ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း

အကျဉ်းချုပ်အကြောင်းအရာ

ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း (Cushing syndrome) ကို Hypercortisolism ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ကော်တီစော (Cortisol) ဟော်မုန်း အလွန်အကျွံ ထွက်ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားသော အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ခန္ဓာကိုယ်ကိုယ်တိုင်က ကော်တီစော အလွန်အကျွံ ထုတ်လုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် Glucocorticoid ဆေးဝါးများ သောက်သုံးခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။

ကော်တီစောကို “စိတ်ဖိစီးမှုဟော်မုန်း” (Stress hormone) ဟု လူသိများပြီး ခန္ဓာကိုယ်မှ ထုတ်လုပ်သော စတီးရွိုက်ဟော်မုန်းတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အထူးသဖြင့် စိတ်ဖိစီးမှုရှိသော အခြေအနေများတွင် ခန္ဓာကိုယ်၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများစွာအတွက် အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ပါသည်။

စိတ်ဖိစီးမှုရှိသော ကာလများတွင် ခန္ဓာကိုယ်သည် ကော်တီစောများ ပိုမိုထုတ်လွှတ်ပေးပြီး အောက်ပါတို့ကို ကူညီပေးသည်-

• နှလုံးခုန်နှုန်း မြှင့်တင်ပေးခြင်း။
• သွေးပေါင်ချိန် မြှင့်တင်ပေးခြင်း။
• သွေးအတွင်း သကြားဓာတ်ပမာဏကို ထိန်းညှိပေးခြင်း။
• အသက်ရှူနှုန်းကို ထိန်းချုပ်ပေးခြင်း။
• ကြွက်သားများ တင်းအားကို မြင့်တက်စေခြင်း။

ကော်တီစောသည် စိတ်ဖိစီးမှုဖြစ်နေချိန်အတွင်း မရှိမဖြစ် မလိုအပ်သော ခန္ဓာကိုယ်၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာအချို့ကို ခေတ္တရပ်ဆိုင်းထားပေးပါသည်။

ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းသည် သွေးတိုးခြင်း၊ အရိုးပွခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး တစ်ခါတစ်ရံ အမျိုးအစား (၂) ဆီးချိုရောဂါဆီသို့ ဦးတည်သွားစေနိုင်သည်။ ပခုံးနှစ်ဖက်ကြားတွင် အဆီကျိတ်အဖု (Fatty hump) ထွက်ခြင်း၊ မျက်နှာဝိုင်းလာခြင်းနှင့် အရေပြားပေါ်တွင် ပန်းရောင် သို့မဟုတ် ခရမ်းရောင် အကြောပြတ်ရာများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့မှာ ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း၏ အဖြစ်များသော လက္ခဏာများ ဖြစ်ပါသည်။ ကုသမှုများတွင် ဆေးဝါးဖြင့်ကုသခြင်း၊ ဓာတ်ရောင်ခြည်ဖြင့်ကုသခြင်းနှင့် ခွဲစိတ်ကုသခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းတွင် ၎င်းနှင့်သီးသန့်သက်ဆိုင်သော လက္ခဏာများအပြင် အခြားရောဂါများနှင့် ဆင်တူနိုင်သော လက္ခဏာများလည်း ရှိပါသည်။ ကော်တီစော ပိုလျှံမှုပမာဏအပေါ် မူတည်၍ လူတစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ခံစားရသော လက္ခဏာများမှာ မတူညီနိုင်ပါ။

ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း၏ ရောဂါလက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်-

• ဝမ်းဗိုက်၊ မျက်နှာ (လမင်းပုံစံမျက်နှာ – Moon face)၊ လည်ပင်းအနောက်ဘက် (ကျွဲကူးဖု – Buffalo hump) နှင့် ရင်ဘတ်တို့တွင် ကိုယ်အလေးချိန် ရုတ်တရက် တိုးလာခြင်း၊ လက်မောင်းနှင့် ခြေထောက်များ သေးသွယ်သွားခြင်း။
• ဝမ်းဗိုက်၊ တင်ပါး၊ ပေါင်၊ ရင်သားနှင့် ချိုင်းအောက်တို့တွင် ပန်းရောင် သို့မဟုတ် ခရမ်းရောင် အကြောပြတ်ရာများ ဖြစ်ခြင်း။
• ဝက်ခြံထွက်ခြင်း။
• ဒဏ်ရာများ ပုံမှန်အတိုင်း အနာကျက်ရန် ခဲယဉ်ခြင်း။
• အရေပြား ပါးလွှာအားနည်းလာပြီး အညိုအမည်းစွဲလွယ်ခြင်း။

အချို့သော ဖြစ်ရပ်များတွင် အောက်ပါလက္ခဏာများလည်း ပါဝင်နိုင်သည်-

• နုံးချိခြင်း။
• ကြွက်သားများ အားနည်းခြင်း။
• စိတ်ခံစားချက်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲခြင်း။
• အာရုံစူးစိုက်ရန် သို့မဟုတ် မှတ်သားရန် ခက်ခဲခြင်း။
• စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းနှင့် စိတ်တိုလွယ်ခြင်း။
• အိပ်မပျော်ခြင်း။
• ကလေးများတွင် ကြီးထွားမှု နှေးကွေးခြင်း။
• မူးဝေခြင်းနှင့် အမြင်အာရုံ ဝေဝါးခြင်း။
• အရိုးထုထည် လျော့နည်းလာပြီး အရိုးကျိုးလွယ်ခြင်း။
• သွေးတိုးခြင်း။
• ခေါင်းကိုက်ခြင်း။
• ပိုးဝင်လွယ်ခြင်း။
• အရေပြားအရောင် ရင့်လာခြင်း (မည်းလာခြင်း)။

ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း လက္ခဏာများသည် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများတွင် ကွဲပြားမှုအချို့ ရှိနိုင်ပါသည်။ အမျိုးသားများတွင် လိင်စိတ်ဆန္ဒ လျော့နည်းခြင်း၊ မျိုးအောင်နိုင်စွမ်း ကျဆင်းခြင်းနှင့် လိင်အင်္ဂါ မသန်စွမ်းခြင်းတို့ ခံစားရနိုင်ပါသည်။ အမျိုးသမီးများတွင် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် မျက်နှာပေါ်တွင် အမွှေးအမျှင်များ အလွန်အကျွံထွက်ခြင်း (Hirsutism) နှင့် ရာသီစက်ဝန်း မမှန်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါသည်။

အကယ်၍ လက္ခဏာများ စွဲမြဲနေပါက တိကျသော ရောဂါရှာဖွေမှုနှင့် ကုသမှုရရှိရန် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်သူနှင့် ပြသသင့်ပါသည်။ ပန်းနာရင်ကျပ်၊ အဆစ်အမြစ်ရောင်ခြင်း သို့မဟုတ် အူလမ်းကြောင်းရောင်ရမ်းသည့်ရောဂါများအတွက် Glucocorticoid ဆေးဝါးများ သောက်သုံးနေရသူများသည် ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း လက္ခဏာများ ရှိ၊ မရှိကို အထူးသတိပြု စောင့်ကြည့်သင့်ပါသည်။ ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းသည် မသက်မသာ ဖြစ်စေနိုင်သော်လည်း သင့်လျော်သော ဆေးဝါးများဖြင့် ကုသ၍ရသော ရောဂါတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။

အကြောင်းရင်းများ

အက်ဒရီနယ်ဂလင်း (Adrenal glands) မှ ထုတ်လုပ်သော ကော်တီစောဟော်မုန်း အလွန်အကျွံရှိနေခြင်းသည် ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ ကော်တီစောပမာဏ မြင့်တက်လာရခြင်းမှာ Glucocorticoid ဆေးဝါးများ အသုံးပြုခြင်း၊ အကျိတ်များရှိနေခြင်းနှင့် ရှားရှားပါးပါးအနေဖြင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်များကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပါသည်။

• ပြင်ပအကြောင်းရင်းကြောင့်ဖြစ်သော ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း (Exogenous Cushing syndrome): လူတစ်ဦးသည် ရောဂါတစ်ခုခုကို ကုသရန်အတွက် Glucocorticoid ဆေးဝါးများကို သောက်သုံးရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဆေးကို ပမာဏများစွာဖြင့် အချိန်ကြာမြင့်စွာ သောက်သုံးခြင်းသည် ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ၎င်းကို သောက်ဆေး၊ ထိုးဆေး၊ အရေပြားပေါ်တွင် လိမ်းဆေး သို့မဟုတ် ရှူဆေးအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
  • Glucocorticoids ကို ခါးနာခြင်း သို့မဟုတ် အဆစ်အမြစ်ကိုက်ခဲခြင်းနှင့် အရေပြားအနီစက်များအတွက် အသုံးပြုနိုင်သည်။ Prednisone ကဲ့သို့သော Glucocorticoid ဆေးဝါးများကို ပန်းနာရင်ကျပ်၊ အဆစ်ရောင်ဂေါက်ရောဂါ၊ လူပတ်စ်၊ ဆာကွိုက်ဒိုးဆစ် (Sarcoidosis) နှင့် အခြားသော နာတာရှည် ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်စေသည့် ရောဂါများကို ကုသရန် အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ထို့ပြင် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း အစားထိုးကုသမှုအပြီးတွင် ခန္ဓာကိုယ်က အစားထိုးအင်္ဂါကို ငြင်းပယ်ခြင်း မရှိစေရန်အတွက်လည်း အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
• အတွင်းအကြောင်းရင်းကြောင့်ဖြစ်သော ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း (Endogenous Cushing syndrome): Adrenocorticotropic Hormone (ACTH) သည် အက်ဒရီနယ်ဂလင်းကို ကော်တီစောထုတ်ရန် ခိုင်းစေသော ဟော်မုန်းဖြစ်သည်။ အချို့သောအကျိတ်များသည် ACTH ကို ထုတ်လုပ်ပေးသဖြင့် ကော်တီစောပမာဏ မြင့်တက်လာပြီး ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းကို ဖြစ်စေသည်။
  • ACTH ထုတ်လုပ်သော ပီကျူထရီအကျိတ် (ACTH-producing pituitary adenoma): ၎င်းသည် အတွင်းအကြောင်းရင်းကြောင့်ဖြစ်သော ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းတွင် အဖြစ်အများဆုံးဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးများတွင် ပိုမိုတွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ပီကျူထရီအကျိတ်များသည် များသောအားဖြင့် ဦးနှောက်အောက်ခြေတွင် တွေ့ရပြီး ကင်ဆာမဟုတ်သော အကျိတ်များဖြစ်သည်။ ဤအကျိတ်များသည် ACTH ကို အလွန်အကျွံ ထုတ်လုပ်နိုင်ပြီး ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း ဖြစ်ရပ် ၁၀ ခုတွင် ၈ ခုမှာ ဤအကြောင်းရင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းကို “ကူးရှင်းရောဂါ” (Cushing disease) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
  • Ectopic ACTH-producing tumor: ဤအခြေအနေတွင် အကျိတ်များသည် ပီကျူထရီဂလင်း၏ ပြင်ပ၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ACTH ကို ထုတ်လုပ်သည်။ ဤအကျိတ်များကို အဆုတ်၊ ပန်ကရိယ၊ သိုင်းရွိုက်နှင့် သိုင်းမတ်စ်ဂလင်း (Thymus gland) တို့တွင် တွေ့ရလေ့ရှိပြီး ကင်ဆာဖြစ်နိုင်သလို မဖြစ်သည်လည်း ရှိနိုင်ပါသည်။ အဆုတ်ကင်ဆာတစ်မျိုး (Small cell lung cancer) သည် အဖြစ်အများဆုံး ဖြစ်သည်။Ectopic ACTH ထုတ်လုပ်မှုသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ကော်တီစော (Cortisol) ဟော်မုန်းပမာဏ အလွန်အကျွံ ထွက်ရှိခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။
  • အက်ဒရီနယ်ဂလင်း အကျိတ်များ သို့မဟုတ် ရောဂါများ: အက်ဒရီနယ်ဂလင်း ပြဿနာများသည် ကော်တီစော အလွန်အကျွံ ထွက်ရှိစေနိုင်သည်။ Adrenal adenoma သည် အက်ဒရီနယ်ဂလင်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် အဖြစ်အများဆုံး အကျိတ်အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ဤအကျိတ်များသည် ကင်ဆာမဟုတ်ဘဲ အနည်းငယ်သော အကျိတ်များကသာ ကော်တီစော အလွန်အကျွံ ထုတ်ပေးသည်။ Adrenal nodular hyperplasia ဆိုသည်မှာ အက်ဒရီနယ်ဂလင်းများတွင် ကော်တီစောထုတ်သော အကျိတ်များစွာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းကို ဖြစ်စေသည်။ Adrenocortical carcinoma ဟုခေါ်သော အက်ဒရီနယ်ဂလင်း အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်သော ကင်ဆာအကျိတ်များမှာမူ အဖြစ်နည်းပါသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့သည်လည်း ကော်တီစောထုတ်ပြီး ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်းကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
  • မျိုးရိုးလိုက်သော ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း (Familial Cushing syndrome): ရှားရှားပါးပါးအနေဖြင့် လူအချို့တွင် ဟော်မုန်းထုတ်လုပ်သော အန်ဒိုခရိုင်းဂလင်း (Endocrine glands) တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပိုသော နေရာများတွင် အကျိတ်ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အခြေအနေကြောင့်လည်း ကူးရှင်းစင်ဒရုမ်း ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။