ့သို့ အစိတ်အပိုင်းများကို ပျက်စီးစေလောက်အောင် အားပြင်းပါသည်။ ဤပျက်စီးမှုကြောင့် ဆဲလ်များ၏ ပုံမှန်လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် ခန္ဓာကိုယ်၏ ပုံမှန်လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။

ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ ဆဲလ်များ၊ အထူးသဖြင့် ရိုးတွင်းခြင်ဆီအတွင်းရှိ သွေးဆဲလ်များ၊ အစာအိမ်နှင့် အူလမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ ဆဲလ်များနှင့် အရေပြားဆဲလ်များကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ ပွားများတတ်သော ဆဲလ်များသည် ဓာတ်ရောင်ခြည်ဒဏ်ကို အခံရဆုံး ဖြစ်သည်။ ဤအရေးကြီးသော စနစ်များ ပျက်စီးသွားသောအခါ ခန္ဓာကိုယ်၏ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပြုပြင်နိုင်စွမ်းနှင့် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်စွမ်း သုံးမရအောင် ပျက်စီးသွားတတ်သည်။ ဤပျက်စီးမှု ပမာဏအပေါ် မူတည်ပြီး မအီမသာဖြစ်ရုံမျှမှသည် ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ ပျက်စီးခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်းအထိ ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်း၏ လက္ခဏာရပ်များ ကွဲပြားစွာ ပြသတတ်သည်။

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

ပြင်းထန်သော ဓာတ်ရောင်ခြည် ထွက်ရှိရာ အရင်းအမြစ်များ: ပြင်းထန်သော ဓာတ်ရောင်ခြည် ပမာဏ ထွက်ရှိနိုင်သည့် အခြေအနေများမှာ –

  • နျူကလီးယား စက်ရုံများနှင့် ပတ်သက်သော စက်မှုလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ မတော်တဆမှုများ သို့မဟုတ် တိုက်ခိုက်ခံရမှုများ။
  • ရေဒီယိုသတ္တိကြွပစ္စည်းများ ပါဝင်သော ဗုံးများ သို့မဟုတ် “ဒရိုက်ဗုံး” (dirty bombs) များ ပေါက်ကွဲမှု။
  • ပုံမှန် နျူကလီးယားလက်နက်များ အသုံးပြုမှု။

ဖြစ်နိင်ချေရှိသော အကြောင်းအရင်းများ

ပြင်းထန်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်နှင့် တိုက်ရိုက်ထိတွေ့ခြင်းသည် ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည့် အဓိကအကြောင်းရင်း ဖြစ်သော်လည်း အချို့သောအခြေအနေ သို့မဟုတ် ပတ်ဝန်းကျင်များသည် ထိတွေ့မိနိုင်ခြေကို ပိုမိုမြင့်မားစေသည်။ အောက်ပါအခြေအနေများရှိ လူများသည် အန္တရာယ်ရှိသော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏနှင့် ထိတွေ့မိရန် အခွင့်အလမ်း ပိုများပါသည် –

  • မတော်တဆမှုများး နျူကလီးယားစွမ်းအင်သုံး စက်ရုံများ သို့မဟုတ် သုတေသနအဆောက်အအုံများတွင် ဖြစ်ပွားသော စက်မှုလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ မတော်တဆမှုများ။
  • တိုက်ခိုက်မှုများး နျူကလီးယား တပ်ဆင်မှုများအပေါ် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ တိုက်ခိုက်မှုများ။
  • ရေဒီယိုသတ္တိကြွပစ္စည်းများကို ပြန့်နှံ့စေသည့် “ဗုံး” (dirty bombs) ကဲ့သို့သော ရေဒီယိုသတ္တိကြွ ကိရိယာများ ပေါက်ကွဲခြင်း။
  • လက်နက်အဖြစ်အသုံးပြုခြင်းး ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရာ ဒေသများတွင် နျူကလီးယားလက်နက်များ အသုံးပြုခြင်း။
  • လုပ်ငန်းခွင်ထိတွေ့မှုများး နျူကလီးယားဆေးပညာ၊ ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (radiology) သို့မဟုတ် ဓာတ်ရောင်ခြည်အရေးပေါ်တုံ့ပြန်ရေး လုပ်ငန်းခွင်များတွင် လုံလောက်သော ကာကွယ်မှုမရှိဘဲ လုပ်ကိုင်ခြင်း။
  • ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်မှု ဖြစ်ပွားရာနေရာများ၏ အနီးအနားတွင် နေထိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် အလုပ်လုပ်ခြင်း။

အန္တရာယ်ရှိသောအချက်များ ရှိနေရုံနှင့် ရောဂါဖြစ်မည်ဟု မဆိုနိုင်သော်လည်း ဘေးအန္တရာယ်ရှိသော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏနှင့် ထိတွေ့မိနိုင်ခြေကို သိသိသာသာ မြင့်တက်စေပါသည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်း လက္ခဏာများ၏ ပြင်းထန်မှုသည် အချက်အပြုတ်များစွာအပေါ် မူတည်သည် –

  • ဓာတ်ရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့မိသည့် အချိန်ကာလ အတိုအရှည်။
  • ခန္ဓာကိုယ်မှ စုပ်ယူလိုက်သော စုစုပေါင်း ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏ (Gray ယူနစ်ဖြင့် တိုင်းတာသည်)။
  • ဓာတ်ရောင်ခြည်သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ သတ်မှတ်ထားသော အစိတ်အပိုင်းအချို့ကိုသာ ထိခိုက်သလား သို့မဟုတ် တစ်ကိုယ်လုံးကို ထိခိုက်သလား ဆိုသည့်အချက်။

ထို့ပြင် ရောဂါလက္ခဏာများသည် ထိတွေ့ပြီးချင်း ချက်ချင်း ပေါ်လာနိုင်သလို ရက်ပိုင်း၊ ဆက်တိုက် သီတင်းပတ်များ သို့မဟုတ် လအနည်းငယ်အကြာမှ တဖြည်းဖြည်းချင်း ပြသလာနိုင်ပါသည်။

ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်း ရောဂါလက္ခဏာ အမျိုးအစားများ (Types of Radiation Sickness (ARS) Symptoms)

ပြင်းထန်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏနှင့် ရုတ်တရက် ထိတွေ့မိပြီးနောက် ၎င်း၏ လက္ခဏာရပ်များအလိုက် အောက်ပါ ရောဂါစု (syndromes) များ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်သည် –

  • အစာအိမ်နှင့် အူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါစု လက္ခဏာများ (Gastrointestinal Syndrome): ၎င်းသည် အစားအစာနှင့် စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများကို ချေဖျက်ပေးသည့် အစာခြေစနစ်၏ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ထိခိုက်စေသည်။
  • ဦးနှောက်နှင့် သွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါစု လက္ခဏာများ (Cerebrovascular Syndrome): ဤရောဂါစုသည် ဦးနှောက်သို့ သွေးလည်ပတ်မှုကို ထိခိုက်စေပြီး အာရုံကြောဆိုင်ရာ နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
  • သွေးကြောနှင့် ရိုးတွင်းခြင်ဆီဆိုင်ရာ ရောဂါစု လက္ခဏာများ (Hematopoietic Syndrome): ၎င်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ သွေးဆဲလ်အမျိုးအစားအားလုံး ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းကို နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးသဖြင့် ကိုယ်ခံအားစနစ်နှင့် အောက်ဆီဂျင် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို သိသိသာသာ ထိခိုက်စေသည်။

ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်း၏ အဆင့်များ (Stages of Radiation Sickness)

ရောဂါစုတစ်ခုစီသည် များသောအားဖြင့် ထင်ရှားသော အဆင့် ၃ ဆင့်ဖြင့် ဖြတ်သန်းသွားလေ့ရှိသည် –

  • ရှေ့ပြေးအဆင့် (Prodromal Phase): ဤအဆင့်သည် ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ပြီး မိနစ်ပိုင်းမှ ၂ ရက်အတွင်း လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ ဤအချိန်တွင် လူနာသည် ငိုက်မျည်းခြင်း၊ အားနည်းခြင်းနှင့် ပျို့အန်ခြင်း၊ ဝမ်းလျှောခြင်း အပါအဝင် အစာအိမ်နှင့် အူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ဝေဒနာများကဲ့သို့ ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်း၏ အစောပိုင်းလက္ခဏာများကို ခံစားရနိုင်သည်။
  • ရောဂါလက္ခဏာ ငုပ်နေသောအဆင့် (Latent Asymptomatic Phase): ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ပြီး နာရီပိုင်းမှ ၂၁ ရက်အတွင်း ဖြစ်ပွားတတ်ကာ ဤအဆင့်တွင် ထင်ရှားသော ရောဂါလက္ခဏာများ ယာယီအားဖြင့် လုံးဝမပြဘဲ ရှိနေတတ်သည်။
  • ရောဂါလက္ခဏာ ပြင်းထန်စွာ ပြသသောအဆင့် (Overt Systemic Illness Phase): ဤအဆင့်သည် ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ပြီး နာရီပိုင်းမှ ရက်ပေါင်း ၆၀ အောက်အတွင်း ပေါ်လာနိုင်သည်။ ဤအဆင့်တွင် ခံစားရသည့် လက္ခဏာများသည် ဓာတ်ရောင်ခြည်ကြောင့် မည်သည့် အဓိက အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းစနစ် အဆိုးဆုံး ထိခိုက်သွားသလဲ ဆိုသည့်အပေါ် မူတည်သည်။

နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများ (Complications)

ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး နှစ်ခုလုံးကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် အမျိုးမျိုးသော နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများ ဖြစ်ပွားနိုင်သည် –

  • ကူးစက်ရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ မြင့်မားခြင်း: ရိုးတွင်းခြင်ဆီ ပျက်စီးခြင်းနှင့် သွေးဖြူဥထုတ်လုပ်မှု ကျဆင်းခြင်းတို့ကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်၏ ကိုယ်ခံအားစနစ် သုံးမရအောင် အားနည်းသွားပြီး ရောဂါပိုးမွှားများ အလွယ်တကူ ကူးစက်ဝင်ရောက်နိုင်သည်။
  • သွေးယိုစီးခြင်းနှင့် သွေးအားနည်းခြင်း: ရိုးတွင်းခြင်ဆီ ပျက်စီးမှုသည် သွေးခဲစေရန် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော သွေးမွှားဥများ (platelets) နှင့် သွေးနီဥများ ထုတ်လုပ်မှုကိုပါ ထိခိုက်စေသဖြင့် ကိုယ်တွင်းကိုယ်ပ သွေးယိုစိမ့်မှုများနှင့် သွေးအားနည်းရောဂါများကို ဖြစ်စေသည်။
  • ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်ခြင်းနှင့် အီလက်ထရိုလိုက် မမျှတခြင်း: ပျို့အန်ခြင်းနှင့် ဝမ်းလျှောခြင်းကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော အစာအိမ်နှင့် အူလမ်းကြောင်း လက္ခဏာများကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်မှ ရေဓာတ်အမြောက်အမြား ဆုံးရှုံးပြီး ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်ခြင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အတွက် အရေးကြီးသော ဓာတ်ဆား (electrolytes) များ မမျှတခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
  • နှလုံးနှင့် သွေးလှည့်ပတ်မှုစနစ် ပျက်ပြားခြင်း: ပြင်းထန်သောအခြေအနေများတွင် ရေဓာတ်အလွန်အမင်း ဆုံးရှုံးခြင်းနှင့် သွေးလှည့်ပတ်မှုစနစ် ပျက်စီးခြင်းတို့ကြောင့် သွေးဖိအား သိသိသာသာ ထိုးကျသွားပြီး ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ အလုပ်မလုပ်တော့ဘဲ ပျက်စီးသွားနိုင်သည်။
  • သွေးဆိပ်တက်ခြင်း (Sepsis): အူလမ်းကြောင်း နံရံများ ပျက်စီးသွားသောအခါ ဘက်တီးရီးယားပိုးမွှားများ သွေးလှည့်ပတ်မှုစနစ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားနိုင်ပြီး အသက်အန္တရာယ်စိုးရိမ်ရသည့် သွေးဆိပ်တက်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။
  • ကင်ဆာဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်မားလာခြင်း: ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်း (အထူးသဖြင့် ရိုးတွင်းခြင်ဆီ ရောဂါစု) မှ အသက်ဘေးလွတ်မြောက်လာသူများသည် ဆဲလ်များ ပျက်စီးသွားခဲ့မှုကြောင့် ရေရှည်တွင် သွေးကင်ဆာ (leukemia) နှင့် လည်ပင်းကြီးဟော်မုန်းကင်ဆာ (thyroid cancer) ကဲ့သို့သော ကင်ဆာရောဂါအမျိုးမျိုး ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည်။
  • စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာများ: ဓာတ်ရောင်ခြည်အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် ၎င်း၏ နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ကြုံတွေ့ရခြင်းသည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှုကို ဖြစ်စေသည်။ ၎င်းသည် ဆုံးရှုံးသွားသော ချစ်ခင်ရသူများအတွက် ပူဆွေးသောကရောက်ခြင်း၊ မရေရာသော အနာဂတ်အတွက် ကြောက်ရွံ့စိုးရိမ်ခြင်းနှင့် ကင်ဆာဖြစ်လာမည်ကို အမြဲတစေ စိုးရိမ်ပူပန်နေခြင်းတို့အဖြစ် ပြသနိုင်သည်။

ကာကွယ်ခြင်း (Prevention)

ဓာတ်ရောင်ခြည်အရေးပေါ်အခြေအနေ ဖြစ်ပွားခြင်းကို ကာကွယ်ရန်မှာ လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ ထိန်းချုပ်မှုပြင်ပတွင် ရှိနေသော်လည်း ထိုကဲ့သို့ အခြေအနေမျိုး ကြုံတွေ့ရပါက ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်မှုနှင့် ၎င်း၏ သက်ရောက်မှုများကို အနည်းဆုံးဖြစ်အောင် လျှော့ချရန် အောက်ပါ အရေးကြီးသောအဆင့်များကို လုပ်ဆောင်နိုင်သည် –

  • အရေးပေါ် ညွှန်ကြားချက်များကို လိုက်နာပါ: ဓာတ်ရောင်ခြည်အရေးပေါ်အခြေအနေတွင် ဒေသဆိုင်ရာ၊ ပြည်နယ်နှင့် ပြည်ထောင်စု အာဏာပိုင်များက ရေဒီယို၊ ရုပ်မြင်သံကြား သို့မဟုတ် အွန်လိုင်းသတင်းများမှတစ်ဆင့် ထုတ်ပြန်သည့် တရားဝင်လမ်းညွှန်ချက်များကို ချက်ချင်း နားထောင်ရန် အရေးကြီးသည်။ ဤညွှန်ကြားချက်များသည် သင့်အား သတ်မှတ်နေရာတွင် ဆက်နေရန် သို့မဟုတ် ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းရန် လမ်းညွှန်ပေးလိမ့်မည်။
  • သတ်မှတ်နေရာတွင် ခိုလှုံပါ (Shelter in Place): အဆောက်အအုံအတွင်း၌သာ နေထိုင်ရန် အကြံပြုထားပါက သင့်နေရာကို အပြင်လေမဝင်အောင် ချက်ချင်း ပိတ်ဆို့ပါ။ တံခါးများနှင့် ပြတင်းပေါက်အားလုံးကို ပိတ်၍ ဖန်စီများ၊ ပန်ကာများ၊ လေအေးပေးစက်များနှင့် အပူပေးစက်များကဲ့သို့ အပြင်လေသွင်းသည့် စနစ်အားလုံးကို ပိတ်ထားပါ။ မီးခိုးခေါင်းတိုင် အပိတ်အဆို့များကို ပိတ်ပါ၊ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များကို အထဲသို့ခေါ်သွင်းပြီး အဆောက်အအုံ၏ အတွင်းဘက်အကျဆုံးအခန်း သို့မဟုတ် မြေအောက်ခန်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ပါ။ နောက်ဆုံးရသတင်းများအတွက် အရေးပေါ် ထုတ်လွှင့်မှုများကို ဆက်လက်နားထောင်ပြီး အနည်းဆုံး ၂၄ နာရီကြာ ခိုလှုံနေထိုင်ပါ။
  • ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပါ (Evacuate): ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းရန် ညွှန်ကြားပါက တည်ငြိမ်ပြီး လျင်မြန်စွာ လုပ်ဆောင်ပါ။ လက်နှိပ်ဓာတ်မီး၊ အပိုဘက်ထရီပါသော လက်ဆောင်ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သည့် ရေဒီယို၊ ရှေးဦးသူနာပြုစုရေးသေတ္တာ၊ မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော ဆေးဝါးများ၊ အလုံပိတ်အစားအစာများ (စည်သွပ်ဗူးများနှင့် ရေသန့်ဗူးများကဲ့သို့) နှင့် လက်နှိပ်ဗူးဖောက်တံ၊ ငွေသားနှင့် ခရက်ဒစ်ကတ်များ၊ အပိုအဝတ်အစားများ အပါအဝင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော ပစ္စည်းများကို ထုပ်ပိုးပါ။ အရေးပေါ်ခိုလှုံရာနေရာအများစုတွင် အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များကို လက်မခံနိုင်ကြောင်း သတိပြုပါ၊ ထို့ကြောင့် သင့်ကိုယ်ပိုင်ယာဉ်ကို မမောင်းနှင်ပါက ၎င်းတို့အတွက် ကြိုတင်စီစဉ်မှုများ ပြုလုပ်ထားပါ။
  • ဓာတ်ရောင်ခြည် ဓာတ်ပြယ်အောင်လုပ်ပါ (Decontaminate): သင့်တွင် ရေဒီယိုသတ္တိကြွပစ္စည်းများနှင့် ထိတွေ့မိသည်ဟု သံသယရှိပါက ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်နေသောအဝတ်အစားများကို အမြန်ဆုံး ချွတ်ပစ်ပြီး ပလတ်စတစ်အိတ် သို့မဟုတ် ဘူးတစ်ခုထဲတွင် အလုံပိတ်ထားပါ။ ပြင်ပမှ ကပ်ပါလာသော ရေဒီယိုသတ္တိကြွပစ္စည်းများကို ဖယ်ရှားရန် သင့်ခန္ဓာကိုယ်ကို ဆပ်ပြာနှင့် ရေဖြင့် သေချာစွာ ဆေးကြောသန့်စင်ပါ။
  • ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကုသမှု ခံယူပါ: ပြင်းထန်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့နိုင်ခြေရှိပြီးနောက် ချက်ချင်း အရေးပေါ် ဆေးကုသမှု ခံယူပါ။ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူများသည် သင့်တွင် ထိတွေ့မိသည့် ပမာဏကို ဆန်းစစ်နိုင်ပြီး၊ ရောဂါလက္ခဏာများကို စောင့်ကြည့်ကာ ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်းနှင့် ၎င်း၏ နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများကို စီမံခန့်ခွဲရန် လိုအပ်သော ကုသမှုများကို ပေးနိုင်ပါသည်။

ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)

လူတစ်ဦးသည် ပြင်းထန်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏနှင့် ထိတွေ့မိသောအခါ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာဝန်ထမ်းများသည် ခန္ဓာကိုယ်မှ စုပ်ယူလိုက်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏကို ဆန်းစစ်ရန် အချို့သောအဆင့်များကို လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ဤအချက်အလက်သည် ဝေဒနာ၏ ပြင်းထန်မှု၊ သင့်တော်သော ကုသမှုများနှင့် လူနာ၏ အသက်ရှင်သန်နိုင်ခြေတို့ကို ဆုံးဖြတ်ရန်အတွက် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။

ခန္ဓာကိုယ်မှ စုပ်ယူလိုက်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏကို ဆုံးဖြတ်ရန် အောက်ပါအချက်အလက်များသည် အရေးကြီးပါသည် –

  • သိရှိထားသော ထိတွေ့မှုအခြေအနေ (Known exposure): ဓာတ်ရောင်ခြည်ထွက်ရှိရာ အရင်းအမြစ်မှ ကွာဝေးသည့်အကွာအဝေးနှင့် ထိတွေ့မိသည့် အချိန်ကာလ အသေးစိတ်အချက်အလက်များသည် ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်မှု ပြင်းထန်မှုကို ခန့်မှန်းပေးနိုင်သည်။
  • ရောဂါလက္ခဏာများ (Symptoms): ဓာတ်ရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့မိချိန်မှ ရောဂါလက္ခဏာများ (အထူးသဖြင့် ပျို့အန်ခြင်း) စတင်ပေါ်ပေါက်လာချိန် အကြားရှိ အချိန်ကာလသည် စုပ်ယူလိုက်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏကို သိရှိနိုင်မည့် အသုံးဝင်သော အညွှန်းကိန်းတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ လက္ခဏာများ စောစီးစွာ ပြသခြင်းသည် များသောအားဖြင့် ပိုမိုပြင်းထန်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏကို ရရှိခဲ့ခြင်းကို ညွှန်ပြသည်။ အခြားသော လက္ခဏာများ၏ ပြင်းထန်မှုနှင့် ပေါ်လာသည့် အချိန်ကိုလည်း ဆေးဘက်ဆိုင်ရာဝန်ထမ်းများက စုပ်ယူမိသော ပမာဏကို ဆန်းစစ်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။
  • သွေးစစ်ဆေးခြင်း (Blood tests): ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ပုံမှန်သွေးစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ရောဂါပိုးမွှားများကို တိုက်ဖျက်ပေးသည့် သွေးဖြူဥများ ကျဆင်းလာခြင်းနှင့် သွေးဆဲလ်များ၏ DNA တွင် ပုံမှန်မဟုတ်သော ပြောင်းလဲမှုများကို ဆေးဘက်ဆိုင်ရာကျွမ်းကျင်သူများက ခွဲခြားသိရှိနိုင်ရန် ကူညီပေးသည်။ ဤအချက်များသည် စုပ်ယူမိသော ပမာဏကြောင့် ရိုးတွင်းခြင်ဆီ ပျက်စီးမှုအတိုင်းအတာ မည်မျှရှိသည်ကို ညွှန်ပြပေးသည်။
  • ဒိုဆီမီတာ – ဓာတ်ရောင်ခြည်တိုင်းကိရိယာ (Dosimeter): အကယ်၍ ဒိုဆီမီတာ ကိရိယာသည် ထိခိုက်ခံရသူနှင့်အတူ ထိုဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်မှု ဖြစ်ရပ်တွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် စုပ်ယူလိုက်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏကို တိုင်းတာပေးနိုင်သည်။
  • ဆာဗေးမီတာ – ဓာတ်ရောင်ခြည်ရှာဖွေကိရိယာ (Survey meter): Geiger counters ကဲ့သို့သော ကိရိယာများကို လူတစ်ဦးချင်းစီအား စမ်းသပ်စစ်ဆေးရန်နှင့် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အမှုန်အမွှားများ တည်ရှိရာနေရာကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် အသုံးပြုနိုင်သည်။
  • ဓာတ်ရောင်ခြည်အမျိုးအစား (Type of radiation): ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှုဆိုင်ရာ မတော်တဆမှု သို့မဟုတ် တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခုအတွက် အလုံးစုံသော အရေးပေါ်တုံ့ပြန်မှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် ထိတွေ့မိသော ဓာတ်ရောင်ခြည်အမျိုးအစားကို ခွဲခြားသိရှိရန်မှာ အလွန်အရေးကြီးသည်။ ဤအချက်အလက်သည် ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်နေသူများကို ကုသပေးမည့် ဆုံးဖြတ်ချက်များအတွက် လမ်းညွှန်မှုပေးသည်။

ကုသခြင်း (Treatment)

ရောဂါလက္ခဏာများကို လျှော့ချပေးခြင်း၊ နာကျင်မှုကို စီမံခန့်ခွဲပေးခြင်းနှင့် အပူလောင်ခြင်း သို့မဟုတ် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်းကဲ့သို့သော အသက်အန္တရာယ်ရှိသည့် နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများကို ကုသပေးခြင်းတို့သည် ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်းကို ကုသရာတွင် အဓိကရည်ရွယ်ချက်များ ဖြစ်ကြသည်။

ဓာတ်ရောင်ခြည် ဓာတ်ပြယ်အောင်လုပ်ခြင်း (Decontamination)

ဓာတ်ရောင်ခြည် ဓာတ်ပြယ်အောင်လုပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ ပြင်ပရှိ ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အမှုန်အမွှားများကို ဖယ်ရှားခြင်းလုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အဝတ်အစားနှင့် ဖိနပ်များကို ချွတ်ပစ်ခြင်းဖြင့် လုပ်ဆောင်နိုင်ပြီး ပြင်ပမှ ကပ်ပါလာသော ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်မှု၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်။ ထို့ပြင် အရေပြားကို ရေနှင့် ဆပ်ပြာဖြင့် ညင်သာစွာ ဆေးကြောခြင်းက ကျန်ရှိနေသော ဓာတ်ရောင်ခြည်အမှုန်များကို ဖယ်ရှားရန် ကူညီပေးသည်။ ဤအရေးကြီးသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းသည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွပစ္စည်းများ ပြန့်နှံ့မှုကို ကာကွယ်ပေးပြီး ရှူရှိုက်မိခြင်း၊ မျိုချမိခြင်း သို့မဟုတ် ပွင့်နေသော ဒဏ်ရာများမှတစ်ဆင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင်းသို့ ဓာတ်ရောင်ခြည် ကူးစက်ဝင်ရောက်နိုင်ခြေ အန္တရာယ်ကို လျှော့ချပေးသည်။

ပျက်စီးသွားသော ရိုးတွင်းခြင်ဆီအတွက် ကုသမှု (Treatment for damaged bone marrow)

သွေးဖြူဥများ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို လှုံ့ဆော်ပေးသည့် ပရိုတင်းတစ်မျိုးဖြစ်သော Granulocyte colony-stimulating factor (G-CSF) သည် ရိုးတွင်းခြင်ဆီအပေါ် ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်မှု၏ သက်ရောက်မှုများကို လျှော့ချပေးနိုင်သည်။ သွေးဖြူဥထုတ်လုပ်မှုကို မြှင့်တင်ရန်နှင့် နောက်ဆက်တွဲ ကူးစက်ရောဂါများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် filgrastim, sargramostim, နှင့် pegfilgrastim ကဲ့သို့သော G-CSF ပါဝင်သည့် ဆေးဝါးများကို ပေးနိုင်ပါသည်။ ပြင်းထန်သော ရိုးတွင်းခြင်ဆီ ပျက်စီးမှုဖြစ်ရပ်များတွင် သွေးနီဥ သို့မဟုတ် သွေးမွှားဥများ သွင်းပေးရန်လည်း လိုအပ်နိုင်ပါသည်။

ခန္ဓာကိုယ်တွင်း ဓာတ်ရောင်ခြည်ဝင်ရောက်မှုအတွက် ကုသမှု (Treatment for internal contamination)

အချို့သော ကုသမှုများသည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွအမှုန်များကြောင့် ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ ပျက်စီးမှုကို အနည်းဆုံးဖြစ်အောင် ကူညီပေးနိုင်သည်။ ဤကုသမှုများကို လူတစ်ဦးသည် သတ်မှတ်ထားသော ဓာတ်ရောင်ခြည်အမျိုးအစားတစ်ခုခုနှင့် ထိတွေ့မိသောအခါတွင် အထူးသဖြင့် အသုံးပြုသည်။ ထိုကုသမှုများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –

  • ပိုတက်စီယမ် အိုင်အိုဒိုက် (Potassium iodide): ၎င်းသည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှုမရှိသော အိုင်အိုဒင်းပုံစံ ဖြစ်သည်။ အိုင်အိုဒင်းသည် လည်ပင်းကြီးဂလင်း (thyroid) ၏ ပုံမှန်လုပ်ဆောင်ချက်အတွက် လိုအပ်သည်။ ပြင်းထန်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့ရသောအခါ လည်ပင်းကြီးဂလင်းသည် ပုံမှန်အိုင်အိုဒင်းနှင့်အတူ ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်း (radioiodine) များကိုပါ စုပ်ယူမိနိုင်သည်။ ပိုတက်စီယမ် အိုင်အိုဒိုက်ကို သောက်သုံးခြင်းဖြင့် ၎င်းသည် လည်ပင်းကြီးဂလင်းအတွင်းရှိ “နေရာလွတ်” များကို ဖြည့်ဆည်းပေးပြီး ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်းစုပ်ယူမှုကို တားဆီးပေးသည်။ ၎င်းသည် ရောဂါအားလုံးကို ပျောက်ကင်းစေမည့် အလုံးစုံသော အဖြေမဟုတ်သော်လည်း ထိတွေ့ပြီး တစ်ရက်အတွင်း သောက်သုံးပါက အထိရောက်ဆုံး ဖြစ်သည်။
  • ပရပ်ရှန်း ဗလူး (Prussian blue): ၎င်းသည် စီစီယမ် (cesium) နှင့် သယ်လီယမ် (thallium) ကဲ့သို့သော ရေဒီယိုသတ္တိကြွ ဒြပ်စင်များနှင့် ပေါင်းစပ်နိုင်သည့် ဆိုးဆေးတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ပရပ်ရှန်း ဗလူးသည် ဤအမှုန်များနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းအားဖြင့် ၎င်းတို့ကို ဝမ်းအဖြစ် ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပသို့ စွန့်ထုတ်ရန် ကူညီပေးသည်။ ဤကုသမှုသည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွအမှုန်များ စွန့်ထုတ်မှုကို မြန်ဆန်စေပြီး ဆဲလ်များမှ စုပ်ယူနိုင်သည့် ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏကို လျှော့ချပေးသည်။
  • ဒီအီသလင်း ထရိုင်အမင်း ပန်တာအက်စီတစ် အက်ဆစ် – ဒီတီပီအေ (Diethylenetriamine pentaacetic acid – DTPA): DTPA သည် သတ္တုများနှင့် ပေါင်းစပ်နိုင်သော ဒြပ်ပစ္စည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အထူးသဖြင့် ပလူတိုနီယမ် (plutonium)၊ အမေရီစီယမ် (americium) နှင့် ကျူရီယမ် (curium) ကဲ့သို့သော ရေဒီယိုသတ္တိကြွ ဒြပ်စင်အမှုန်များနှင့် ပေါင်းစပ်သည်။ DTPA ကို ပေးခြင်းအားဖြင့် ဤရေဒီယိုသတ္တိကြွအမှုန်များကို ဆီးမှတစ်ဆင့် ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပသို့ စွန့်ထုတ်စေသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်မှ စုပ်ယူလိုက်သော ဓာတ်ရောင်ခြည်ပမာဏ လျော့နည်းသွားသည်။

Doctors who treat this condition