နေရောင်ခြည်ကြောင့် ဖြစ်သော အရေပြားအဖုအပိန့်ရောဂါ
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်နေရောင်ခြည်ကြောင့် ဖြစ်သောအရေပြားအဖုအပိန့်ရောဂါအကြောင်း သိကောင်းစရာ
ပိုလီမောဖတ်စ် လိုက်တ် အရပ်ပ်ရှင်း (Polymorphous light eruption – PMLE) ဆိုသည်မှာ နေရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့မှုကြောင့် နေရောင်ခြည်ဒဏ်မခံနိုင်သူများတွင် အင်ပြင် သို့မဟုတ် အဖုအပိမ့်များ ထွက်လာတတ်သည့် အရေပြားအခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤတုံ့ပြန်မှုသည် များသောအားဖြင့် သေးငယ်၍ ရောင်ရမ်းနေသော အဖုများ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်ဖောင်းကြွနေသော အရေပြားအကွက်များအဖြစ် လက္ခဏာရပ်များ ပြသလေ့ရှိပြီး နေရောင်ခြည်ထိတွေ့မှု အမြင့်ဆုံးဖြစ်သော နွေဦးနှင့် နွေရာသီအစောပိုင်းတို့တွင် အဖြစ်အများဆုံးဖြစ်သည်။ နွေရာသီ ကုန်ဆုံးလာသည်နှင့်အမျှ ရောဂါဖြစ်ပွားမှု လျော့နည်းသွားလေ့ရှိသော်လည်း ဤအခြေအနေသည် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်ပွားတတ်သည်။
ဤအရေပြားအင်ပြင်ကို Polymorphic light eruption၊ နေရောင်ခြည်နှင့် မတည့်ခြင်း (sun allergy) သို့မဟုတ် နေရောင်ဆိပ်သင့်ခြင်း (sun poisoning) ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး၊ များသောအားဖြင့် ဆယ်ရက်အတွင်း အမာရွတ်မကျန်ဘဲ အလိုအလျောက် ပြန်လည်ပျောက်ကင်းသွားတတ်သည်။ သို့သော်လည်း ပြင်းထန်သော သို့မဟုတ် စွဲမြဲနေသော လက္ခဏာများကို ခံစားရသူများအနေဖြင့် ရောဂါအခြေအနေကို ထိန်းချုပ်ရန် ဆေးဝါးကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
Polymorphous light eruption (PMLE) သည် များသောအားဖြင့် နေရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့သော ခန္ဓာကိုယ်နေရာများတွင် ယားယံသော အင်ပြင်များအဖြစ် ပေါ်လာတတ်ပြီး၊ သေးငယ်သော အနီဖုများ၊ ပိုမိုကြီးမားသော အနီကွက်များ သို့မဟုတ် အရည်ကြည်ဖုများအဖြစ် လက္ခဏာရပ်များ ပြသတတ်သည်။ အဆိုပါ အရေပြားအနာအဆာများသည် နေရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့ပြီး နာရီပိုင်းအတွင်း ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသော်လည်း အချို့သောအခြေအနေများတွင် ရက်အနည်းငယ်ကြာမှ ပေါ်လာတတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် PMLE ၏ လက္ခဏာများသည် နှစ်ရက်မှ သုံးရက်အထိ ကြာမြင့်တတ်သော်လည်း ဤကာလအတွင်း ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် (UV) နှင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ထိတွေ့မိပါက အင်ပြင်ထွက်သည့် သက်တမ်းကို ပိုမိုရှည်ကြာစေနိုင်ပါသည်။
ရှားရှားပါးပါး အခြေအနေများတွင် PMLE သည် ဖျားခြင်း၊ ခေါင်းကိုက်ခြင်းနှင့် ပျို့အန်ခြင်းကဲ့သို့သော ထပ်တိုးလက္ခဏာများကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အင်ပြင်သည် ရင်ဘတ်၊ လည်ပင်း၊ လက်မောင်းနှင့် ခြေထောက်တို့တွင် အဖြစ်များပြီး မျက်နှာတွင် ဖြစ်ခဲသည်။ နွေဦးရာသီ ကလေးငယ်များတွင်ဖြစ်သော အင်ပြင် (juvenile spring eruption) ဟုခေါ်သည့် PMLE ၏ အထူးပုံစံတစ်မျိုးသည် ကလေးငယ်များ (အထူးသဖြင့် ယောက်ျားလေးများ) ၏ နားရွက်များကို သီးသန့်ပစ်မှတ်ထားပြီး အလားတူ အရေပြားဆိုင်ရာ လက္ခဏာများကို ပြသတတ်သည်။
သင့်တွင်ဖြစ်သော အင်ပြင်သည် တစ်ကိုယ်လုံးအနှံ့ ကျယ်ပြန့်ခြင်း၊ နာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖျားခြင်းတို့နှင့်အတူ တွဲဖက်ဖြစ်ပွားပါက ပိုမိုပြင်းထန်သော တုံ့ပြန်မှု၏ လက္ခဏာများ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ချက်ချင်းဆေးဝါးကုသမှု ခံယူရပါမည်။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
Polymorphous light eruptions (PMLE) သည် နေရောင်ခြည် (အထူးသဖြင့် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် – UV) ဒဏ်ကို မခံနိုင်သောသူများတွင် အင်ပြင်ထွက်လာသည့်အခါ ဖြစ်ပွားသည်။ ဤအခြေအနေသည် နေရောင်ခြည်ဒဏ်မခံနိုင်ခြင်း (photosensitivity) ပုံစံတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် (UV rays) က ကိုယ်ခံအားစနစ်၏ တုံ့ပြန်မှုများကို လှုံ့ဆော်ပေးကာ အရေပြားကို ယားယံခြင်းနှင့် ရောင်ရမ်းခြင်းတို့ ဖြစ်စေသည်။
- ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် (UV radiation): လူသားတို့၏မျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်သော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်တွင် ကွဲပြားခြားနားသော လှိုင်းအလျားများ ပါဝင်ပြီး ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ အဓိကရောက်ရှိလာသည်မှာ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် အေ (UVA) နှင့် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် ဘီ (UVB) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အဆိုပါ နှစ်မျိုးစလုံးသည် နေရောင်ခြည်ဒဏ်မခံနိုင်သူများတွင် တုံ့ပြန်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ထူးခြားချက်မှာ UVB သည် မှန်ကို ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ခြင်း မရှိသော်လည်း UVA သည် မှန်ကို ဖြတ်သန်းသွားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် နေရောင်ကာခရမ်ဖြင့် ကာကွယ်ထားသော အရေပြား သို့မဟုတ် ပြတင်းမှန်များမှတစ်ဆင့် နေရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့မိခြင်းသည်ပင် နေရောင်ခြည်ဒဏ်မခံနိုင်သူများတွင် တုံ့ပြန်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ဆဲဖြစ်သည်။
- နေရောင်ခြည်ဒဏ်မခံနိုင်ခြင်း (Photosensitivity): PMLE ရောဂါတွင် နေရောင်ခြည်အပေါ် ထိခိုက်လွယ်မှုသည် နေရောင်ခြည်နှင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ထိတွေ့မှုရှိလာပါက ယေဘုယျအားဖြင့် လျော့နည်းသွားတတ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ရောဂါထကြွခြင်းသည် နေရောင်ခြည်နှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ မထိတွေ့ဘဲ နေခဲ့ပြီးနောက် (မကြာခဏဆိုသလို နွေဦး သို့မဟုတ် နွေရာသီအစောပိုင်းတို့တွင်) ပထမဆုံး တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် နေရောင်နှင့် ထိတွေ့မိပြီးနောက် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ ဤအခြေအနေသည် မူလပထမအကြိမ် ဖြစ်ပွားပြီးနောက်တွင် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ သို့သော်လည်း အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ အချို့သောသူများတွင် ၎င်းတို့၏ ထိခိုက်လွယ်မှု လျော့နည်းသွားသည်ကို တွေ့ရတတ်ပြီး ရလဒ်အနေဖြင့် နှစ်စဉ်ပြန်ဖြစ်ပွားမှု နည်းပါးသွားခြင်း သို့မဟုတ် လုံးဝပြန်မဖြစ်တော့ခြင်းတို့ ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။
Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)
Polymorphous light eruption သည် မည်သူ့ကိုမဆို ထိခိုက်စေနိုင်သော်လည်း သင့်တွင် ဤအခြေအနေ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ပိုမိုမြင့်မားစေသည့် အကြောင်းအချက်အချို့ ရှိသည်။
- အသက်အရွယ်: အသက် ၂၀ မှ ၄၀ အတွင်းရှိသောသူများ။
- မိသားစုရာဇဝင်: မိသားစုဝင်ထဲတွင် ဤရောဂါဖြစ်ဖူးသည့် ရာဇဝင်ရှိခြင်း။
- လိင်: အမျိုးသားများထက် အမျိုးသမီးများတွင် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။
- တည်နေရာ: နေရောင်ခြည်ထိတွေ့မှု အလွန်နည်းပါးသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သူများ။
- ကျန်းမာရေးအခြေအနေ: အရေပြား နေလောင်လွယ်သော အခြေအနေရှိသည့်သူများ။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
ပိုလီမောဖတ်စ် လိုက်တ် အရပ်ပ်ရှင်း (PMLE) ကို ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူက ကိုယ်ခန္ဓာအား စစ်ဆေးခြင်းနှင့် သင့်ထံမှ မေးခွန်းများအပေါ် ဖြေကြားချက်များအပေါ် မူတည်၍ ရောဂါရှာဖွေနိုင်ခြေ များပါသည်။ ရောဂါရှာဖွေမှုကို အတည်ပြုရန် သို့မဟုတ် အခြားသော ရောဂါများကို ဖယ်ထုတ်ရန်အတွက် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူက ဓာတ်ခွဲခန်းစစ်ဆေးမှုများကို လမ်းညွှန်နိုင်ပါသည်။ စစ်ဆေးမှုများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်ပါသည်။
- သွေးစစ်ခြင်း (Blood tests): နေရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့ပြီးနောက် အင်ပြင်ထွက်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် ကိုယ်ခံအားစနစ် ကမောက်ကမဖြစ်သော ရောဂါတစ်မျိုးဖြစ်သည့် လူပတ်စ် (lupus erythematosus) ကဲ့သို့သော အခြားကျန်းမာရေးအခြေအနေများကို ဖယ်ထုတ်ရန် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူက သွေးစစ်ဆေးမှုကို လမ်းညွှန်နိုင်ပါသည်။
- အရေပြားအသားစယူ စစ်ဆေးခြင်း (Skin biopsy): အသားစယူခြင်း ဆိုသည်မှာ သင့်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူက ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် စစ်ဆေးနိုင်ရန် သင့်အင်ပြင်မှ အရေပြားနမူနာတစ်ခုကို ရယူခြင်း ဖြစ်သည်။
- အလင်းရောင်ဖြင့် စစ်ဆေးခြင်း (Phototesting): အရေပြားရောဂါ အထူးကုဆရာဝန်သည် အဆိုပါပြဿနာကို ပြန်လည်ပုံတူကူးယူရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် သင့်အရေပြား၏ သတ်မှတ်ထားသော နေရာများသို့ ရောက်ရှိမည့် UVA နှင့် UVB ဓာတ်ရောင်ခြည် ပမာဏကို တိုင်းတာနိုင်ပါသည်။ သင့်အရေပြားသည် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် (UV) ကို တုံ့ပြန်မှုရှိပါက သင့်ကို နေရောင်ခြည်ဒဏ်မခံနိုင်သူ (photosensitive) ဟု သတ်မှတ်ပြီး ပိုလီမောဖတ်စ် လိုက်တ် အရပ်ပ်ရှင်း သို့မဟုတ် အလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်သော အခြားအခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
- အလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်သော အခြားအခြေအနေများ: ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူအနေဖြင့် အလင်းရောင်နှင့် ထိတွေ့သောအခါ အရေပြားတုံ့ပြန်မှုကို ဖြစ်စေသည့် အောက်ပါအခြားအခြေအနေများကို ဖယ်ထုတ်ရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
- ဓာတုပစ္စည်းကြောင့် နေရောင်ခြည်ဒဏ်မခံနိုင်ခြင်း (Chemical photosensitivity): ဆေးဝါးများ၊ ဆေးဖက်ဝင်လိမ်းဆေးများ၊ ရေမွှေးများနှင့် အပင်အခြေခံ ထုတ်ကုန်များအပါအဝင် ဒြပ်ပစ္စည်းများစွာသည် နေရောင်ခြည်ဒဏ်မခံနိုင်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဤသို့ဖြစ်ပွားသောအခါ သတ်မှတ်ထားသော ဒြပ်ပစ္စည်းတစ်ခုခုကို စားသုံးမိပြီးနောက် သို့မဟုတ် ထိတွေ့မိပြီးနောက် အရေပြားသည် နေရောင်ခြည်ကို တုံ့ပြန်မှု ရှိလာတတ်သည်။
- နေရောင်ကြောင့် အင်ပြင်ထွက်ခြင်း (Solar urticaria): နေရောင်ခြည်ကြောင့်ဖြစ်သော မတည့်သည့် တုံ့ပြန်မှုတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အရေပြားပေါ်တွင် ဖောင်းကြွခြင်း၊ ရောင်ရမ်းခြင်းနှင့် ယားယံခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်ကာ ပြန်လည်ပျောက်ကင်းသွားတတ်သည့် အင်ပြင် (hives) များကို ဖြစ်စေသည်။ နေရောင်နှင့် ထိတွေ့ပြီး မိနစ်ပိုင်းအကြာတွင် အဆိုပါအင်ပြင်များ ပေါ်လာနိုင်ပြီး နာရီပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်သည်။ နေရောင်ကြောင့် အင်ပြင်ထွက်ခြင်း (Solar urticaria) သည် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာရှည်နိုင်သော နာတာရှည် ဝေဒနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
- လူပတ်စ် အင်ပြင် (Lupus rash): လူပတ်စ်သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ စနစ်များစွာကို ထိခိုက်စေသော ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်စေသည့် ရောဂါတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ လက္ခဏာတစ်ခုမှာ မျက်နှာ၊ လည်ပင်း သို့မဟုတ် ရင်ဘတ်အပေါ်ပိုင်းကဲ့သို့ နေရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့သော အရေပြားပေါ်တွင် အဖုအထစ်များရှိသော အင်ပြင်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
ကာကွယ်ခြင်းနှင့် ဂရုစိုက်ခြင်း
- နေရောင်ခြည်ကို ရှောင်ကြဉ်ပါ: ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် (UV) အပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်သည့် နံနက် ၁၁ နာရီမှ မွန်းလွဲ ၃ နာရီအတွင်း နေရောင်ထဲသို့ မထွက်ပါနှင့်။ နေရောင်အပြင်းဆုံးအချိန်များတွင် အိမ်တွင်းလှုပ်ရှားမှုများကိုသာ စီစဉ်ပါ။
- နေရောင်ကာခရမ် (Sunscreen): အနည်းဆုံး SPF 30 ရှိသော broad-spectrum (ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် အေနှင့်ဘီ နှစ်မျိုးစလုံးကို ကာကွယ်ပေးသည့်) နေရောင်ကာခရမ်ကို အသုံးပြုပါ။ အပြင်မထွက်မီ ၁၅ မိနစ်အလိုတွင် လိမ်းပေးပါ၊ ထို့နောက် နှစ်နာရီခြားတစ်ခါ (သို့မဟုတ်) ချွေးထွက်ခြင်းနှင့် ရေကူးခြင်းတို့ ရှိပါက ယင်းထက် ပိုမိုမကြာခဏ ပြန်လည်လိမ်းပေးပါ။
- ကာကွယ်ပေးနိုင်သော အဝတ်အစားများ: လက်မောင်းနှင့် ခြေထောက်များကို ဖုံးအုပ်နိုင်သည့် အသားစိပ်စိပ်ရက်ထားသော အဝတ်အစားများကို ဝတ်ဆင်ပါ။ ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ ဖုံးအုပ်နိုင်ရန် လျှာထိုးဦးထုပ်ထက် အနားပတ်လည်ပါသော ဦးထုပ်အဝိုင်းကို ရွေးချယ်ပါ။ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် ကာကွယ်မှုအဆင့် (UPF) ၄၀ မှ ၅၀ ရှိသော အဝတ်အစားများကို အသုံးပြုရန် အကြံပြုထားသည်။ UV စစ်ထုတ်ပေးသည့် အဝတ်အထည်များပေါ်ရှိ ဂရုစိုက်မှု လမ်းညွှန်ချက် အညွှန်းများကို လိုက်နာပါ။
- ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် ထိတွေ့မှုကို အနည်းဆုံးဖြစ်စေခြင်း: အကယ်၍ နေရောင်ပြင်းသောနေရာသို့ အပန်းဖြေခရီးထွက်ရန် စီစဉ်ထားပါက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူ ညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း prednisone ကဲ့သို့သော ကြိုတင်ကာကွယ်သည့် စတီးရွိုက်သောက်ဆေး (oral corticosteroid) ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ပါသည်။
ကုသမှုပုံစံများ
- အလင်းရောင်ဖြင့် ကုသခြင်း (Phototherapy): ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် (UV light) နှင့် တဖြည်းဖြည်းချင်း ထိတွေ့ပေးခြင်းသည် အရေပြားကို “ခံနိုင်ရည်ရှိအောင်” ကူညီပေးနိုင်ပြီး၊ ဤနည်းပညာကို ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင်သာ ပြုလုပ်ရပါမည်။
- ဆေးဝါးများ: ပြင်းထန်သောအခြေအနေများအတွက် ရွေးချယ်စရာများတွင် antihistamines၊ hydroxychloroquine၊ ကိုယ်ခံအားထိန်းချုပ်ဆေးများ (immunosuppressants)၊ လိမ်းဆေးစတီးရွိုက်များ (topical corticosteroids) သို့မဟုတ် tacrolimus တို့ ပါဝင်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ သက်သာစေခြင်း
- အယားပျောက်လိမ်းဆေးများ: အနည်းဆုံး ၁ ရာခိုင်နှုန်း ဟိုက်ဒရိုကော့တီဆုန်း (hydrocortisone) ပါဝင်သော လိမ်းဆေးများကို အသုံးပြုပါ။
- အလက်ဂျီပျောက်ဆေးများ (Antihistamines): ယားယံခြင်း ပြင်းထန်ပါက အထောက်အကူပြုသည်။
- အအေးကပ်ပေးခြင်း: အေးမြ၍ စိုစွတ်သော တဘက်များကို ကပ်ပေးပါ သို့မဟုတ် ရေအေးချိုးပေးပါ။
- အရည်ကြည်ဖုများ: ပိုးဝင်ခြင်းကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန် အရည်ကြည်ဖုများကို မဖောက်ဘဲ ဒီအတိုင်း ထားလိုက်ပါ၊ လိုအပ်ပါက ပတ်တီးစ (gauze) ဖြင့် ခပ်ဖွဖွ ဖုံးအုပ်ထားပါ။
- နာကျင်မှု သက်သာစေခြင်း: ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုသော (Nonprescription) ဆေးဝါးများသည် နာကျင်ခြင်းနှင့် ရောင်ရမ်းခြင်းကို လျှော့ချပေးနိုင်ပါသည်။
