ဒူးဆစ်အရွတ်ရောင်ခြင်း
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်အကျဉ်းချုပ်အကြောင်းအရာ
Patellar tendinitis ဆိုသည်မှာ ဒူးဆစ်ရိုး (Patella) နှင့် ခြေသလုံးရိုး (Tibia) ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသော အရွတ်တွင် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။ အဆိုပါ Patellar အရွတ်သည် ပေါင်ရှေ့ကြွက်သားများနှင့် ပူးပေါင်းကာ ဒူးကိုဆန့်ထုတ်နိုင်ရန် ကူညီပေးသောကြောင့် ကန်ခြင်း၊ ပြေးခြင်းနှင့် ခုန်ခြင်းစသည့် လှုပ်ရှားမှုများကို ပြုလုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒူးဆစ်ဒဏ်ရာကြောင့် နာကျင်မှုနှင့် မသက်မသာဖြစ်မှုကို အနည်းငယ်မှ ပြင်းထန်သော အဆင့်အထိ ခံစားရနိုင်ပါသည်။
ဤဒူးဆစ်ပြဿနာသည် ဒူးကိုအလွန်အကျွံအသုံးပြုခြင်းကြောင့် အဖြစ်များပါသည်။ အထူးသဖြင့် ခုန်ခြင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော အားကစားပြုလုပ်သည့် အားကစားသမားများတွင် အတွေ့ရများသောကြောင့် ၎င်းကို “Jumper’s knee” ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပါသည်။ သို့သော်လည်း ခုန်ခြင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော အားကစားများ မပြုလုပ်သူများတွင်လည်း Patellar tendinitis ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။
နာကျင်မှုဝေဒနာသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပိုမိုဆိုးရွားလာတတ်ပါသည်။ အချိန်မီကုသမှုမခံယူပါက နာကျင်ကိုက်ခဲမှုများ ပြင်းထန်လာနိုင်ပါသည်။ ဒူးဆစ်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကြွက်သားများကို ဆန့်ထုတ်ပေးခြင်းနှင့် သန်မာလာစေရန် ပြုလုပ်ပေးခြင်းတို့ကြောင့် ကာယကုထုံး (Physical therapy) သည် Patellar tendinitis ကို ကုသရာတွင် ပထမဆုံးလုပ်ဆောင်ရမည့် အဆင့်ပင် ဖြစ်ပါသည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
Patellar tendinitis ၏ အစောပိုင်းလက္ခဏာမှာ နာကျင်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒူးဆစ်ရိုးနှင့် ခြေသလုံးရိုးသို့ အရွတ်ဆက်သွယ်ထားသော နေရာကြားတွင် ခံစားရတတ်ကာ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပိုမိုဆိုးရွားလာလေ့ရှိပါသည်။ လူနာများသည် အစပိုင်းတွင် ဒူး၌ အနည်းငယ်သာ နာကျင်မှုကို ခံစားရနိုင်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် နာကျင်မှု ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ပါသည်။
ပြင်းထန်သော ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ပြီးခါစတွင်သာ ဒူးနာကျင်မှုကို စတင်ခံစားရနိုင်ပါသည်။ အကယ်၍ ကုသမှုမခံယူဘဲ ထားရှိပါက ရောဂါအခြေအနေ ပိုမိုဆိုးရွားလာပြီး အားကစားလှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ရန် ခက်ခဲလာနိုင်သည့်အပြင်၊ နောက်ဆုံးတွင် ကုလားထိုင်မှ ထခြင်း၊ လှေကားတက်ခြင်း၊ မတ်တပ်ရပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ထိုင်ခြင်းကဲ့သို့သော နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ဆောင်ရာတွင်ပင် နာကျင်မှုကြောင့် အခက်အခဲဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
လူနာအနေဖြင့် ရောဂါလက္ခဏာများ စတင်ခံစားရချိန်တွင် နာကျင်သည့်နေရာကို ရေခဲကပ်ပေးခြင်းနှင့် ရောဂါလက္ခဏာကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်သော လှုပ်ရှားမှုများကို ခေတ္တလျှော့ချခြင်း သို့မဟုတ် ရှောင်ကြဉ်ခြင်းစသည့် မိမိဘာသာ စောင့်ရှောက်ကုသသည့် နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
အောက်ပါအခြေအနေများ ခံစားနေရပါက ဆရာဝန်နှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးသင့်ပါသည်။
- နာကျင်မှုသည် ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုဆိုးရွားလာခြင်း။
- နာကျင်မှုကြောင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝ လှုပ်ရှားမှုများတွင် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ခြင်း။
- ထိခိုက်ထားသော အဆစ်ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ရောင်ရမ်းခြင်း သို့မဟုတ် နီမြန်းခြင်းများ ရှိလာခြင်း။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းအရင်းများ
Patellar အရွတ်ပေါ်သို့ အကြိမ်ကြိမ် ဖိစီးမှုဒဏ်ကျရောက်ခြင်း သို့မဟုတ် အလွန်အကျွံ ဖိအားပေးခြင်းတို့ကြောင့် Patellar tendinitis (ဒူးဆစ်အရွတ်ရောင်ခြင်း) ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။ ခုန်ခြင်းနှင့် အရှိန်ပြင်းပြင်း ပြေးခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများသည် Patellar အရွတ်အမျှင်တန်းများပေါ်သို့ ဖိအားသက်ရောက်စေပြီး၊ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ အရွတ်ကို အားနည်းစေကာ နာကျင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် သေးငယ်သော ပြဲထွက်မှုနှင့် အကြောဆွဲခြင်းများကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
Patellar tendinitis ဖြစ်ပွားရသည့် တိကျသော အကြောင်းအရင်းကိုမူ ရှင်းလင်းစွာ မသိရသေးပါ။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကျွမ်းကျင်သူများ၏ အဆိုအရ အရွတ်တစ်ရှူးများကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် အဓိကအချက် နှစ်ချက်ရှိပါသည်။
- ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုကို ရုတ်တရက် အလွန်အကျွံ မြှင့်တင်လိုက်ခြင်း။
- လှုပ်ရှားမှုများ ကာလရှည်ကြာ နားထားပြီးနောက် ရုတ်တရက် ပြင်းထန်သော လေ့ကျင့်ခန်းများကို ပြန်လည်ပြုလုပ်ခြင်း။
ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အကြောင်းအရာများ
Patellar tendinitis (ဒူးဆစ်အရွတ်ရောင်ခြင်း) သည် အောက်ပါအချက်များကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများပါသည်။
- အသက်အရွယ် – Patellar tendinitis သည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ တဖြည်းဖြည်းချင်း ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သဖြင့် အသက် ၄၀ ကျော်အရွယ်ရှိသူများသည် ကလေးငယ်များ သို့မဟုတ် လူငယ်များထက် ပိုမိုဖြစ်ပွားနိုင်ခြေရှိပါသည်။
- ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု – ဤရောဂါသည် ပြေးခြင်းနှင့် ခုန်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများနှင့် အများဆုံး ဆက်စပ်နေပါသည်။ ပြေးခုန်ဖိနပ်ကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုခြင်း သို့မဟုတ် လေ့ကျင့်ခန်း ပြင်းအားနှင့် အကြိမ်အရေအတွက်ကို ရုတ်တရက် တိုးမြှင့်လိုက်ခြင်းတို့သည်လည်း အရွတ်အပေါ် ဖိစီးမှုဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
- အားကစားသမားများ – အဆင့်မြင့် အားကစားသမားများသည် အပျော်တမ်းကစားသူများထက် ပိုမိုပြင်းထန်ပြီး စိပ်စိပ်လေ့ကျင့်လေ့ရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့၏ ကြွက်သားနှင့် အရွတ်များပေါ်တွင် ဒဏ်ပိမှု ပိုမိုများပြားစေပါသည်။
- ခြေထောက်ကြွက်သားများ တောင့်တင်းခြင်း – ပေါင်ရှေ့ကြွက်သား (Quadriceps) နှင့် ပေါင်နောက်ကြွက်သား (Hamstrings) များ တောင့်တင်းနေခြင်းသည် Patellar အရွတ်ဒဏ်ဖြစ်မှုကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်ပါသည်။
- ကြွက်သားအင်အား မမျှတခြင်း – ခြေထောက်ရှိ အချို့သော ကြွက်သားများသည် အခြားကြွက်သားများထက် သိသိသာသာ ပိုမိုသန်မာနေပါက Patellar အရွတ်ကို ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ဆွဲဆန့်သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်ပါသည်။ ထိုသို့ မမျှမတ ဆွဲဆန့်ခြင်းကြောင့် အရွတ်ရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
- အခြားရောဂါအခံများ – အချို့သော ရောဂါများသည် ဒူးဆစ်သို့ သွေးစီးဆင်းမှုကို အဟန့်အတားဖြစ်စေခြင်းဖြင့် အရွတ်ကို ထိခိုက်စေပါသည်။ ၎င်းတို့တွင် ဆီးချိုရောဂါကဲ့သို့ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ ရောဂါများ၊ ကျောက်ကပ်ပျက်စီးခြင်းနှင့် လူးပတ်စ် (Lupus) သို့မဟုတ် လေးဖက်နာ အဆစ်ရောင်ရောဂါ (Rheumatoid arthritis) ကဲ့သို့သော ကိုယ်ခံအားစနစ်က မိမိဘာသာ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သည့် ရောဂါများ ပါဝင်ပါသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း
ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကျွမ်းကျင်သူများအနေဖြင့် Patellar tendinitis (ဒူးဆစ်အရွတ်ရောင်ခြင်း) ကို ရောဂါရှာဖွေအတည်ပြုရန် အောက်ပါနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
- ကိုယ်ကာယစစ်ဆေးခြင်း (Physical examination) – စစ်ဆေးနေစဉ်အတွင်း ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်သူသည် နာကျင်သည့်နေရာကို သိရှိနိုင်ရန် ဒူးကို ဖိ၍စမ်းသပ်ပါလိမ့်မည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် Patellar tendinitis ကြောင့်ဖြစ်သော နာကျင်မှုသည် ဒူးဆစ်ရိုး၏အောက်ဘက် တည့်တည့်တွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပါသည်။ ထို့အပြင် လူနာအား ဒူးကို ဘက်ပေါင်းစုံသို့ ဖြည်းညှင်းစွာ လှုပ်ရှားခိုင်းခြင်းဖြင့် ဒူးဆစ်လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်း အခြေအနေကိုလည်း ဆန်းစစ်ပါလိမ့်မည်။
- ပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှုများ (Imaging tests) – ရောဂါကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ရန် ဆရာဝန်က အောက်ပါပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှု တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ပြုလုပ်ရန် အကြံပြုနိုင်ပါသည်။
- အိတ်စရေး (X-rays) – ဒူးနာကျင်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် အခြားသော အရိုးဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ရှိ၊ မရှိ စစ်ဆေးရန် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
- အာထရာဆောင်း (Ultrasound) – အသံလှိုင်းများကို အသုံးပြု၍ ဒူး၏ပုံရိပ်ကို ဖော်ဆောင်ခြင်းဖြစ်ပြီး Patellar အရွတ် ပြဲထွက်နေခြင်း ရှိ၊ မရှိကို သိရှိနိုင်ပါသည်။
- သံလိုက်ဓာတ်မှန် (MRI) – သံလိုက်စက်ကွင်းနှင့် ရေဒီယိုလှိုင်းများကို အသုံးပြု၍ အသေးစိတ်ပုံရိပ်များ ဖော်ထုတ်ခြင်းဖြစ်ပြီး Patellar အရွတ်အတွင်းရှိ သေးငယ်သော ပြောင်းလဲမှုများကိုပင် ရှာဖွေဖော်ထုတ်နိုင်ပါသည်။
ကုသမှုနည်းလမ်းများ
Patellar tendinitis (ဒူးဆစ်အရွတ်ရောင်ခြင်း) အတွက် ကုသမှုများသည် နာကျင်မှုဝေဒနာကို သက်သာစေရန်နှင့် ဒူးဆစ်ရှိ နူးညံ့သောတစ်ရှူးများကို သန်မာလာစေရန် အဓိကထားပါသည်။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကျွမ်းကျင်သူများအနေဖြင့် အစပိုင်းတွင် အနားယူခြင်းကဲ့သို့သော ရှေးရိုးစွဲကုသမှုနည်းလမ်းများဖြင့် စတင်ရန် အကြံပြုပါလိမ့်မည်။ ရောဂါအခြေအနေ မပြင်းထန်ပါက အောက်ပါအဆင့်များဖြင့်ပင် နာကျင်မှုကို လုံလောက်စွာ သက်သာစေနိုင်ပါသည်။
- အိမ်တွင်းပြုစုကုသမှု – RICE နည်းလမ်း (Rest=အနားယူခြင်း၊ Ice=ရေခဲကပ်ခြင်း၊ Compression=ပတ်တီးဖြင့် စည်းနှောင်ခြင်းနှင့် Elevation=ဒူးကို မြှင့်ထားခြင်း) သည် ရောဂါလက္ခဏာများကို လျော့ပါးစေရန် ကူညီပေးနိုင်ပါသည်။
- ဆေးဝါးကုသမှု – ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုဘဲ ဝယ်ယူရရှိနိုင်သော အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများဖြစ်သည့် Ibuprofen (Advil, Motrin IB စသည်) သို့မဟုတ် Naproxen sodium (Aleve စသည်) တို့သည် ရောဂါကြောင့်ဖြစ်သော မသက်မသာဖြစ်မှုများကို ခေတ္တသက်သာစေနိုင်ပါသည်။
- ကာယကုထုံး (Physical therapy) – အောက်ပါကဲ့သို့သော ကာယကုထုံးနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ရောဂါလက္ခဏာများကို တိုးတက်ကောင်းမွန်လာစေနိုင်ပါသည်။
- ဆွဲဆန့်လေ့ကျင့်ခန်းများ – ပုံမှန်နှင့် အစဉ်တစိုက် ဆွဲဆန့်ပေးခြင်းသည် ကြွက်သားနှင့် အရွတ်အစိတ်အပိုင်းများကို ရှည်ထွက်စေပြီး ကြွက်သားများ ရုတ်တရက် ကျုံ့ခြင်းကို လျှော့ချပေးနိုင်ပါသည်။
- သန်မာစေသည့် လေ့ကျင့်ခန်းများ – ခြေထောက်ကြွက်သားအားလုံးကို တစ်ပြိုင်နက် သန်မာစေသော Leg push လေ့ကျင့်ခန်းများအပြင် ဒူးကို ဆန့်ထုတ်ပြီးနောက် ခြေထောက်ကို ဖြည်းညှင်းစွာ ပြန်ချရသော လေ့ကျင့်ခန်းများသည်လည်း အကျိုးရှိစေနိုင်ပါသည်။
- ဒူးအရွတ်ပတ်တီး (Patellar tendon strap) – ဤနည်းလမ်းသည် Patellar အရွတ်ပေါ်သို့ ဖိအားပေးခြင်းဖြင့် နာကျင်မှုကို လျှော့ချပေးပါသည်။ အရွတ်ပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျရောက်မည့် ဝန်ပိမှုကို အဆိုပါပတ်တီးက ခွဲဝေယူပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
- Iontophoresis – ဤကုထုံးတွင် Corticosteroid ဆေးကို အရေပြားပေါ်သို့ သုတ်လိမ်းပြီးနောက် အားနည်းသော လျှပ်စစ်စီးကြောင်းထုတ်ပေးသည့် ကိရိယာကို အသုံးပြုကာ ဆေးကို အရေပြားအတွင်းသို့ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်စေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
- အခြားကုသမှုများနှင့် ခွဲစိတ်ကုသခြင်း – အကယ်၍ ခွဲစိတ်ရန်မလိုသော ကုသမှုများဖြင့် ထိရောက်မှုမရှိပါက ဆရာဝန်မှ အောက်ပါနည်းလမ်းများကို အကြံပြုနိုင်ပါသည်။
- Corticosteroid ထိုးဆေး – နာကျင်မှုကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် အာထရာဆောင်း အကူအညီဖြင့် Patellar အရွတ်အစွပ်အတွင်းသို့ Corticosteroid ဆေးများ ထိုးထည့်နိုင်ပါသည်။ သို့သော် ဤဆေးများသည် အရွတ်ကို အားနည်းစေပြီး အရွတ်ပြတ်တောက်နိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေနိုင်ပါသည်။
- Platelet-rich plasma (PRP) ထိုးခြင်း – ပြင်းထန်သော အရွတ်ပြဿနာရှိသူများတွင် ဤနည်းလမ်းကို အသုံးပြုလေ့ရှိပါသည်။ ဤထိုးဆေးသည် တစ်ရှူးအသစ်များ ဖြစ်ထွန်းလာစေရန် လှုံ့ဆော်ပေးခြင်းဖြင့် ပျက်စီးနေသော အရွတ်များကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေရန် ကူညီပေးနိုင်ပါသည်။
- Oscillating needle (တုန်ခါအပ်ဖြင့် ကုသခြင်း) – ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်သူသည် အာထရာဆောင်း အကူအညီဖြင့် သေးငယ်သော တုန်ခါအပ်ကို အသုံးပြုကာ ကျန်းမာသော အရွတ်တစ်ရှူးများကို မထိခိုက်စေဘဲ ပျက်စီးနေသော အရွတ်အစိတ်အပိုင်းကို ဖယ်ရှားပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤလုပ်ဆောင်ချက်အတွင်း ထုံဆေးကို အသုံးပြုပါသည်။
- ခွဲစိတ်ကုသခြင်း – ပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှုများတွင် အရွတ်ပြဲထွက်နေသည်ကို တွေ့ရှိရပါက ပျက်စီးနေသော တစ်ရှူးများကို ပြန်လည်ပြုပြင်ရန် ဆရာဝန်က ခွဲစိတ်ရန် အကြံပြုနိုင်ပါသည်။ ခွဲစိတ်ရန်မလိုသော နည်းလမ်းများဖြင့် မသက်သာပါကလည်း အရွတ်ရှိ ပျက်စီးနေသော အစိတ်အပိုင်းများကို ခွဲစိတ်ဖယ်ရှားခြင်း (Surgical debridement) ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။ အချို့သော ကုသမှုများအတွက် ဒူးပတ်ပတ်လည်တွင် သေးငယ်သော ခွဲစိတ်ရာများဖြင့် လုပ်ဆောင်နိုင်ပါသည်။
