ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစု

ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစု အကြောင်း သိကောင်းစရာ

ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစု (Serotonin syndrome) ဆိုသည်မှာ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ဆီရိုတိုနင်ဓာတ်များ အလွန်အမင်း စုပုံလာစေသည့် ဆေးဝါးများ၏ ဆိုးကျိုးတုံ့ပြန်မှုကြောင့် ဖြစ်ပွားရသော ရောဂါအခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆီရိုတိုနင် (Serotonin) သည် အာရုံကြောဆဲလ်များနှင့် ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက်အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော သဘာဝဓာတုဓာတ်တစ်မျိုးဖြစ်သော်လည်း ၎င်း၏ပမာဏ မြင့်မားလွန်းသွားပါက ပြဿနာဖြစ်လာပြီး ချမ်းတုန်ခြင်းနှင့် ဝမ်းလျှောခြင်းကဲ့သို့သော လက္ခဏာအပျော့စားမှသည် ကြွက်သားများ တောင့်တင်းခြင်း၊ ဖျားခြင်းနှင့် အတက်ရောဂါဖြစ်ခြင်းကဲ့သို့သော ပြင်းထန်သည့် လက္ခဏာများအထိ ပြသလာနိုင်သည်။ အချိန်မီကုသမှုမခံယူပါက ပြင်းထန်သော ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစုသည် အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရနိုင်သည်။

ဤရောဂါအခြေအနေသည် များသောအားဖြင့် သောက်သုံးနေသော ဆေးပမာဏကို တိုးမြှင့်လိုက်ချိန် သို့မဟုတ် ဆေးအသစ်တစ်မျိုး စတင်သောက်သုံးချိန်တို့တွင် ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ ထို့အပြင် စိတ်ကျရောဂါကုသဆေးများနှင့် ခေါင်းကိုက်ခဲခြင်း (Migraine) ကုသဆေးများကဲ့သို့ ဆီရိုတိုနင်ဓာတ် ပါဝင်သော ဆေးဝါးများကို တွဲဖက်သောက်သုံးခြင်းကြောင့်လည်း အဖြစ်များသည်။ ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစုသည် တရားမဝင်မူးယစ်ဆေးဝါးများနှင့် အချို့သော အာဟာရဖြည့်စွက်စာများ အသုံးပြုခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။

ရောဂါလက္ခဏာ အနည်းငယ်သာ ခံစားရသော အပျော့စားအခြေအနေများတွင် ရောဂါဖြစ်စေသည့် ဆေးဝါးများကို ရပ်တန့်လိုက်ပြီးနောက် တစ်ရက် သို့မဟုတ် နှစ်ရက်အတွင်း ပြန်လည်သက်သာသွားနိုင်ပြီး၊ အချို့သောအခြေအနေများတွင် ဆီရိုတိုနင်ဓာတ်ကို တားဆီးပေးသည့် ဆေးဝါးများ၏ အကူအညီဖြင့် ကုသနိုင်သည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစု၏ လက္ခဏာများသည် များသောအားဖြင့် ဆေးအသစ်တစ်မျိုး သောက်သုံးပြီးနောက် သို့မဟုတ် ရှိရင်းစွဲဆေးပမာဏကို တိုးမြှင့်လိုက်ပြီးနောက် နာရီပိုင်းအတွင်း ပြသလေ့ရှိသည်။

အဖြစ်များသော ရောဂါလက္ခဏာများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။

• စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း
• ဂဏာမငြိမ်ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်မအေးမချမ်းဖြစ်ခြင်း
• အိပ်မပျော်ခြင်း
• ခေါင်းကိုက်ခြင်း
• သူငယ်အိမ်ကျယ်ခြင်း
• သွေးတိုးခြင်း
• နှလုံးခုန်မြန်ခြင်း
• ချမ်းတုန်ခြင်း
• ကြက်သီးထခြင်း
• ချွေးအလွန်အမင်းထွက်ခြင်း
• ဝမ်းလျှောခြင်း
• ကြွက်သားများ ထိန်းမနိုင်သိမ်းမရဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြွက်သားများ တဆတ်ဆတ်တုန်ခြင်း

အသက်အန္တရာယ်ရှိနိုင်လောက်အောင် ပြင်းထန်သော ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစု၏ လက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။

• ကိုယ်အပူချိန် အလွန်အမင်းမြင့်မားခြင်း (ပြင်းထန်စွာဖျားခြင်း)
• ခြေတုန်လက်တုန်ဖြစ်ခြင်း
• နှလုံးခုန်မမှန်ခြင်း
• အတက်ရောဂါဖြစ်ခြင်း (တက်ခြင်း)
• သတိလစ်မေ့မြောခြင်း

မိမိတွင် ဆေးအသစ်တစ်မျိုး စတင်သောက်သုံးခြင်း သို့မဟုတ် ရှိရင်းစွဲဆေးပမာဏကို ညှိနှိုင်းလိုက်ခြင်းကြောင့် ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစု ခံစားနေရသည်ဟု သံသယရှိပါက ဆရာဝန်ထံ ချက်ချင်းဆက်သွယ်ရန် သို့မဟုတ် အရေးပေါ်လူနာဆောင်သို့ သွားရောက်ရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။ လက္ခဏာများ ပြင်းထန်ပါက သို့မဟုတ် လျင်မြန်စွာ ဆိုးရွားလာပါက နှောင့်နှေးကြန့်ကြာမှုမရှိဘဲ အရေးပေါ်ကုသမှုကို ခံယူပါ။

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစုသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ဆီရိုတိုနင်ဓာတ်များ အလွန်အမင်း စုပုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားရခြင်း ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ဦးနှောက်နှင့် ခါးရိုးဆစ်အာရုံကြောမကြီးအတွင်းရှိ အာရုံကြောဆဲလ်များသည် ဆီရိုတိုနင်ဓာတ်ကို ထုတ်လုပ်ပေးပြီး၊ ၎င်းက အာရုံစိုက်မှု၊ အပြုအမူနှင့် ကိုယ်အပူချိန်တို့ကို ထိန်းညှိပေးသည်။ ခန္ဓာကိုယ်တွင်းရှိ အခြားသောအာရုံကြောဆဲလ်များ (အဓိကအားဖြင့် အူလမ်းကြောင်းတွင်ရှိသော ဆဲလ်များ) သည်လည်း ဆီရိုတိုနင်ကို ထုတ်လုပ်ပေးပြီး ၎င်းသည် အစာခြေစနစ်၊ သွေးလှည့်ပတ်မှုနှင့် အသက်ရှူခြင်းတို့ကို ထိန်းညှိရာတွင် ပါဝင်လုပ်ဆောင်သည်။

ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစုသည် ဆီရိုတိုနင်ပမာဏကို မြင့်တက်စေသည့် ဆေးဝါးတစ်မျိုးတည်း သောက်သုံးရုံဖြင့်လည်း ဖြစ်ပွားနိုင်သော်လည်း၊ များသောအားဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော ဆေးဝါးအချို့ကို တွဲဖက်သောက်သုံးမိချိန်တွင် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စိတ်ကျရောဂါကုသဆေးနှင့် ခေါင်းကိုက်ခဲခြင်းကုသဆေးကို တွဲသောက်လျှင် သို့မဟုတ် စိတ်ကျရောဂါကုသဆေးနှင့် အိုပီယွိုက် (opioid) အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးတို့ကို တွဲသောက်လျှင် ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစု ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ အခြားသော အကြောင်းအရင်းတစ်ခုမှာ စိတ်ကျရောဂါကုသဆေးများကို တမင်သက်သက် ဆေးအလွန်အကျွံ သောက်သုံးခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သောဆေးများနှင့် ညွှန်ကြားချက်ပါ ဆေးဝါးအများအပြား (အထူးသဖြင့် စိတ်ကျရောဂါကုသဆေးများ) သည် ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစုနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သည်။ တရားမဝင်မူးယစ်ဆေးဝါးများနှင့် အာဟာရဖြည့်စွက်စာများသည်လည်း ဤရောဂါနှင့် ဆက်စပ်နေနိုင်သည်။ ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစုကို ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည့် ဆေးဝါးများနှင့် ဖြည့်စွက်စာများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။

• Selective Serotonin Reuptake Inhibitors (SSRIs) – ဥပမာ citalopram, fluoxetine, fluvoxamine, escitalopram, paroxetine နှင့် sertraline
• Serotonin and Norepinephrine Reuptake Inhibitors (SNRIs) – desvenlafaxine, levomilnacipran, milnacipran, duloxetine နှင့် venlafaxine တို့ ပါဝင်သည်။
• Bupropion – စိတ်ကျရောဂါနှင့် ဆေးလိပ်ဖြတ်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။
• Tricyclic antidepressants – ဥပမာ amitriptyline နှင့် nortriptyline
• Monoamine Oxidase Inhibitors (MAOIs) – ဥပမာ isocarboxazid နှင့် phenelzine
• Lithium – စိတ်ခံစားချက် တည်ငြိမ်စေသောဆေးအဖြစ် အသုံးပြုသည်။
• Anti-migraine medications (ခေါင်းကိုက်ခဲခြင်းကုသဆေးများ) – carbamazepine, valproic acid နှင့် triptans ဆေးအုပ်စုများ ဖြစ်ကြသော almotriptan, naratriptan နှင့် sumatriptan တို့ ပါဝင်သည်။
• Opioid pain medications (အိုပီယွိုက် အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများ) – ဥပမာ codeine, fentanyl, hydrocodone, meperidine, oxycodone နှင့် tramadol
• တရားမဝင်မူးယစ်ဆေးဝါးများ – ဆေးခြောက်နှင့် စိတ်ကြွဆေးများ ဖြစ်ကြသော LSD, ecstasy, cocaine နှင့် amphetamines တို့ ပါဝင်သည်။
• Dextromethorphan ပါဝင်သော ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သည့် ချောင်းဆိုးပျောက်ဆေးနှင့် အအေးမိပျောက်ဆေးများ
• အော့အန်ခြင်းသက်သာစေသောဆေးများ – ဥပမာ granisetron, metoclopramide, droperidol နှင့် ondansetron
• Linezolid – ပဋိဇီဝဆေး (Antibiotic) တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
• Ritonavir – HIV ရောဂါကုသရာတွင် အသုံးပြုသော ဗိုင်းရပ်စ်နှိမ်နင်းဆေးတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
• သဘာဝဆေးဘက်ဝင် ဖြည့်စွက်စာများ – St. John’s wort, ဂျင်းဆင်း (ginseng) နှင့် ဇာတိပ္ဖိုလ်သီး (nutmeg) တို့ ပါဝင်သည်။

ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော အကြောင်းအရင်းများ

အချို့သောသူများသည် ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစုကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် ဆေးဝါးများနှင့် ဖြည့်စွက်စာများကို အခြားသူများထက် ပိုမိုခံနိုင်ရည်နည်းပါးတတ်သော်လည်း ဤရောဂါအခြေအနေသည် မည်သူ့ကိုမဆို ထိခိုက်မှုရှိစေနိုင်သည်။

အောက်ပါအခြေအနေများတွင် ဆီရိုတိုနင် လက္ခဏာစု ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည်။

• ဆီရိုတိုနင်ပမာဏကို မြင့်တက်စေသည်ဟု သိထားသော ဆေးဝါးအမျိုးမျိုးကို တွဲဖက်သောက်သုံးခြင်း။
• ဆီရိုတိုနင်ပမာဏကို မြင့်တက်စေသော ဆေးဝါးတစ်မျိုးကို မကြာသေးမီကမှ စတင်သောက်သုံးခြင်း သို့မဟုတ် ဆေးပမာဏ တိုးမြှင့်လိုက်ခြင်း။
• ဆီရိုတိုနင်ပမာဏကို မြင့်တက်စေသော သဘာဝဆေးဘက်ဝင် ဖြည့်စွက်စာများကို သုံးစွဲခြင်း။
• ဆီရိုတိုနင်ပမာဏကို မြင့်တက်စေသည်ဟု သိထားသော တရားမဝင်မူးယစ်ဆေးဝါးကို သုံးစွဲခြင်း။