စကားပြောနှင့် ဘာသာစကား စွမ်းရည် တဖြည်းဖြည်း ဆုံးရှုံးသည့် ရောဂါ
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်
Primary progressive aphasia (စကားပြောနှင့် ဘာသာစကား စွမ်းရည် တဖြည်းဖြည်း ဆုံးရှုံးသည့် ရောဂါ) သည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၏ ဆက်သွယ်ပြောဆိုနိုင်စွမ်းကို ထိခိုက်စေသည့် ဖြစ်ခဲသော အာရုံကြောဆိုင်ရာ ရောဂါစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းကို စကားပြောခြင်းနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များအတွက် တာဝန်ရှိသည့် ဦးနှောက်၏ Frontal သို့မဟုတ် Temporal အစိတ်ပိုင်းများ ယိုယွင်းပျက်စီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော Frontotemporal dementia (ဦးနှောက်ရှေ့ပိုင်းနှင့် ဘေးစောင်းပိုင်း ယိုယွင်းသည့် ရောဂါအုပ်စု) အမျိုးအစားတစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်။ Primary progressive aphasia ၏ လက္ခဏာများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသက် ၆၅ နှစ်မတိုင်မီ တဖြည်းဖြည်းချင်း စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး အချိန်နှင့်အမျှ ပိုမိုဆိုးရွားလာလေ့ရှိသည်။ ဤအခြေအနေ ခံစားနေရသူများသည် စကားပြောဆိုနိုင်စွမ်းနှင့် စာရေးနိုင်စွမ်းတို့ကို တဖြည်းဖြည်း ဆုံးရှုံးသွားနိုင်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ရေးသားထားသော သို့မဟုတ် ပြောဆိုသော ဘာသာစကား နှစ်မျိုးစလုံးကို နားလည်ရန် ရုန်းကန်ရနိုင်သည်။
ရောဂါ ပိုမိုဆိုးရွားလာသော်လည်း Primary progressive aphasia ခံစားနေရသူများသည် အနှစ်အနည်းငယ်ကြာအောင် မိမိဘာသာ လွတ်လပ်စွာ နေထိုင်နိုင်ပြီး နေ့စဉ် လှုပ်ရှားမှုများကို လုပ်ဆောင်နိုင်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် ရောဂါ၏ နှေးကွေးသော တိုးတက်မှုသည် ဆက်သွယ်ပြောဆိုခြင်းနှင့် ဘာသာစကား လုပ်ဆောင်မှုတို့တွင် စိန်ခေါ်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ၎င်းတို့၏ ဘဝအရည်အသွေးကို သက်ရောက်မှု ဖြစ်စေသည်။
Primary progressive aphasia တွင် အမျိုးအစားခွဲ ၃ မျိုး ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ-
- Logopenic Progressive Aphasia – ဤအမျိုးအစားခွဲသည် တိကျသော စကားလုံးများကို ရှာဖွေရယူရန်နှင့် အခြားသူများ၏ စကားပြောဆိုမှုကို နားလည်ရန် ခက်ခဲစေသည်။
- Progressive Non–Fluent Aphasia – ဤအမျိုးအစားခွဲ ခံစားနေရသူများသည် မှန်ကန်သော သဒ္ဒါကို အသုံးပြုရန်နှင့် စလူးမပြိုင်ဘဲ သက္ကမ စကားပြောဆိုရန် ခက်ခဲခြင်းကို ခံစားရသည်။
- Semantic Dementia – ဤအမျိုးအစားခွဲသည် အရာဝတ္ထုများကို အမည်တပ်ရန်နှင့် သီးခြားစကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်ရန် ပြဿနာများထံ ဦးတည်စေသည်။
လက္ခဏာများ
Primary progressive aphasia ၏ လက္ခဏာများသည် ဦးနှောက်အတွင်း ထိခိုက်ခံရသည့် သီးသန့် ဘာသာစကား ဧရိယာများပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။ ဤအခြေအနေကို အမျိုးအစား ၃ မျိုး ခွဲခြားထားပြီး အမျိုးအစားတစ်ခုစီသည် ကွဲပြားသော လက္ခဏာများထံ ဦးတည်စေသည်။ အချိန်နှင့်အမျှ ဤလက္ခဏာများသည် တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာပြီး အစဉ်မပြတ် ပိုမိုဆိုးရွားလာသည်။
Semantic variant primary progressive aphasia ကို အောက်ပါ လက္ခဏာများဖြင့် သတ်မှတ်သည်-
- ပြောဆိုသော သို့မဟုတ် ရေးသားထားသော ဘာသာစကား၊ အထူးသဖြင့် သီးခြား စကားလုံးများကို နားလည်ရန် ခက်ခဲခြင်း။
- စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်နိုင်စွမ်း ထိခိုက်ခြင်း။
- အရာဝတ္ထုများကို အမည်မတပ်နိုင်ခြင်း။
- အဓိပ္ပာယ် ပြည့်စုံသော ဝါကျများ ဖွဲ့စည်းရန် ခက်ခဲခြင်း။
Logopenic variant primary progressive aphasia တွင် အောက်ပါ လက္ခဏာများ ပါဝင်ပြသသည်-
- ပြောဆိုသော ဘာသာစကား၊ အထူးသဖြင့် ဝါကျရှည်များကို နားလည်ရန် ခက်ခဲခြင်း။
- စကားပြောနေစဉ်အတွင်း အထူးသဖြင့် စကားလုံးများ စဉ်းစားနေချိန်တွင် ရပ်တန့်ခြင်းနှင့် တွန့်ဆုတ်နေခြင်း။
- စကားစုများ သို့မဟုတ် ဝါကျများကို တိကျစွာ ထပ်ခါတလဲလဲ မပြောနိုင်ခြင်း။
Nonfluent–agrammatic variant primary progressive aphasia ကို အောက်ပါ လက္ခဏာများဖြင့် သတ်မှတ်သည်-
- ရေးသားသော သို့မဟုတ် ပြောဆိုသော ဘာသာစကား နှစ်မျိုးစလုံးတွင် သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်း ချို့ယွင်းခြင်း။
- ရှုပ်ထွေးသော ဝါကျများကို နားလည်ရန် ခက်ခဲခြင်း။
- ဆက်သွယ်ပြောဆိုရာတွင် သဒ္ဒါကို မှားယွင်းစွာ အသုံးပြုခြင်း။
- အသံထွက် ပုံမမှန်ခြင်း (Apraxia of speech) အပါအဝင် စကားပြောဆိုမှု အခက်အခဲများ။
သင့်တွင် ဆက်သွယ်ပြောဆိုနိုင်စွမ်းနှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများရှိပါက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပေးသူနှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးပါ။ မိသားစုဝင် သို့မဟုတ် သူငယ်ချင်းတစ်ဦးထံတွင် Primary progressive aphasia ၏ လက္ခဏာများကို သတိပြုမိပါက သင့်စိုးရိမ်မှုများကို ၎င်းတို့နှင့် ပွင့်လင်းစွာ ဆွေးနွေးပြီး ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပေးသူထံ သွားရောက်ပြသရန် အတူလိုက်ပါပေးပါ။ စကားပြောဆိုမှု သို့မဟုတ် ဆက်သွယ်ရေးတွင် ရုတ်တရက် အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ပါက အရေးပေါ် ဝန်ဆောင်မှုများထံ ချက်ချင်း ဆက်သွယ်ပါ။
အကြောင်းအရင်းများ
Primary progressive aphasia (PPA) သည် စကားပြောခြင်းနှင့် ဘာသာစကားအတွက် တာဝန်ရှိသော ဦးနှောက်၏ အချို့သော အစိတ်အပိုင်းများ ကျုံ့သွားခြင်း (Atrophy) ဖြစ်ပေါ်သည့် အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤကျုံ့သွားခြင်းသည် အဓိကအားဖြင့် ဦးနှောက်၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပေးသူများသည် သီးသန့် အန္တရာယ်အချက်တစ်ခုကို အတိအကျ မညွှန်ပြနိုင်ကြသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အကြောင်းအရင်းများ ပေါင်းစပ်မှုသည် PPA ထံ ဦးတည်စေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှု မရှိလျှင်ပင် PPA သည် မိသားစုအတွင်း မျိုးရိုးလိုက်သည့် အလေ့အထ ရှိနိုင်ပါသေးသည်။
ဖြစ်နိုင်ခြေ အန္တရာယ်အချက်များ
Primary progressive aphasia ၏ ဖြစ်နိုင်ခြေ အန္တရာယ်အချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်-
- သင်ယူမှုဆိုင်ရာ မသန်စွမ်းမှုများ – ကလေးဘဝတွင် စာဖတ်ရခက်ခဲသည့် Dyslexia ကဲ့သို့သော သင်ယူမှုဆိုင်ရာ မသန်စွမ်းမှုများကို ခံစားခဲ့ရဖူးသူများသည် Primary progressive aphasia ဖြစ်ပွားရန် အနည်းငယ် ပိုမိုမြင့်မားသော အန္တရာယ်နှင့် ရင်ဆိုင်ရနိုင်သည်။
- အချို့သော မျိုးဗီဇ အပြောင်းအလဲများ – Primary progressive aphasia သည် ဖြစ်ခဲသော မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှုများနှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနေပါသည်။ အခြားမိသားစုဝင်များတွင် ဤအခြေအနေ ခံစားခဲ့ရဖူးပါက ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားလာနိုင်ပါသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း
Primary progressive aphasia ကို ရောဂါအမည်တပ်ခြင်းတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အာရုံကြောအထူးကုဆရာဝန် သို့မဟုတ် စကားပြောနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ရောဂါဗေဒပညာရှင်တစ်ဦးမှ ပြုလုပ်သော လက္ခဏာများကို ပြန်လည်ဆန်းစစ်ခြင်းနှင့် စစ်ဆေးမှုများ ပါဝင်ပါသည်။ ဤရောဂါ၏ အဓိက လက္ခဏာရပ်မှာ ၁ နှစ်မှ ၂ နှစ်တာ ကာလအတွင်း တွေးခေါ်မှုနှင့် အမူအကျင့်များတွင် သိသာထင်ရှားသော အပြောင်းအလဲများ မရှိဘဲ ဆက်သွယ်ပြောဆိုရေး အခက်အခဲများ တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုဆိုးရွားလာခြင်းဖြစ်သည်။
Primary progressive aphasia အတွက် ရောဂါရှာဖွေစစ်ဆေးမှု လုပ်ငန်းစဉ်တွင် အကဲဖြတ်မှုနှင့် စစ်ဆေးမှု အများအပြား ပါဝင်ပါသည်-
- အာရုံကြောဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှု။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပညာရှင်များသည် စကားပြော-ဘာသာစကားနှင့် အာရုံကြောစိတ်ပညာဆိုင်ရာ အကဲဖြတ်မှုများနှင့်အတူ ဘက်စုံပါဝင်သော အာရုံကြောဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှုကို ပြုလုပ်ပါလိမ့်မည်။ ဤစစ်ဆေးမှုများသည် စကားပြောဆိုမှု၊ ဘာသာစကား နားလည်နိုင်စွမ်းနှင့် ဆက်စပ်စွမ်းရည်များကို အကဲဖြတ်ပါသည်။ ထို့အပြင် ၎င်းတို့သည် အရာဝတ္ထုများကို မှတ်မိခြင်း၊ အမည်တပ်နိုင်သည့် စွမ်းရည်၊ ပြန်လည်မှတ်မိနိုင်စွမ်းနှင့် အခြားသက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကိုလည်း အကဲဖြတ်ပေးပါသည်။
- သွေးစစ်ဆေးမှုများ။ လက္ခဏာများကို ပိုမိုဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည့် ပိုးဝင်ခြင်းများ သို့မဟုတ် အခြားဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အခြေအနေများကို စစ်ဆေးရန် သွေးစစ်ဆေးမှုများကို မှာယူနိုင်ပါသည်။ ထို့အပြင် Primary progressive aphasia သို့မဟုတ် အခြား အာရုံကြောဆိုင်ရာ ရောဂါများနှင့် ဆက်စပ်နေသော မျိုးဗီဇအပြောင်းအလဲများကို ဖော်ထုတ်ရန် မျိုးဗီဇစစ်ဆေးမှုများကိုလည်း ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။
- ဦးနှောက်ဓာတ်မှန်များ။ ဦးနှောက် သံလိုက်ဓာတ်မှန် (Brain MRI) သည် Primary progressive aphasia ကို ရောဂါအမည်တပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သော ကိရိယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးမှု နည်းပညာသည် ဦးနှောက်၏ သီးသန့် ဧရိယာများ ကျုံ့သွားခြင်းကို စမ်းသပ်တွေ့ရှိနိုင်ပြီး ရောဂါအမည်တပ်ရာတွင် အထောက်အကူပြုသည်။ ထို့အပြင် MRI ဓာတ်မှန်များသည် လေဖြတ်ခြင်း၊ အကျိတ်များ သို့မဟုတ် အခြားမူမမှန်မှုများကဲ့သို့သော ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက်ကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် အခြားအခြေအနေများကိုလည်း စမ်းသပ်တွေ့ရှိနိုင်ပါသည်။
ကုသခြင်း
လက်ရှိတွင် Primary Progressive Aphasia (PPA) အတွက် ကုသပျောက်ကင်းနိုင်သော နည်းလမ်းမရှိသေးဘလည်း ယင်း၏ တိုးတက်ဖြစ်ပွားမှုကို ရပ်တန့်ရန် သို့မဟုတ် ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေရန် ဆေးဝါးများ မရှိသေးပါ။ သို့သော် ရောဂါကို စီမံခန့်ခွဲရန်နှင့် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရေး စွမ်းရည်များကို မြှင့်တင်ရန် သို့မဟုတ် ထိန်းသိမ်းထားရန် ကူညီပေးနိုင်သည့် ကုသမှု ချဉ်းကပ်နည်းများ ရှိပါသည်။
- ဆေးဝါးများ။ Primary progressive aphasia (PPA) နှင့် ဆက်စပ်နေသော အမူအကျင့် အပြောင်းအလဲများ၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှု သို့မဟုတ် စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းများကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) ကဲ့သို့သော အချို့သော ဆေးဝါးများကို ညွှန်းဆိုနိုင်ပါသည်။ ထို့အပြင် PPA သည် အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါကဲ့သို့သော အရင်းခံ အကြောင်းအရင်းတစ်ခုကြောင့် ဖြစ်ပွားရခြင်းဆိုပါက အယ်လ်ဇိုင်းမားအတွက် အတည်ပြုထားသော ဆေးဝါးများကို ကုသမှုအစီအစဉ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ပါသည်။ တစ်ဦးချင်းစီအတွက် သီးသန့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အကြံဉာဏ်နှင့် သင့်လျော်သော ဆေးဝါးရွေးချယ်စရာများအတွက် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပညာရှင်နှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးရန် အရေးကြီးပါသည်။
- စကားပြောနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ကုထုံးများ။ Primary progressive aphasia (PPA) ၏ သက်ရောက်မှုများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် စကားပြောနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ကုထုံးပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် လက်တွဲလုပ်ဆောင်ခြင်းသည် အထူးသဖြင့် အားနည်းသွားသော ဘာသာစကား စွမ်းရည်များအတွက် အစားထိုးကူညီပေးမည့် နည်းလမ်းများ ဖန်တီးရာတွင် အထောက်အကူဖြစ်နိုင်ပါသည်။ စကားပြောနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ကုထုံးသည် ရောဂါ၏ တိုးတက်ဖြစ်ပွားမှုကို မရပ်တန့်နိုင်သော်လည်း လက္ခဏာများကို ကုသရာတွင် အလွန်ပင် အရေးပါပါသည်။ ထို့အပြင် ကုထုံးသည် အချို့သော PPA နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် လက္ခဏာများ ပိုမိုဆိုးရွားလာမှုကို နှေးကွေးစေရန်လည်း ကူညီပေးနိုင်ပါသည်။
- ရောဂါဘယဆိုင်ရာနှင့် အလုပ်အကိုင်ဆိုင်ရာ ကုထုံးများ (Physical and occupational therapy)။ Primary progressive aphasia (PPA) သည် လှုပ်ရှားမှုနှင့် ဟန်ချက်ညီမှုကို ထိခိုက်စေသည့် လက္ခဏာများ ပြသလာသောအခါ ရောဂါဘယဆိုင်ရာ ကုထုံးပညာရှင်နှင့် အလုပ်အကိုင်ဆိုင်ရာ ကုထုံးပညာရှင်တို့ထံမှ အကူအညီ ရယူခြင်းသည် ဤလက္ခဏာများကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် အထောက်အကူ ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ဤပညာရှင်များသည် PPA နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် သွားလာလှုပ်ရှားနိုင်မှုနှင့် မော်တာစွမ်းရည် အခက်အခဲများကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်ရန် လမ်းညွှန်ချက်များနှင့် ကူညီစောင့်ရှောက်မှုများကို ပေးအပ်နိုင်ပါသည်။
