ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ဦးနှောက်အကျိတ်
ဦးနှောက်အကျိတ်သည် ဦးနှောက်အတွင်း အစုအဝေး သို့မဟုတ် မမှန်ကန်သော ဆဲလ်များ ဖွံ့ဖြိုးလာသောအခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။
ဦးနှောက်အကျိတ်များသည် အမျိုးအစားများစွာဖြင့် ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ အချို့မှာ ကင်ဆာဖြစ်ပြီး malignant ဟုခေါ်ကြပြီး၊ အချို့မှာ ကင်ဆာမဟုတ်သော benign ဖြစ်သည်။ Primary brain tumors ဆိုသည်မှာ အကျိတ်များသည် အစပိုင်းတွင် ဦးနှောက်တွင် တိုက်ရိုက်ဖွံ့ဖြိုးလာသော အခြေအနေဖြစ်သည်။ ကင်ဆာအကျိတ်များသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အခြားနေရာများတွင် ပေါ်ပေါက်ပြီး ဦးနှောက်သို့ ပျံ့နှံ့လာပါက secondary သို့မဟုတ် metastatic brain tumors ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
ဦးနှောက်အကျိတ်၏ ကြီးထွားနှုန်းသည် အချက်အလက်အမျိုးမျိုးပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။ ဦးနှောက်၏ လုပ်ဆောင်မှုများအပေါ် သက်ရောက်မှုသည် အကျိတ်၏ ကြီးထွားနှုန်းနှင့် တည်နေရာပေါ် မူတည်သည်။ အကျိတ်၏ အမျိုးအစား၊ အရွယ်အစားနှင့် တည်နေရာတို့သည် ကုသမှုနည်းလမ်းများကို ဆုံးဖြတ်ပေးသော အချက်များဖြစ်သည်။
လက္ခဏာများ
အကျိတ်၏ အမျိုးအစား၊ အရွယ်အစားနှင့် တည်နေရာပေါ် မူတည်၍ လက္ခဏာများ ကွဲပြားနိုင်သည်။
- ခေါင်းကိုက်မှု ရုတ်တရက် စတင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခေါင်းကိုက်ပုံစံ ပြောင်းလဲခြင်း• တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုဆိုးရွားလာသော ခေါင်းကိုက်မှု။ ပိုမို မကြာခဏ ဖြစ်လာခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမို ပြင်းထန်လာခြင်း• မူးဝေခြင်း သို့မဟုတ် အန်ခြင်း• မြင်ကွင်းပြဿနာများ (မြင်ကွင်းမရှင်းခြင်း၊ နှစ်ထပ်မြင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဘေးဘက်မြင်ကွင်း ဆုံးရှုံးခြင်း)• ကြားနာခြင်း၊ စကားပြောခြင်း သို့မဟုတ် စဉ်းစားနိုင်မှု ပြဿနာများ• လက်တစ်ဖက် သို့မဟုတ် ခြေတစ်ဖက် အားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် မသိမသာဖြစ်ခြင်း• တည်ငြိမ်မှု ဆုံးရှုံးခြင်း• ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု• နေ့စဉ်အရာများတွင် မရှင်းလင်းခြင်း• လွယ်ကူသော အမိန့်များကို မလိုက်နာနိုင်ခြင်း• အပြုအမူ သို့မဟုတ် ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး ပြောင်းလဲမှုများ
ဤလက္ခဏာများ ဆက်လက်တည်ရှိနေပါက ဆရာဝန်ကို တွေ့ဆုံရန် လိုအပ်သည်။
အကြောင်းရင်းများ
ဦးနှောက်အတွင်း သို့မဟုတ် ၎င်းကို ဝန်းရံထားသော အဆစ်အပိုင်းများတွင် အကျိတ်များ စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာပါက primary brain tumors ဟု ခေါ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဦးနှောက်ကို ဖုံးအုပ်ထားသော အလွှာများ၊ cranial nerves၊ pituitary gland သို့မဟုတ် pineal gland တွင် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
ပုံမှန်ဆဲလ်များ၏ DNA တွင် ပြောင်းလဲမှုများ (mutation) ဖြစ်ပေါ်သောအခါ primary brain tumors ဖြစ်ပေါ်သည်။ DNA သည် ဆဲလ်များကို မည်သို့ လုပ်ဆောင်ရမည်ကို လမ်းညွှန်ပေးသည်။ Mutation ဖြစ်ပေါ်သောအခါ ဆဲလ်များသည် မြန်ဆန်စွာ ကြီးထွားပြီး ခွဲထွက်လာကာ ကျန်းမာသော ဆဲလ်များ သေဆုံးသွားသည့်အခါတွင် အသက်ရှင်နေတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မမှန်ကန်သော ဆဲလ်များ အစုအဝေး ဖြစ်ပေါ်လာပြီး အကျိတ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။
Primary brain tumors များသည် secondary brain tumors နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် လူကြီးများတွင် မကြာခဏ မတွေ့ရပါ။ Secondary brain tumors သည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အခြားနေရာတွင် ဖြစ်ပေါ်သော ကင်ဆာမှ ဦးနှောက်သို့ ပျံ့နှံ့လာသော အကျိတ်များဖြစ်သည်။
Primary brain tumors တွင် အမျိုးအစားများစွာ ရှိပြီး ၎င်းတို့၏ အမည်များကို သက်ဆိုင်ရာ ဆဲလ်အမျိုးအစားများအပေါ် မူတည်၍ ခေါ်ဆိုသည်။
- Gliomas သည် ဦးနှောက် သို့မဟုတ် spinal cord တွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်သော အကျိတ်များဖြစ်ပြီး astrocytoma၊ ependymomas၊ glioblastomas၊ oligoastrocytomas နှင့် oligodendrogliomas တို့ ပါဝင်သည်။• Meningiomas သည် meninges မှ ဖွံ့ဖြိုးလာသော အကျိတ်များဖြစ်ပြီး အများအားဖြင့် ကင်ဆာမဟုတ်ပါ။• Acoustic neuromas (schwannomas) သည် inner ear မှ ဦးနှောက်သို့ သွားသော balance နှင့် hearing ကို ထိန်းချုပ်သော အာရုံကြောများတွင် ဖြစ်ပေါ်သော ကင်ဆာမဟုတ်သော အကျိတ်များဖြစ်သည်။• Pituitary adenomas သည် ဦးနှောက်အောက်ခြေရှိ pituitary gland တွင် ဖြစ်ပေါ်သော အကျိတ်များဖြစ်ပြီး ဟော်မုန်းများကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်။• Medulloblastomas သည် ဦးနှောက်၏ နောက်ဘက်အောက်ပိုင်းတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်ပြီး spinal fluid ဖြင့် ပျံ့နှံ့နိုင်သည်။ ၎င်းသည် ကင်ဆာအမျိုးအစားဖြစ်ပြီး ကလေးများတွင် ပိုမိုတွေ့ရသည်။ သို့သော် အသက်အရွယ် မရွေး ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။• Germ cell tumors သည် ကလေးများတွင် testicles သို့မဟုတ် ovaries ဖွံ့ဖြိုးရာနေရာတွင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ သို့သော် ဦးနှောက်နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အခြားအစိတ်အပိုင်းများကိုလည်း ထိခိုက်စေနိုင်သည်။• Craniopharyngiomas သည် ရှားပါးသော အကျိတ်များဖြစ်ပြီး pituitary gland အနီးတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်။ ၎င်းသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ လုပ်ဆောင်မှုများကို ထိန်းချုပ်သော ဟော်မုန်းများကို ထုတ်လွှတ်ပေးသည်။ Craniopharyngioma ၏ ဖြည်းဖြည်းကြီးထွားမှုသည် pituitary gland နှင့် ဦးနှောက်အနီးရှိ အခြားဖွဲ့စည်းပုံများကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်။
Secondary (metastatic) brain tumors
ကင်ဆာအကျိတ်များသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အခြားနေရာများတွင် ဖြစ်ပေါ်ပြီး ဦးနှောက်သို့ ပျံ့နှံ့လာပါက secondary သို့မဟုတ် metastatic brain tumors ဟု ခေါ်သည်။ ယခင်က ကင်ဆာရှိခဲ့သော လူနာများတွင် secondary brain tumors ကို မကြာခဏ တွေ့ရသည်။ လူကြီးများတွင် primary brain tumors ထက် secondary brain tumors ပိုမိုတွေ့ရသည်။
မည်သည့် ကင်ဆာမျိုးမဆို ဦးနှောက်သို့ ပျံ့နှံ့နိုင်သော်လည်း အများဆုံးတွေ့ရသော ကင်ဆာများမှာ breast cancer၊ colon cancer၊ kidney cancer၊ lung cancer နှင့် melanoma ဖြစ်သည်။
အန္တရာယ်ရှိစေနိုင်သော အချက်များ
လူအများစုတွင် primary brain tumors ၏ အကြောင်းရင်းကို မသိရှိနိုင်ပါ။ သို့သော် အောက်ပါအချက်များသည် ဦးနှောက်အကျိတ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်မှု အန္တရာယ်ကို မြှင့်တင်နိုင်သည်။
- Radiation exposure (အထူးသဖြင့် ionizing radiation) သည် ဦးနှောက်အကျိတ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်မှုကို မြှင့်တင်နိုင်သည်။ ကင်ဆာကုသရာတွင် radiation therapy အသုံးပြုခြင်း သို့မဟုတ် atomic bomb များမှ radiation ထိတွေ့မှုတို့သည် ဥပမာများဖြစ်သည်။• မိသားစုအတွင်း ဦးနှောက်အကျိတ် ရှိခဲ့သော မှတ်တမ်းရှိခြင်းသည် အန္တရာယ်ရှိစေနိုင်သည်။ မိသားစုမှတ်တမ်းရှိသူများ သို့မဟုတ် genetic syndromes ရှိသူများအနက် အနည်းငယ်တွင် ဦးနှောက်အကျိတ် တွေ့ရှိရသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
အာရုံကြောဆိုင်ရာ စမ်းသပ်စစ်ဆေးမှုတွင် အမြင်အာရုံ၊ အကြားအာရုံ၊ ဟန်ချက်ညီမှု၊ ကြွက်သားအင်အား၊ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်နိုင်မှုနှင့် တုံ့ပြန်မှု (reflexes) များကို စစ်ဆေးခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။
ပုံရိပ်ဖော် စမ်းသပ်စစ်ဆေးမှုများ (Imaging tests)
- သံလိုက်ဓာတ်မှန် (MRI) ကို အကျိတ်အား ရောဂါရှာဖွေရန် အသုံးပြုပါသည်။ အချို့သော အခြေအနေများတွင် MRI ရိုက်နေစဉ်အတွင်း သွေးပြန်ကြောထဲသို့ ဆိုးဆေး (contrast media) ထိုးသွင်းရန် လိုအပ်ပါသည်။
- အထူးပြု MRI စစ်ဆေးမှုများတွင် Functional MRI၊ Perfusion MRI နှင့် Magnetic resonance spectroscopy တို့ ပါဝင်ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် အကျိတ်ကို အကဲဖြတ်ရန်နှင့် မှန်ကန်သော ကုသမှုကို စီစဉ်ရန် ကူညီပေးပါလိမ့်မည်။
- ကွန်ပျူတာဓာတ်မှန် (CT) နှင့် PET scan တို့ကို အချို့သော အခြေအနေများအတွက် အကြံပြုထားပါသည်။
အသားစယူ စစ်ဆေးခြင်း သို့မဟုတ် ပုံမှန်မဟုတ်သော တစ်ရှူးနမူနာကို စမ်းသပ်ခြင်း (Biopsy)
- အသားစယူခြင်းကို ဦးနှောက်အကျိတ် ဖယ်ရှားရန် ပြုလုပ်သော ခွဲစိတ်မှုအတွင်း ဆောင်ရွက်နိုင်ပါသည်။
- ဦးနှောက်အတွင်း ရောက်ရှိရန် ခက်ခဲသော သို့မဟုတ် အလွန်ထိခိုက်လွယ်သော နေရာများရှိ အကျိတ်များအတွက် Stereotactic needle biopsy ကို ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။ ဦးခေါင်းခွံတွင် အပေါက်ငယ်တစ်ခု ဖောက်ပြီးနောက် ထိုအပေါက်မှတစ်ဆင့် အပ်ချောင်းအသွယ်လေးကို ထည့်သွင်းကာ တစ်ရှူးနမူနာကို ထုတ်ယူပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို များသောအားဖြင့် CT သို့မဟုတ် MRI လမ်းညွှန်မှုဖြင့် လုပ်ဆောင်လေ့ရှိပါသည်။
- အသားစယူခြင်းမှ ရရှိသော နမူနာကို အနုကြည့်မှန်ပြောင်းဖြင့် စစ်ဆေးပြီး ကင်ဆာဖြစ်ခြင်း ရှိ၊ မရှိ နှင့် လိုအပ်သော ကုသမှုများကို ဆုံးဖြတ်ပါမည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
အကျိတ်၏ အမျိုးအစား၊ အရွယ်အစားနှင့် တည်နေရာတို့သည် ကုသမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်စရာများကို ဆုံးဖြတ်ပေးမည့် အချက်များ ဖြစ်ကြပါသည်။
ခွဲစိတ်ကုသခြင်း (Surgery)
- ဦးနှောက်အကျိတ်ကို ခွဲစိတ်ဖယ်ရှားခြင်းအား ဘေးကင်းစွာ ခွဲစိတ်နိုင်သည့် နေရာတွင် ရှိနေမှသာ လုပ်ဆောင်ပါမည်။
- ဦးနှောက်အကျိတ် အချို့သည် သေးငယ်ပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ဦးနှောက်တစ်ရှူးများမှ အလွယ်တကူ ခွဲထုတ်နိုင်ပါက အကျိတ်တစ်ခုလုံးကို ဖယ်ရှားနိုင်ပါသည်။
- ဦးနှောက်၏ ထိခိုက်လွယ်သော နေရာများအနီးတွင် ရှိနေပြီး ပတ်ဝန်းကျင် တစ်ရှူးများနှင့် ခွဲခြားမရပါက ခွဲစိတ်မှုသည် အန္တရာယ်ရှိပြီး မဘေးကင်းနိုင်ပါ။ ထိုအခါ ဆရာဝန်သည် ဘေးကင်းနိုင်သမျှ အကျိတ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး ဖယ်ရှားပေးပါမည်။ အကျိတ်၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းသည်ပင် ရောဂါလက္ခဏာများကို သက်သာစေနိုင်ပါသည်။
- ဦးနှောက်အကျိတ် ခွဲစိတ်ရာတွင် ပိုးဝင်ခြင်းနှင့် သွေးထွက်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။ အခြားသော ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများမှာ အကျိတ်တည်ရှိရာ နေရာပေါ်တွင် မူတည်ပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မျက်စိနှင့် ဆက်သွယ်ထားသော အာရုံကြောများအနီးရှိ အကျိတ်ကို ဖယ်ရှားပါက အမြင်အာရုံ ဆုံးရှုံးနိုင်ခြေ ရှိပါသည်။
ဓာတ်ရောင်ခြည်ဖြင့် ကုသခြင်း (Radiation therapy)
- ဓာတ်ရောင်ခြည် ကုသမှုသည် အကျိတ်ဆဲလ်များကို သတ်ရန် X-rays သို့မဟုတ် protons ကဲ့သို့သော စွမ်းအင်မြင့် ရောင်ခြည်များကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
- ဓာတ်ရောင်ခြည်ကို များသောအားဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်အပြင်ဘက်ရှိ စက်ဖြင့် ပေးလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို External beam radiation ဟု ခေါ်ပါသည်။ ၎င်းကို အကျိတ်ရှိသည့် နေရာကိုသာ ပစ်မှတ်ထား၍သော်လည်းကောင်း၊ ဦးနှောက်တစ်ခုလုံးကိုသော်လည်းကောင်း ပေးနိုင်ပါသည်။ အလွန်ရှားပါးသော အခြေအနေများတွင် ဓာတ်ရောင်ခြည်ပစ္စည်းကို ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း အကျိတ်နှင့် နီးကပ်စွာ ထည့်သွင်းတတ်ပါသည်။
- အဖြစ်များသော ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများမှာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း၊ ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ မှတ်ဉာဏ်ချို့ယွင်းခြင်း၊ ဦးရေပြား ယားယံခြင်းနှင့် ဆံပင်ကျွတ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပါသည်။
ရေဒီယိုခွဲစိတ်ကုသမှု (Radiosurgery)
- Stereotactic radiosurgery သည် သေးငယ်သော ဧရိယာအတွင်းရှိ အကျိတ်ဆဲလ်များကို သတ်ရန် ဓာတ်ရောင်ခြည်တန်း မြောက်မြားစွာကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
- ဓာတ်ရောင်ခြည် တစ်ခုချင်းစီသည် အင်အားမပြင်းသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံး အကျိတ်ရှိသည့်နေရာတွင် စုဆုံသွားသောအခါ အကျိတ်ဆဲလ်များကို သတ်နိုင်လောက်သည့် ပြင်းထန်သော ပမာဏကို ရရှိစေပါသည်။
- ဤကုသမှုကို များသောအားဖြင့် တစ်ကြိမ်တည်းသာ လုပ်ဆောင်ရလေ့ရှိပြီး လူနာများသည် ကုသမှုခံယူပြီးနောက် ထိုနေ့တွင်ပင် အိမ်ပြန်နိုင်ပါသည်။
ဆေးဝါးဖြင့် ကုသခြင်း (Chemotherapy)
- ဓာတုကုထုံးသည် အကျိတ်ဆဲလ်များကို သတ်ရန် ဆေးဝါးများကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းတို့ကို သောက်ဆေး သို့မဟုတ် ဆေးထိုးခြင်းဖြင့် ပေးနိုင်ပါသည်။
- အသုံးပြုမည့် ဆေးအမျိုးအစားသည် ကင်ဆာအမျိုးအစားပေါ်တွင် မူတည်ပါသည်။ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများမှာ ဆေးအမျိုးအစားနှင့် ပမာဏပေါ်တွင် မူတည်ပြီး အတွေ့ရများသော လက္ခဏာများမှာ ပျို့ခြင်း၊ အန်ခြင်းနှင့် ဆံပင်ကျွတ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပါသည်။
- ဦးနှောက်အကျိတ်ဆဲလ်များကို စမ်းသပ်ခြင်းဖြင့် လူနာအပေါ် ဓာတုကုထုံး၏ ထိရောက်မှုကို ခန့်မှန်းနိုင်ပါသည်။
ပစ်မှတ်ထား ဆေးဝါးကုထုံး (Targeted drug therapy)
- ဤကုထုံးသည် ကင်ဆာဆဲလ်များတွင်ရှိသော သီးခြားပုံမှန်မဟုတ်သည့် အချက်များကို အာရုံစိုက် တိုက်ဖျက်ရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
- ကုသမှုမပေးမီ အကျိတ်ဆဲလ်များကို စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်းဖြင့် ဤကုထုံးသည် ထိုဦးနှောက်အကျိတ် အမျိုးအစားအတွက် ထိရောက်မှု ရှိ၊ မရှိ သိရှိနိုင်ပါသည်။
ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ကုသမှု (Rehabilitation)
ဦးနှောက်အကျိတ်များသည် လှုပ်ရှားမှု၊ စကားပြောဆိုမှု၊ အမြင်အာရုံနှင့် အတွေးအခေါ်များကို ထိန်းချုပ်သည့် နေရာများတွင် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ကုသမှု ခံယူခြင်းသည် ပြန်လည်နာလန်ထူရန်အတွက် အရေးကြီးသော အဆင့်တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။ ဆရာဝန်သည် လူနာတစ်ဦးချင်းစီ၏ လိုအပ်ချက်ပေါ်မူတည်၍ အောက်ပါတို့ကို အကြံပြုပါလိမ့်မည်။
- ကာယကုထုံး (Physical therapy) – ဆုံးရှုံးသွားသော လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်း သို့မဟုတ် ကြွက်သားအင်အားများ ပြန်လည်ရရှိစေရန် ကူညီပေးပါသည်။
- လုပ်ငန်းခွင်ကုထုံး (Occupational therapy) – လူနာများ ပုံမှန်နေ့စဉ်ဘဝနှင့် လုပ်ငန်းဆောင်တာများသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်နိုင်ရန် ကူညီပေးပါသည်။
- စကားပြောကုထုံး (Speech therapy) – စကားပြောရန် ခက်ခဲသော လူနာများကို စကားပြောပါရဂူများက ကူညီပေးပါသည်။
- ကျောင်းနေအရွယ် ကလေးများအတွက် သင်ကြားပြသပေးခြင်း – မှတ်ဉာဏ်နှင့် အတွေးအခေါ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများကို စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန် ကူညီပေးပါလိမ့်မည်။
