ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်း

Overview ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်းသည် ဖြစ်ခဲပြီး ပြင်းထန်လေ့ရှိသော အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်ကာ ဦးနှောက်အတွင်း ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ယင်းသည် ဗိုင်းရပ်စ် သို့မဟုတ် ဘက်တီးရီးယား ပိုးဝင်ခြင်း၊ အချို့သော ဆေးဝါးများ သို့မဟုတ် ကိုယ်ခံအားစနစ်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများအပါအဝင် အကြောင်းရင်းများစွာကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။

ကိုယ်ခံအားစနစ်က ဦးနှောက်ကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ရာမှ ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်လာသောအခါ ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားသည်။ ပိုးဝင်ခြင်းကြောင့် ဦးနှောက်အတွင်း ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်ပွားခြင်းကို ကူးစက်တတ်သော ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းဟု ခေါ်ဆိုပြီး အချို့သောအခြေအနေများတွင် ဖြစ်ပွားရသည့်အကြောင်းရင်းကို မသိရှိရပါ။

ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်း၏ အဖြစ်များသော ခန္ဓာကိုယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများတွင် ဖျားခြင်း၊ ခေါင်းကိုက်ခြင်းနှင့် လည်ပင်းနာခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်းသည် ဦးနှောက်၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို ထိခိုက်စေနိုင်ပြီး စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်းနှင့် အပြုအမူဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်း၏ သိမှုပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများသည် ခန္ဓာကိုယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ပျောက်ကင်းသွားပြီးနောက် အချိန်ကြာမြင့်သည်အထိ ဆက်လက်ရှိနေနိုင်သည်။ ယင်းသည် ပြင်းထန်သောကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်းကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် ချက်ချင်း ဆေးကုသမှုခံယူရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။

Symptomsဦးနှေ ာက်ရောင်ရမ်းခြင်း၏ လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူညီနိုင်ဘဲ ရောင်ရမ်းခြင်းကို ဖြစ်စေသော အရင်းခံအကြောင်းရင်းအပေါ် မူတည်သည်။ ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်းသည် လက္ခဏာရပ်များစွာဖြင့် ပြသနိုင်ပြီး ယင်းတို့တွင် စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း၊ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး ပြောင်းလဲခြင်း၊ အတက်ရောဂါဖြစ်ခြင်းတို့အပြင် အမြင်အာရုံနှင့် အကြားအာရုံ ပြောင်းလဲခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုနှင့် အာရုံခံစားမှုဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ပါဝင်သော်လည်း ယင်းတို့တင်မကဘဲ အခြားလက္ခဏာများလည်း ရှိနိုင်သည်။

ကူးစက်တတ်သော ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း၏ ပုံမှန်တုပ်ကွေးကဲ့သို့သော လက္ခဏာများနှင့် ခန္ဓာကိုယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ပါဝင်သည် –

• ဖျားခြင်း
• ခေါင်းကိုက်ခြင်း
• နုံးခွေခြင်း
• အားနည်းခြင်း
• ကြွက်သား သို့မဟုတ် အဆစ်များ နာကျင်ခြင်း

နာရီပိုင်းမှ ရက်ပိုင်းအတွင်း ဖြစ်ပွားလာနိုင်သော အခြားခန္ဓာကိုယ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ လက္ခဏာများမှာ အောက်ပါတို့ဖြစ်သည် –

• လည်ပင်းတောင့်တင်းခြင်း
• စိတ်ကူးယောင်ခြောက်ခြားခြင်း၊ ဂဏာမငြိမ်ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း
• အတက်ရောဂါဖြစ်ခြင်း
• ပုံမှန်မဟုတ်သော လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ခြင်း
• အာရုံခံစားမှု ဆုံးရှုံးခြင်း သို့မဟုတ် ခန္ဓာကိုယ် သို့မဟုတ် မျက်နှာရှိ သတ်မှတ်ထားသော အစိတ်အပိုင်းများကို မလှုပ်ရှားနိုင်ခြင်း
• ကြွက်သားများ အားနည်းခြင်း
• စကားပြောခြင်းနှင့် အကြားအာရုံဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ဖြစ်ခြင်း
• အလင်းရောင် မခံနိုင်ခြင်း
• သတိလစ်မေ့မြောခြင်း (ကိုမာဝင်ခြင်းအပါအဝင်)

မွေးကင်းစကလေးများနှင့် ကလေးငယ်များတွင် တွေ့ရနိုင်သော လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများမှာ အောက်ပါတို့ဖြစ်သည် –

• နို့ သို့မဟုတ် အစာ ကောင်းစွာမစားခြင်း
• စိတ်တိုလွယ်ခြင်း
• အန်ခြင်းနှင့် ပျို့ခြင်း
• ကလေးငယ်၏ ဦးခေါင်းခွံရှိ နူးညံ့သောအောက်ခံနေရာ (ငယ်ထိပ်) ဖောင်းတက်လာခြင်း
• တစ်ကိုယ်လုံး အနှံ့ တောင့်တင်းနေခြင်း။

လူတိုင်းတွင် မတူညီသော လက္ခဏာများကို ခံစားရသည်။ သို့သော်လည်း လူများ (အထူးသဖြင့် ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်နေသူများ) တွင် ရက်သတ္တပတ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တဖြည်းဖြည်းချင်း ပေါ်လာတတ်သည့် လက္ခဏာရပ်များ ရောနှောကာ ခံစားရလေ့ရှိသည်။ လက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ပါဝင်နိုင်သည် –

• ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး ပြောင်းလဲခြင်း
• မှတ်ဉာဏ်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ဖြစ်ခြင်း
• အတက်ရောဂါဖြစ်ခြင်း
• လက်တွေ့တွင် မရှိသော သို့မဟုတ် မဟုတ်သောအရာများကို ကြားရခြင်း၊ မြင်ရခြင်း သို့မဟုတ် အာရုံခံစားရခြင်း (စိတ်ကူးယောင်ခြောက်ခြားခြင်း)
• စိတ်ဖောက်ပြန်ခြင်း သို့မဟုတ် အစစ်အမှန်နှင့် အစစ်မဟုတ်သောအရာကို ခွဲခြားမရနိုင်ခြင်း
• အိပ်စက်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ဖြစ်ခြင်း
• အမြင်အာရုံ ပြောင်းလဲခြင်း
• အာရုံခံစားမှု ဆုံးရှုံးခြင်း
• ကြွက်သားများ အားနည်းခြင်း
• လမ်းလျှောက်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ဖြစ်ခြင်း
• ပုံမှန်မဟုတ်သော လှုပ်ရှားမှု ပုံစံများဖြစ်ခြင်း
• အူလမ်းကြောင်းနှင့် ဆီးအိမ်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ဖြစ်ခြင်း

အကယ်၍ လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများ ဆက်လက်ရှိနေပါက ဆေးကုသမှုဆိုင်ရာ အကူအညီကို ချက်ချင်းရယူရန် အလွန်လိုအပ်သည်။ ယင်းသည် ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းမှု လက္ခဏာများ အပျော့စားဖြစ်နေလျှင်ပင် ပထမဆုံး လုပ်ဆောင်ရမည့် ခြေလှမ်းဖြစ်သင့်သည်။ ထို့အပြင် ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာ သို့မဟုတ် ရောဂါလက္ခဏာ တစ်ခုခုပြသနေသော မွေးကင်းစကလေးများနှင့် ကလေးငယ်များအတွက် အရေးပေါ် ဆေးကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်သည်။ လူတစ်ဦးတွင် ပြင်းထန်သော ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ အဖျားကြီးခြင်း၊ အတက်ရောဂါဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် သတိလစ်ခြင်းများ ကြုံတွေ့ရသောအခါ ၎င်းသည် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အရေးပေါ်အခြေအနေ ဖြစ်နိုင်သည်။ ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုကို လျင်မြန်စွာ ခံယူခြင်းက အောင်မြင်စွာ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာနိုင်မည့် အခွင့်အလမ်းများကို သိသိသာသာ မြှင့်တင်ပေးသည်။

Causes အကြောင်းရင်းက ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်း အမျိုးအစားကို ဆုံးဖြတ်သည်။ ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော အကြောင်းရင်းများစွာ ရှိသော်လည်း ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်း ဖြစ်ပွားမှု၏ ထက်ဝက်ခန့်တွင် တိကျသော အကြောင်းရင်းကို မသိရှိရပါ။ အခြားထက်ဝက်ကိုမူ ၎င်း၏ အကြောင်းရင်းများအပေါ် မူတည်၍ အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည် –

ကူးစက်တတ်သော ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း။ ဤအခြေအနေသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ဗိုင်းရပ်စ်များကြောင့် ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းသည် အင်တာရိုဗိုင်းရပ်စ်များ (enteroviruses)၊ ရေယုန်၊ အိတ်ချ်အိုင်ဗီ (HIV)၊ ဝက်စ်နိုင်းလ် (West Nile) နှင့် မွှားများမှတစ်ဆင့် ကူးစက်သော ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးများကြောင့် ဖြစ်ပွားသည်။ အလွန်ရှားပါးသော အခြေအနေများတွင် ဘက်တီးရီးယား၊ မှို သို့မဟုတ် သန်ကောင်၊ ရောဂါပိုးမွှားများကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ ကူးစက်တတ်သော ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းသည် ဗိုင်းရပ်စ် သို့မဟုတ် အခြားပိုးမွှားတစ်ခုခုက ဦးနှောက်ကို တိုက်ရိုက်ကူးစက်သောအခါတွင် ဖြစ်ပွားသည်။ ၎င်းရောဂါသည် သတ်မှတ်ထားသော နေရာတစ်ခုကိုသာ ထိခိုက်စေနိုင်သည် သို့မဟုတ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပျံ့နှံ့သွားနိုင်သည်။

ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်းကို မကြာခဏ ဖြစ်စေသော ဗိုင်းရပ်စ်များတွင် အောက်ပါတို့ပါဝင်သည် –

• ရေယုန်ဆင်ပလက်စ်ဗိုင်းရပ်စ် (HSV)။ ယေဘုယျအားဖြင့် ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်းကို နှုတ်ခမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အအေးမိဖျားနာခြင်းနှင့် အရည်ကြည်ဖုများကို ဖြစ်စေသော HSV အမျိုးအစား ၁ နှင့် မျိုးပွားအင်္ဂါရေယုန်နှင့် ဆက်စပ်နေသော HSV အမျိုးအစား ၂ နှစ်မျိုးစလုံးကြောင့် ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည်။ HSV အမျိုးအစား ၁ ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းသည် ပြင်းထန်သော ဦးနှောက်ပျက်စီးမှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည် သို့မဟုတ် အသက်ဆုံးရှုံးသည်အထိ ဖြစ်နိုင်သည်။
• အခြားရေယုန်ဗိုင်းရပ်စ်များ။ ရေကျောက်နှင့် ခါးပတ်ရေယုန်တို့ကို ဖြစ်စေသော ဗာရီဆဲလ်လာ-ဇိုစတာ (varicella-zoster) ဗိုင်းရပ်စ်နှင့် ကူးစက်တတ်သော မိုနိုနျူကလီယိုဆစ် (infectious mononucleosis) ရောဂါကို အများဆုံးဖြစ်စေသော အက်စတိန်း-ဘား (Epstein-Barr) ဗိုင်းရပ်စ်တို့ကြောင့်လည်း ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
• အင်တာရိုဗိုင်းရပ်စ်များ။ တုပ်ကွေးကဲ့သို့သော လက္ခဏာများ၊ မျက်စိရောင်ခြင်းနှင့် ဗိုက်နာခြင်းတို့သည် ပိုလီယိုဗိုင်းရပ်စ် (poliovirus) နှင့် ကော့ဆာကီဗိုင်းရပ်စ် (coxsackievirus) ကဲ့သို့သော အင်တာရိုဗိုင်းရပ်စ် ကူးစက်မှု၏ အဖြစ်များသော လက္ခဏာများ ဖြစ်ကြသည်။
• ခြင်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်သော ဗိုင်းရပ်စ်များ။ ခြင်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်သော ဗိုင်းရပ်စ်နှင့် ထိတွေ့ပြီး ရက်ပိုင်းမျှမှ ရက်သတ္တပတ် အနည်းငယ်အတွင်း ကူးစက်မှုလက္ခဏာများ စတင်ပြသနိုင်သည်။ ခြင်များ သယ်ဆောင်လာသော ဗိုင်းရပ်စ်များသည် အနောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း မြင်းဦးနှောက်ရောင်ရောဂါ (equine encephalitis)၊ ဝက်စ်နိုင်းလ် (West Nile)၊ လာခရော့စ် (La Crosse) နှင့် စိန့်လူးဝစ် (St. Louis) တို့အပါအဝင် ရောဂါများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။
• မွှားမှတစ်ဆင့် ကူးစက်သော ဗိုင်းရပ်စ်များ။ ပုံမှန်အားဖြင့် လက္ခဏာများ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် မွှားကိုက်ခံရပြီးနောက် တစ်ပတ်ခန့်အကြာတွင် ဖြစ်သည်။ ယူနိုက်တက်စတိတ်နိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းအနောက်ဘက်ဒေသတွင် မွှားများမှတစ်ဆင့် ပြန့်ပွားသော ပိုဝါဆန် (Powassan) ဗိုင်းရပ်စ်သည် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။
• ခွေးရူးပြန်ဗိုင်းရပ်စ်။ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော်လည်း ခွေးရူးပြန်ရောဂါကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းသည် ဖြစ်ခဲသည်။ လက္ခဏာများ စတင်ပေါ်လာသည်နှင့် ခွေးရူးပြန်ရောဂါ ကူးစက်မှုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်းသို့ လျင်မြန်စွာ တိုးတက်ဖြစ်ပွားသွားသည်။

ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း။ ကိုယ်ခံအားစနစ်သည် ဦးနှောက်ကို မရည်ရွယ်ဘဲ မှားယွင်းတိုက်ခိုက်မိနိုင်ပြီး ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။ အချို့သူများတွင် ပုံမှန်မဟုတ်သော ကိုယ်ခံအားတုံ့ပြန်မှုကို ကင်ဆာမဟုတ်သော သို့မဟုတ် ကင်ဆာဖြစ်စေသော အကျိတ်များက လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ပြီး ယင်းကို ပါရာနီယိုပလတ်စတစ် (paraneoplastic) နှင့် ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပြန့်နှံ့သော ပြင်းထန် ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောမကြီး ရောင်ရမ်းခြင်း (ADEM) ကဲ့သို့သော အခြားအမျိုးအစားများသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ပိုးဝင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး ယင်းကို ပိုးဝင်ပြီးနောက်ပိုင်းဖြစ်သော ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားမှုအများစုတွင် ကိုယ်ခံအားဆဲလ်များက ဦးနှောက်ကို အဘယ်ကြောင့် မှားယွင်းစွာ တိုက်ခိုက်ရသလဲ သို့မဟုတ် ဦးနှောက်ကို ဆန့်ကျင်သော ပဋိပစ္စည်းများ (antibodies) ကို အဘယ်ကြောင့် ထုတ်လုပ်ရသလဲဆိုသည့် အကြောင်းရင်း သို့မဟုတ် တိကျသော လှုံ့ဆော်မှုကို မဆုံးဖြတ်နိုင်ပါ။

Risk factors အချက်အလက်များစွာသည် လူတစ်ဦးတွင် ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်ဟု သိရသည်။ ယင်းတို့တွင် အောက်ပါတို့ပါဝင်သည် –

• အသက်အရွယ် – ယေဘုယျအားဖြင့် ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ခြေသည် ကလေးငယ်များနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ပိုမိုမြင့်မားသည်။ ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်းတွင် အချို့သောအမျိုးအစားများသည် ကလေးများနှင့် လူငယ်များတွင် ပိုမိုအဖြစ်များပြီး အချို့မှာ သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။
• ကိုယ်ခံအားစနစ် အားနည်းခြင်း – အိတ်ချ်အိုင်ဗီ/အေဒီအက်စ် (HIV/AIDS) ရှိသူများ၊ ကိုယ်ခံအားဖိနှိပ်သည့် ဆေးဝါးများ သောက်သုံးနေသူများနှင့် ကိုယ်ခံအားကို အားနည်းစေသော အခြားရောဂါရှိသူများတွင် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားရန် ပိုမိုလွယ်ကူသည်။
• ကိုယ်ခံအားစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါရှိခြင်း – ကိုယ်ခံအားစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါအခံ ရှိပြီးသားသူများတွင် ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများနိုင်သည်။
• ပထဝီဝင်တည်နေရာ – ကမ္ဘာ့အချို့သော ဒေသများတွင် မွှား သို့မဟုတ် ခြင်များမှတစ်ဆင့် ပြန့်ပွားသော ဗိုင်းရပ်စ်များ အဖြစ်များသည်။
• နှစ်၏ ရာသီဥတု – ယူနိုက်တက်စတိတ်နိုင်ငံ၏ နေရာတော်တော်များများတွင် မွှားနှင့် ခြင်များမှတစ်ဆင့် ပြန့်ပွားသော ရောဂါများသည် နွေရာသီတွင် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။
• ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း – ဆေးလိပ်သောက်ခြင်းသည် အဆုတ်ကင်ဆာ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို မြင့်မားစေပြီး နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် ပါရာနီယိုပလတ်စတစ် ကိုယ်ခံအားလွန်ကဲမှုကြောင့် ဦးနှောက်ရောင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေသည်။