ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်မှုကြောင့် အာရုံကြောနှင့် မျက်စိအာရုံကြော ရောင်ရမ်းသောရောဂါ
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်မှုကြောင့် အာရုံကြောနှင့် မျက်စိအာရုံကြော ရောင်ရမ်းသောရောဂါ အကြောင်း သိကောင်းစရာ
ဒေးဗစ် ရောဂါ (Devic disease) နှင့် နျူရိုမိုင်အီလိုင်းတစ် အော့ပတီကာ ရောဂါစု (neuromyelitis optica spectrum disorder – NMOSD) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသော နျူရိုမိုင်အီလိုင်းတစ် အော့ပတီကာ (Neuromyelitis Optica – NMO) အခြေအနေသည် မျက်စိ၏ အာရုံကြောနှင့် ကျောရိုးဆစ်တို့တွင် ရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်စေသည့် ဗဟိုအာရုံကြောစနစ်၏ ရှားပါးသော နာတာရှည် ရောဂါတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ကိုယ်ခံအားစနစ်က ဗဟိုအာရုံကြောစနစ်၏ သီးသန့် ဧရိယာများကို မှားယွင်းစွာ တိုက်ခိုက်သည့် ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်သော ရောဂါ (autoimmune disease) ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် မျက်လုံး၏ မြင်လွှာကို ဦးနှောက်နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးထားသည့် ကျောရိုးဆစ်နှင့် အမြင်အာရုံ အာရုံကြောများတွင် အဓိက ဖြစ်ပွားသည်။ သို့သော်လည်း ဦးနှောက်အတွင်း၌လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
အဆိုပါ အခြေအနေသည် ကူးစက်ရောဂါတစ်ခု ခံစားရပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။ ထို့အပြင် အခြားသော ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်သည့် ရောဂါတစ်ခုနှင့်လည်း ဆက်စပ်နေနိုင်သည်။ ပုံမှန်မဟုတ်သော ပဋိပစ္စည်း (antibodies) များသည် ဗဟိုအာရုံကြောစနစ် အတွင်းရှိ ပရိုတင်းများနှင့် ပေါင်းစပ်ပြီး ထိခိုက်ပျက်စီးမှုကို ဖြစ်စေသည်။
မဟာသွေးကြော မာကျောကျုံ့နိုင်သော ရောဂါ (Multiple sclerosis – MS) ကို နျူရိုမိုင်အီလိုင်းတစ် အော့ပတီကာ အဖြစ် မကြာခဏ ရောဂါအမည် မှားယွင်း တပ်ဆင်ကြသည်၊ သို့မဟုတ် MS ရောဂါ၏ အမျိုးအစားခွဲ တစ်ခုအဖြစ် ထင်မှတ်ကြသည်။ သို့သော်လည်း NMO သည် သီးခြား ကွဲပြားသော ရောဂါတစ်ခု ဖြစ်သည်။
နျူရိုမိုင်အီလိုင်းတစ် အော့ပတီကာ၏ ရလဒ်အဖြစ် မျက်လုံးတစ်ဖက် သို့မဟုတ် နှစ်ဖက်လုံး ကွယ်သွားနိုင်ပြီး လက် သို့မဟုတ် ခြေထောက် အားနည်းခြင်း၊ လေဖြတ်ခြင်းနှင့် နာကျင်သော ကြွက်သား ရောဂါများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ထို့အပြင် ကျောရိုးဆစ် ထိခိုက်မှုကြောင့် ခံစားမှု ပျောက်ဆုံးခြင်း၊ ထိန်းချုပ်မရဘဲ အန်ခြင်း၊ ရှိုက်ခြင်း၊ နှင့် ဆီး သို့မဟုတ် ဝမ်း ထိန်းရခက်သည့် ပြဿနာများ ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ ကလေးများတွင် သတိလစ် မေ့မြောက်ခြင်း၊ တက်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်းများ ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။
ရောဂါ ပြန်လည် ထကြွခြင်းများသည် အဖြစ်များပြီး မသန်စွမ်းမှုကို ရှောင်ရှားရန် ထပ်မံ ဖြစ်ပွားသော တိုက်ခိုက်မှုများကို ကာကွယ်ရန် လိုအပ်သည်။ နျူရိုမိုင်အီလိုင်းတစ် အော့ပတီကာ ရောဂါ ထကြွမှုများကို ကုသနိုင်သော်လည်း အခါအားလျော်စွာ အမြဲတမ်း အမြင်အာရုံ ဆုံးရှုံးခြင်းနှင့် လှုပ်ရှားမှု ပြဿနာများအထိ ဖြစ်စေရန် ပြင်းထန်နိုင်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
NMO သည် အချိန်အပိုင်းအခြားအလိုက် ပေါ်လာလိုက် ပျောက်သွားလိုက် ဖြစ်တတ်သော ရောဂါလက္ခဏာ “တိုက်ခိုက်မှုများ” ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ တိုက်ခိုက်မှုများသည် ရက်ပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် လပေါင်းများစွာကြာ လာနိုင်သည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှု အမျိုးအစားများသည် မကြာခဏ ပြင်းထန်ပြီး အမြဲတမ်း ထိခိုက်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ယင်းသို့ ဖြစ်ပွားသည့်အခါ တိုက်ခိုက်မှု ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက်တွင်ပင် သက်ရောက်မှုများ ဆက်လက် ရှိနေနိုင်သည်။
NMO ရောဂါလက္ခဏာများ အမျိုးအစား သုံးခုကို ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်ပြီး အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်-
- အမြင်အာရုံ အာရုံကြော ရောင်ရမ်းခြင်း (Optic neuritis) – မျက်လုံးများကို ဦးနှောက်နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသော အမြင်အာရုံ အာရုံကြောသည် ပတ်ဝန်းကျင်မှ အလင်းကို စုဆောင်းစဉ် မျက်လုံးများထံမှ အချက်ပြများကို လက်ခံရရှိသည်။ ထို့နောက် လူနာ၏ အမြင်အာရုံ သဘောပေါက်မှုကို ဦးနှောက်၏ အဆိုပါ အချက်ပြများ လုပ်ဆောင်မှုမှ ပေးပို့သည်။ အမြင်အာရုံ အာရုံကြော ရောင်ရမ်းခြင်းသည် အမြင်အာရုံ အာရုံကြောကို ရောင်ရမ်းစေပြီး ဖောင်းကားလာစေသည်။ ဦးခေါင်းအတွင်း နေရာလွတ် အကန့်အသတ် ရှိခြင်းကြောင့် အဆိုပါ ရောင်ရမ်းမှုသည် အမြင်အာရုံ အာရုံကြောပေါ်သို့ လွန်ကဲသော ဖိအားကို သက်ရောက်စေနိုင်သည်။ အမြင်အာရုံ အာရုံကြော တစ်ခု သို့မဟုတ် နှစ်ခုလုံး ရောင်ရမ်းခြင်းကြောင့် အောက်ပါ လက္ခဏာများ ဖြစ်ပွားသည် –
- မျက်စိ နာကျင်ခြင်း – လူနာသည် ထိခိုက်ထားသော မျက်လုံး(များ) ကို လှုပ်ရှားသည့်အခါ ယင်းသည် မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည် သို့မဟုတ် ပိုမို ဆိုးရွားလာသည်။
- အမြင်အာရုံ ဝေဝါးခြင်း – လူနာသည် ခန္ဓာကိုယ် လှုပ်ရှားမှု ပြုလုပ်သည့်အခါ အဆိုပါ လက္ခဏာ ပိုမို ဆိုးရွားလာနိုင်သည်။
- အမြင်အာရုံ အစိတ်ပိုင်း သို့မဟုတ် လုံးဝ ပျောက်ဆုံးခြင်း – လူနာသည် မျက်လုံးတစ်ဖက်တွင် အမြင်အာရုံ လုံးဝ သို့မဟုတ် အစိတ်ပိုင်း ကွယ်သွားခြင်းကို ခံစားရနိုင်သည်။ (အမြင်အာရုံ၏ ဗဟိုကွင်းပြင် ပျောက်ဆုံးခြင်းသည် ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်)။ သူတို့၏ အမြင်အာရုံသည် မှိန်သွားနိုင်သည် သို့မဟုတ် အရောင်များကို မြင်တွေ့ရန် ပြဿနာများ ရှိနိုင်သည်။
- အလင်းရောင် နည်းချိန်တွင် မြင်တွေ့ရန် ခက်ခဲခြင်း – ညဘက် ကားမောင်းခြင်း အပါအဝင် အချို့သော ညဘက် လှုပ်ရှားမှုများ ခက်ခဲလာနိုင်သည်။
- ကျောရိုးဆစ် ရောင်ရမ်းခြင်း (Myelitis) – ကျောရိုးဆစ် ရောင်ရမ်းခြင်းကို myelitis ဟု သိကြသည်။ ရောင်ရမ်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖောင်းကားမှု ရလဒ်အဖြစ် ကျောရိုးဆစ် သို့မဟုတ် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျောရိုးဆစ် အာရုံကြောများ ဖိခံရနိုင်သည်။ ရလဒ်အဖြစ် ထိခိုက်ထားသော ဧရိယာကို ဖြတ်သန်းသွားရန် ကြိုးပမ်းသည့် အာရုံကြော အချက်ပြများသည် အစိတ်ပိုင်း သို့မဟုတ် လုံးဝ ပိတ်ဆို့ခံရနိုင်သည်။
ကျောရိုးဆစ် ရောင်ရမ်းခြင်း လက္ခဏာများ ပြသခြင်းသည် ရောင်ရမ်းမှု တည်နေရာနှင့် ကျောရိုးဆစ် သို့မဟုတ် ကျောရိုးဆစ် အာရုံကြော မည်သည့် အစိတ်အပိုင်းများ ထိခိုက်သည်ဆိုသည့် အပေါ်တွင် မူတည်သည်။ ကျောရိုးဆစ် ရောင်ရမ်းခြင်း၏ အဖြစ်များသော လက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –
- ကြွက်သား အားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် လေဖြတ်ခြင်း – ပျက်စီးနေသော ကျောရိုးဆစ် အာရုံကြောများထက် အောက်ဘက် ဝေးသော သို့မဟုတ် ထိခိုက်ထားသော ကျောရိုးဆစ် ဧရိယာ၏ အောက်ဘက်ရှိ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းများကို ထိခိုက်စေသည်။ ယင်းသည် လက်မောင်း နှစ်ဖက်လုံးနှင့် လက်များကို အသုံးပြုရန် ခက်ခဲစေသည် သို့မဟုတ် မတ်တပ်ရပ်ရန် သို့မဟုတ် လမ်းလျှောက်ရန် ခက်ခဲစေသည်။ ကျောရိုးဆစ် ရောင်ရမ်းခြင်းသည် လည်ပင်းနောက်ဘက်ရှိ ကျောရိုးဆစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော လည်ပင်းပိုင်း ကျောရိုးဆစ်ကို ထိခိုက်ပါက အသက်ရှူ ကြွက်သားများကို လေဖြတ်ခြင်း သို့မဟုတ် အားနည်းခြင်း ဖြစ်စေနိုင်သည်။
- ကြွက်သား တောင့်တင်းခြင်း (Spasticity) – ဦးနှောက်ထံမှ ထိန်းချုပ်မှု အချက်ပြများ ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် ကြွက်သားများ အလိုအလျောက် ကျုံ့သွားသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ရလဒ်အဖြစ် ကြွက်သားများသည် ထိန်းချုပ်မရဘဲ စတင် ကွေးလာခြင်း သို့မဟုတ် တင်းကျပ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။
- နာကျင်ခြင်း – ကျောရိုးဆစ် ရောင်ရမ်းခြင်းသည် ကျောရိုးဆစ်ပေါ်သို့ ဖိအား သက်ရောက်စေပြီး နာကျင်မှုကို ဖန်တီးနိုင်သည်။ ရောင်ရမ်းမှု ကိုယ်တိုင်က နာကျင်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည် သို့မဟုတ် ပျက်စီးနေသော အာရုံကြောများကို နာကျင်မှု အချက်ပြများ မှားယွင်းစွာ ပေးပို့စေနိုင်သည်။
- ဆီးဝမ်း မထိန်းနိုင်ခြင်း – ကျောရိုးဆစ် ရောင်ရမ်းခြင်းသည် ဆီးနှင့် ဝမ်းကို ထိန်းချုပ်သည့် အာရုံကြော အချက်ပြများကို အနှောင့်အယှက် ပေးနိုင်သောကြောင့် ဆီးသွားခြင်း သို့မဟုတ် ဝမ်းသွားခြင်းကို ထိန်းချုပ်နိုင်သည့် စွမ်းရည်ကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်။ အဆိုပါ ကြွက်သားများကို ထိန်းချုပ်မရခြင်းကြောင့် ဝမ်း သို့မဟုတ် ဆီး မထိန်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
- လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှု ချို့ယွင်းခြင်း – လိင်အင်္ဂါများ သို့မဟုတ် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကို ထိန်းချုပ်သည့် အာရုံကြော အချက်ပြများကို ကျောရိုးဆစ် ရောင်ရမ်းခြင်းက အနှောင့်အယှက် ပေးနိုင်သည်။
- ဦးနှောက် လုပ်ဆောင်မှု အနှောင့်အယှက်များ – NMO ရှိသူများအတွက် နည်းပါးသော်လည်း မဟာသွေးကြော မာကျောကျုံ့နိုင်သော ရောဂါ (MS) ရှိသူများတွင် ဦးနှောက် အပြောင်းအလဲများကို ခံစားရခြင်းမှာ ပိုမို အဖြစ်များသည်။ ယင်းသို့ ဖြစ်ပေါ်သည့်အခါ ဦးနှောက်က သီးသန့် ခန္ဓာကိုယ် လုပ်ဆောင်ချက်များကို မည်သို့ စီမံခန့်ခွဲသည်ကို အနှောင့်အယှက် ပေးနိုင်သည်။ အဆိုပါ အနှောင့်အယှက်များသည် ဦးနှောက်ပင်မ သို့မဟုတ် ဟိုက်ပိုသလမတ်စ် (hypothalamus) ကို ထိခိုက်ပါက ပြင်းထန်သော သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ရှိသော ပြဿနာများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
NMO သည် ဦးနှောက်ပင်မကို ထိခိုက်နိုင်ပြီး အောက်ပါ လက္ခဏာများကို ဖြစ်စေနိုင်သည် –
- ထိန်းချုပ်မရဘဲ ရှိုက်ခြင်း။
- ထိန်းချုပ်မရဘဲ ယားယံခြင်း။
- အကြောင်းရင်း မရှိဘဲ ပျို့အန်ခြင်း။
- အကြားအာရုံ ဆုံးရှုံးခြင်း။
- အရာဝတ္ထုများကို နှစ်ထပ် မြင်ခြင်း (diplopia)။
- ထိန်းချုပ်မရဘဲ မျက်လုံး လှုပ်ရှားခြင်း (nystagmus)။
- မျက်နှာ လေဖြတ်ခြင်း (palsy)။
- ခေါင်းမူးခြင်း သို့မဟုတ် ဂျာအေးသူမအေး ဖြစ်ခြင်း။
- ဟန်ချက် သို့မဟုတ် ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းမှု ခက်ခဲခြင်း (ataxia)။
- သုံးမွှာသွား အာရုံကြော နာကျင်ခြင်း (Trigeminal neuralgia – မျက်နှာရှိ အာရုံကြောအခြေပြု နာကျင်မှု)။
ဟိုက်ပိုသလမတ်စ်သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အလိုအလျောက် လုပ်ဆောင်ချက်များကို စီမံခန့်ခွဲသည်။ NMO သည် ယင်းကို ထိခိုက်သည့်အခါ အခြား ခန္ဓာကိုယ် စနစ်များတွင် အနှောင့်အယှက်များကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ထိသာထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခုမှာ နာခိုလက်ပစီ (narcolepsy) နှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်ပွားသော NMO ဖြစ်သည်။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
NMO ၏ အကြောင်းအရင်းများနှင့် ဖြစ်ပျက်ပုံ နည်းလမ်းများအပေါ် ကျနော်တို့၏ နားလည်မှုသည် အကန့်အသတ် ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ကျွမ်းကျင်သူများသည် ယင်း၏ ဖြစ်ပွားမှုအတွက် အစိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက်များကိုသာ ပေးနိုင်ခဲ့ကြသည်။ မရေရာမှုများ ဆက်လက် ရှိနေသော်လည်း သူတို့၏ အသိပညာသည် အောက်ပါ အချက်များပေါ်တွင် အခြေခံထားသည် –
- ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်မှုများ – ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်သည့် ရောဂါတစ်ခု ဖြစ်သည်နှင့်အညီ NMO သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ ကိုယ်ခံအားစနစ်က ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို မှားယွင်းစွာ ပစ်မှတ်ထားသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။ အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်တွင် ယင်းသည် ကျောရိုးဆစ် သို့မဟုတ် အမြင်အာရုံ အာရုံကြောများကို ထိခိုက်စေသည်။
NMO တွင် အသိအမှတ်ပြုထားသော ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်သည့် ပုံစံ နှစ်မျိုးရှိသည် –
- Aquaporin–4 (AQP4) ပဋိပစ္စည်းများ – AQP4 ဟုခေါ်သော ပရိုတင်းသည် အာရုံကြောစနစ်ရှိ ဆဲလ် အများအပြား၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ယင်း၏ လုပ်ဆောင်ချက်မှာ ဆဲလ်များအတွင်းသို့ ရေ အဝင်အထွက် ပြုလုပ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ခံအားစနစ်ကို အဆိုပါ ပရိုတင်းအား တိုက်ခိုက်ရန် မရည်ရွယ်ဘဲ ညွှန်ကြားခြင်းဖြင့် AQP4 ပဋိပစ္စည်းများသည် ယင်းပရိုတင်းကို မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ပိုင်ဆိုင်ထားသော ဆဲလ်များကို ပျက်စီးစေသည်။ AQP4 ပဋိပစ္စည်းများကို NMO လူနာများ၏ ရာခိုင်နှုန်း ထက်ပိုသော သွေးအတွင်း၌ တွေ့ရသည်။
- Myelin oligodendrocyte glycoprotein (MOG) ပဋိပစ္စည်းများ – MOG သည် နျူရွန်များကို ဖုံးအုပ်ထားသော မိုင်အီလင်း အမြှေးပါး ဖန်တီးခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းခြင်းအတွက် တာဝန်ရှိသော ပရိုတင်းဖြစ်သည်။ MOG ပဋိပစ္စည်းများက ကိုယ်ခံအားစနစ်ကို အဆိုပါ ပရိုတင်းအား တိုက်ခိုက်ရန် မှားယွင်းစွာ ညွှန်ကြားသည့်အခါ နျူရွန်များပေါ်ရှိ မိုင်အီလင်း အမြှေးပါးသည် ပျက်စီးသွားသည်။ အဆိုပါ ပဋိပစ္စည်းကို NMO လူနာများ၏ ရာခိုင်နှုန်း ခန့်၏ သွေးအတွင်း၌ တွေ့ရသည်။
အဆိုပါ ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်မှုများသည် တိကျစွာ မသိရှိရသေးသော အကြောင်းအရင်းများကြောင့် အဓိက ဖြစ်ပေါ်သည်။ သို့သော်လည်း ရရှိနိုင်သော အချက်အလက်များက အဆိုပါ မူမမှန်မှုများနှင့် ယခင် ကူးစက်ရောဂါများကြား ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ဆက်စပ်မှုကို ညွှန်ပြနေသည်။
လက်ရှိတွင် ကျွမ်းကျင်သူများသည် AQP4 သို့မဟုတ် MOG ပဋိပစ္စည်းများ မရှိသော လူများတွင် ဖြစ်ပွားသည့် NMO အကြောင်းအရင်းကို အတည်မပြုနိုင်သေးဘျး ယင်းသည် ထိခိုက်ခံရသူများ၏ ရာခိုင်နှုန်း ခန့် ရှိသည်။ အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်များကို “idiopathic” အဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြားထားပြီး မသိရှိရသေးသော အကြောင်းအရင်းများ ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
- အခြား ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်သည့် သို့မဟုတ် ရောင်ရမ်းသည့် အခြေအနေများ – NMO သည် သီးသန့် ဖြစ်ပွားနိုင်သော်လည်း ကိုယ်ခံအားစနစ် မူမမှန်သည့် သို့မဟုတ် ရောင်ရမ်းသည့် ရောဂါများ ရှိသူများတွင် ဖြစ်ပွားမှု ပိုမို အဖြစ်များသည်။ အဆိုပါ အခြေအနေများသည် NMO ကို ဖြစ်စေနိုင်သည် သို့မဟုတ် အထောက်အကူပြုနိုင်သည်ဟု သုတေသီများ မကောက်ချက်ချမီ နောက်ထပ် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများ လိုအပ်သည်။
အဆိုပါ အခြေအနေများတွင် လူးပတ်စ် ရောဂါ (systemic lupus erythematosus – SLE)၊ ဝမ်းဗိုက် ရောဂါ (celiac disease)၊ ရှိုဂရန် ရောဂါစု (Sjogren’s syndrome)၊ ဆာကွိုင်ဒိုးဆစ် ရောဂါ (sarcoidosis)၊ ကြွက်သား အားနည်း ရောဂါ (myasthenia gravis) သို့မဟုတ် ဖော့စဖိုလစ်ပစ် တိုက်ဖျက်ရေး ရောဂါစု (antiphospholipid syndrome) တို့ ပါဝင်နိုင်သည်။
- မျိုးရိုးဗီဇ – ကျွမ်းကျင်သူများ၏ အဆိုအရ မျိုးရိုးဗီဇ အချက်အလက်များသည် NMO ဖြစ်ပွားမှုကို အထောက်အကူ ပြုနိုင်သည်။ သီးသန့် လူမျိုး သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်စု နောက်ခံရှိသူများသည် အဆိုပါ ကျန်းမာရေး အခြေအနေ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများခြင်းသည် သူတို့ သံသယဖြစ်ရသည့် အကြောင်းအရင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကဲ့သို့သော အချက်တစ်ခုမှာ NMO ဖြစ်စဉ်များ၏ ရာခိုင်နှုန်း တွင် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ အဖွဲ့ဝင်များ ပါဝင်နေခြင်းဖြစ်သည်။ NMO သည် မိသားစုအတွင်း လက်ဆင့်ကမ်း လွှဲပြောင်းနိုင်သည်ဟု သက်သေအထောက်အထား မရှိသော်လည်း NMO ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ပိုမို များပြားစေသည့် မျိုးရိုးလိုက် အချက်အလက်များ ရှိနိုင်သည်။
ဖြစ်နိင်ချေရှိသော အကြောင်းအရင်းများ
အောက်ပါ အချက်များသည် NMO ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို တိုးပွားစေသည် –
- အသက်အရွယ် – ပုံမှန်အားဖြင့် အသက် မှ နှစ်ကြားရှိ လူများကို ထိခိုက်စေသည်။ ကလေးများတွင် NMO ဖြစ်ပွားမှုသည် အလွန် ရှားပါးပြီး ဖြစ်စဉ်များ၏ ရာခိုင်နှုန်း ခန့်သာ ရှိသည်။
- လိင် – အမျိုးသမီးများသည် NMO ဖြစ်စဉ်များ၏ ရာခိုင်နှုန်း မှ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ပါဝင်နေသောကြောင့် ထိခိုက်ခံရနိုင်ခြေ အများဆုံး အုပ်စု ဖြစ်သည်။
- လူမျိုး – NMO သည် လူမျိုးနှင့် မျိုးနွယ်စု နောက်ခံ အားလုံးရှိသူများတွင် ဖြစ်ပွားနိုင်သော်လည်း အုပ်စု အားလုံးတွင် ညီတူညီမျှ ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိပါ။ အာဖရိက နွယ်ဖွားများ၊ အထူးသဖြင့် အာဖရိက ကာရစ်ဘီယံမှ လာသူများသည် NMO ကို ကြုံတွေ့ရနိုင်ခြေ ပိုမို မြင့်မားသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း
- ခန္ဓာကိုယ်နှင့် အာရုံကြောစနစ် စစ်ဆေးခြင်း – ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်သူသည် အခြေအနေကို ဖော်ထုတ်ရန် ခန္ဓာကိုယ် စစ်ဆေးခြင်း၊ လူနာ၏ ဆေးဝါးကုသမှု ရာဇဝင်ကို အကဲဖြတ်ခြင်းနှင့် လက္ခဏာများကို ရှာဖွေခြင်းတို့ကို မကြာခဏ ပြုလုပ်သည်။ အာရုံကြော အထူးကု ဆရာဝန်သည် လှုပ်ရှားမှုများ၊ ကြွက်သား ခွန်အား၊ ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းမှု၊ ခံစားမှု၊ မှတ်ဉာဏ်၊ အတွေးအခေါ်၊ အမြင်အာရုံနှင့် စကားပြောဆိုမှု အားလုံးကို စစ်ဆေးသည်။ မျက်စိ စစ်ဆေးမှုတွင် မျက်စိ အထူးကု ဆရာဝန် ပါဝင်နိုင်သည်။
- ပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးမှု – အဆိုပါ ပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးမှုသည် သံလိုက်စက်ကွင်းနှင့် ရေဒီယိုလှိုင်းများကို အသုံးပြု၍ ဦးနှောက်၊ အမြင်အာရုံ အာရုံကြောများနှင့် ကျောရိုးဆစ်တို့၏ အသေးစိတ် ပုံရိပ်ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်သူသည် ဦးနှောက်၊ အမြင်အာရုံ အာရုံကြောများ သို့မဟုတ် ကျောရိုးဆစ်တို့၏ ထိခိုက်ဒဏ်ရာများ သို့မဟုတ် ပျက်စီးနေသော ဧရိယာများကို သတိပြုမိနိုင်သည်။
- သွေးစစ်ဆေးမှုများ – ကျနော်တို့ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်သူသည် သွေးအတွင်း AQP4–IgG ပဋိပစ္စည်းဟု လူသိများသော aquaporin–4–immunoglobulin G ရှိမရှိ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ အဆိုပါ စစ်ဆေးမှုသည် NMO နှင့် MS ရောဂါတို့ကြား ခွဲခြားပေးသည်။ ယင်းစစ်ဆေးမှုသည် NMO ကို စောစီးစွာ ဖော်ထုတ်ရာတွင် ကူညီပေးသည်။
ရောဂါ ပြန်လည် ထကြွခြင်းများကို serum glial fibrillary acidic protein (GFAP) နှင့် serum neurofilament light chain ကဲ့သို့သော ထပ်ဆောင်း ဇီဝအမှတ်အသားများကို အသုံးပြု၍ ဖော်ထုတ်နိုင်သည်။ NMO နှင့် ဆင်တူသော အခြား ရောင်ရမ်းသည့် အခြေအနေတစ်ခုကို myelin oligodendrocyte glycoprotein immunoglobulin G (MOG–IgG) ပဋိပစ္စည်း စစ်ဆေးမှုဖြင့် တွေ့ရှိနိုင်သည်။
- ခါးဆစ် ထိုး၍ အမှေးရည် ထုတ်ယူ စစ်ဆေးခြင်း (Lumbar puncture / spinal tap) – အဆိုပါ စစ်ဆေးမှုအတွင်း ခါးဆစ် အရည် အနည်းငယ်ကို ထုတ်ယူရန်အတွက် အာရုံကြော အထူးကု ဆရာဝန်သည် ခါးအောက်ပိုင်းသို့ အပ်တစ်ချောင်း ထိုးသွင်းရသည်။ ယင်းစစ်ဆေးမှုသည် အမှေးရည် အတွင်းရှိ ကိုယ်ခံအား ဆဲလ်များ၊ ပရိုတင်းများနှင့် ပဋိပစ္စည်းများ၏ ပမာဏများကို တိုင်းတာရန် အသုံးပြုသည်။ အဆိုပါ စစ်ဆေးမှုကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် NMO နှင့် MS တို့ကို ဖော်ထုတ်နိုင်သည်။
NMO ဖြစ်ပွားနေချိန်အတွင်း ခါးဆစ် အရည်တွင် သွေးဖြူဥ ပမာဏ အလွန် မြင့်မားစွာ ပြသနိုင်သည်။ အမြဲတမ်း မဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ယင်းသည် MS တွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော ပမာဏထက် ပိုမို များပြားသည်။
- လှုံ့ဆော်မှု တုံ့ပြန်မှု စစ်ဆေးခြင်း – evoked potentials test သို့မဟုတ် evoked response test ဟု သိကြသော စစ်ဆေးမှုကို ဦးနှောက်က အသံ၊ အမြင် သို့မဟုတ် အထိအတွေ့ ကဲ့သို့သော လှုံ့ဆော်မှုများအပေါ် မည်မျှ ကောင်းမွန်စွာ တုံ့ပြန်သည်ကို ဖော်ထုတ်ရန် ပြုလုပ်သည်။ အီလက်ထရုတ်များကို ဦးရေပြားနှင့် အချို့သော ဖြစ်စဉ်များတွင် နားရွက်၊ လည်ပင်း၊ လက်မောင်း၊ ခြေထောက်နှင့် ကျောဘက်တို့၌ တပ်ဆင်ထားသည်။ အီလက်ထရုတ်များ၏ ကိရိယာကို လှုံ့ဆော်မှုများအပေါ် ဦးနှောက်၏ တုံ့ပြန်မှုများကို မှတ်တမ်းတင်ရန် အသုံးပြုသည်။ အဆိုပါ စစ်ဆေးမှုများသည် ဦးနှောက်၊ ကျောရိုးဆစ်၊ အမြင်အာရုံ အာရုံကြော သို့မဟုတ် ဦးနှောက်ပင်မတို့ရှိ ထိခိုက်ဒဏ်ရာများ သို့မဟုတ် ပျက်စီးနေသော ဧရိယာများကို ရှာဖွေရာတွင် ကူညီပေးသည်။
- အမြင်အာရုံ ဆိုင်ရာ အလင်းပြန် ကွန်ပျူတာ ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (Optical coherence tomography) – အဆိုပါ စစ်ဆေးမှုသည် မြင်လွှာ အာရုံကြောကို အကဲဖြတ်ပြီး ယင်း၏ အထူကို တိုင်းတာသည်။ MS ရောဂါရှိသူများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက NMO ကြောင့် အမြင်အာရုံ အာရုံကြော ရောင်ရမ်းနေသော လူနာများသည် ပိုမို ပြင်းထန်သော အမြင်အာရုံ ဆုံးရှုံးခြင်းနှင့် မြင်လွှာ အာရုံကြော ပါးလွှာခြင်းတို့ကို ကြုံတွေ့ရသည်။
ကုသခြင်း
(Treatment)
လက်ရှိတွင် NMO အတွက် သေချာပေါက် ပျောက်ကင်းစေမည့် ကုသနည်း မရှိသေးသော်လည်း ထိရောက်သော စီမံခန့်ခွဲမှု မဟာဗျူဟာများသည် အခါအားလျော်စွာ ရောဂါ ငြိမ်သက်သည့် ကာလများကို ရှည်ကြာစေနိုင်သည်။ NMO အတွက် ကုသမှုသည် လက်ရှိ လက္ခဏာများကို သက်သာစေရန်နှင့် အနာဂတ် တိုက်ခိုက်မှုများကို ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်သည့် ကုထုံးများပေါ်တွင် အဓိက အာရုံစိုက်သည်။
- လတ်တလော လက္ခဏာများကို သက်သာစေခြင်း NMO ဖြစ်ပွားသည့် အစောပိုင်း အဆင့်များတွင် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်သူသည် မက်သီးပရက်နီဆိုလုံး (methylprednisolone) ကဲ့သို့သော ကော်တီကိုစတီရွိုက် (corticosteroid) ဆေးဝါးကို ပေးပို့နိုင်သည်။ ယင်းကို လက်မောင်း သွေးပြန်ကြောမှတစ်ဆင့် ပေးပို့သည်။ ဆေးဝါးကို ပုံမှန်အားဖြင့် ရက်ခန့် ပေးပြီးနောက် ရက်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင် တဖြည်းဖြည်း လျှော့ချသွားသည်။
စတီရွိုက် ဆေးဝါးအစား သို့မဟုတ် ပေါင်းစပ်၍ ပလာစမာ လဲလှယ်ခြင်း (plasma exchange) ကို ပထမ သို့မဟုတ် ဒုတိယ တန်းစား ကုသမှုအဖြစ် မကြာခဏ အကြံပြုသည်။ အဆိုပါ လုပ်ဆောင်မှုအတွင်း လူနာထံမှ သွေး အနည်းငယ်ကို ထုတ်ယူပြီး ပလာစမာနှင့် သွေးဆဲလ်များကို စက်ပစ္စည်းဖြင့် ခွဲထုတ်သည်။ ထို့နောက် သွေးဆဲလ်များကို အစားထိုး အရည်တစ်မျိုးနှင့် ပေါင်းစပ်ပြီးနောက် သွေးကို ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ပြန်လည် ထည့်သွင်းသည်။ အဆိုပါ လုပ်ငန်းစဉ်သည် သွေးကို သန့်စင်ပေးနိုင်ပြီး အန္တရာယ်ရှိသော ဓာတ်များကို ဖယ်ရှားပေးနိုင်သည်။
- အနာဂတ် တိုက်ခိုက်မှုများကို ကာကွယ်ခြင်း ထပ်မံ ဖြစ်ပွားမည့် NMO ဖြစ်စဉ်များနှင့် ပြန်လည် ထကြွခြင်းများကို တားဆီးရန်အတွက် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်သူသည် လူနာအား ကော်တီကိုစတီရွိုက် ပမာဏ နည်းနည်းကို သောက်သုံးရန် အကြံပြုနိုင်သည်။
- ရောဂါ ပြန်လည် ထကြွခြင်းများကို လျှော့ချခြင်း: မိုနိုကလိုနယ် ပဋိပစ္စည်းများ (monoclonal antibodies) သည် NMO ပြန်လည် ထကြွနိုင်ခြေကို လျှော့ချရာတွင် ထိရောက်မှု ရှိကြောင်း ဆေးဝါး စမ်းသပ်မှုများက သက်သေပြခဲ့သည်။ လူကြီးများတွင် ပြန်လည် ထကြွခြင်းများကို eculizumab၊ satralizumab၊ နှင့် inebilizumab တို့ဖြင့် ကုသနိုင်သည်။
ဆေးဝါး စမ်းသပ်မှုများသည် NMO ပြန်လည် ထကြွခြင်းများကို လျှော့ချရာတွင် rituximab ၏ ထိရောက်မှုကိုလည်း သက်သေပြခဲ့သည်။ FDA မှ တရားဝင် အတည်ပြုထားခြင်း မရှိသော်လည်း NMO အတွက် မကြာခဏ အသုံးပြုကြသည်။
ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်သူသည် ကိုယ်ခံအားစနစ်ကို ထိန်းချုပ်သည့် ဆေးဝါးတစ်ခုကိုလည်း အကြံပြုနိုင်သည်။ ယင်းတို့တွင် azithromycin၊ mycophenolate၊ methotrexate၊ cyclophosphamide၊ သို့မဟုတ် tocilizumab တို့ ပါဝင်နိုင်သည်။
ပဋိပစ္စည်းများဟုလည်း သိကြသော အကြောသွင်း အင်မြူနိုဂလိုဗျူလင် (Intravenous immunoglobulins) များသည် NMO ပြန်လည် ထကြွမှု နှုန်းကို လျှော့ချပေးနိုင်သည့် အလားအလာ ရှိသည်။
