ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်း
ခြေကျင်းဝတ်အဆစ်လွဲခြင်း ရောဂါ အကြောင်း သိကောင်းစရာ
ခြေကျင်းဝတ် အကြောပြတ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) အဆစ်လွဲခြင်းဆိုသည်မှာ ခြေကျင်းဝတ် အရိုးများကို ချိတ်ဆက်ပေးထားသည့် သန်မာပြီး အမျှင်ဓာတ်ပါသော တစ်ရှူးများ (အရွတ်များ) ဆန့်ထွက်သွားခြင်း သို့မဟုတ် ပြတ်တောက်သွားခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားတတ်သည့် အဖြစ်များသော ဒဏ်ရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် များသောအားဖြင့် မတော်တဆ ချော်လဲခြင်း၊ ခြေကျင်းဝတ် လိမ်သွားခြင်း သို့မဟုတ် ခေါက်သွားခြင်းတို့ကြောင့် အရွတ်များ၏ ပုံမှန်လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်းထက် ကျော်လွန်သွားရာမှ ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ အဆစ်လွဲခြင်း အများစုမှာ အလိုအလျောက် ပြန်လည်သက်သာလာတတ်သော်လည်း ဒဏ်ရာရထားသော နေရာကို ပြန်လည်သန်မာလာစေရန်နှင့် နောက်နောင်တွင် ဒဏ်ရာထပ်မံမရရှိစေရန်အတွက် စနစ်တကျ ကုသမှုနှင့် ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး လေ့ကျင့်ခန်းများ ပြုလုပ်ရန် အရေးကြီးပါသည်။
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်း အမျိုးအစားများ
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းကို အရွတ်ပျက်စီးမှု ပြင်းထန်မှုအပေါ် မူတည်၍ အဆင့် (၃) ဆင့် ခွဲခြားထားသည်။
မပြင်းထန်သော အဆင့် (Mild)
မပြင်းထန်သော အဆစ်လွဲခြင်း (အဆင့် ၁) သည် ဒဏ်ရာအနည်းဆုံး အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရွတ်များ အနည်းငယ် ဆန့်ထွက်သွားခြင်း သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာ စုတ်ပြဲသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ရောဂါလက္ခဏာများမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် အနည်းငယ်သာ ရှိတတ်ပြီး အနည်းငယ် ရောင်ရမ်းခြင်းနှင့် ထိလိုက်လျှင် နာကျင်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ လမ်းလျှောက်နိုင်ခြေ ရှိသော်လည်း အနည်းငယ် မသက်မသာ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
အသင့်အတင့် အဆင့် (Moderate)
အသင့်အတင့် အဆစ်လွဲခြင်း (အဆင့် ၂) တွင် အရွတ်တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြတ်တောက်သွားခြင်း ပါဝင်သည်။ ရောဂါလက္ခဏာများမှာ ပိုမိုသိသာထင်ရှားပြီး သိသိသာသာ ရောင်ရမ်းခြင်းနှင့် အသင့်အတင့် နာကျင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ ခြေကျင်းဝတ်ကို လှုပ်ရှားရန် ခက်ခဲနိုင်ပြီး လမ်းလျှောက်ရန် သို့မဟုတ် ခြေထောက်ပေါ် အလေးချိန်သက်ရောက်ရန် နာကျင်မှုကို ခံစားရနိုင်သည်။ ခြေကျင်းဝတ်သည် ချောင်နေသလို သို့မဟုတ် မမြဲသလိုလည်း ခံစားရနိုင်သည်။
ပြင်းထန်သော အဆင့် (Severe)
ပြင်းထန်သော အဆစ်လွဲခြင်း (အဆင့် ၃) သည် အပြင်းထန်ဆုံး အမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး အရွတ် လုံးဝပြတ်တောက်သွားခြင်းဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ဤဒဏ်ရာသည် သိသိသာသာ ရောင်ရမ်းခြင်း၊ ပြင်းထန်စွာ နာကျင်ခြင်းနှင့် အဆစ် လုံးဝမမြဲခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသည်။ ဒဏ်ရာရထားသော ခြေထောက်ပေါ်သို့ အလေးချိန် အနည်းငယ်မျှ ချရန်ပင် အလွန်ခက်ခဲခြင်း သို့မဟုတ် မဖြစ်နိုင်ခြင်းတို့ ရှိတတ်ပြီး ဒဏ်ရာရသည့် အချိန်တွင် “ပေါ့ပ်” ဟူသော မြည်သံကို ကြားရနိုင်သည်။ ပြင်းထန်သော ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းသည် များသောအားဖြင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
ဒဏ်ရာ၏ ပြင်းထန်မှုအပေါ် မူတည်၍ ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်း၏ လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများစွာ ရှိသည်။ ၎င်းတို့တွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်သည် –
- နာကျင်ခြင်း၊ အထူးသဖြင့် ဒဏ်ရာရထားသော ခြေထောက်ပေါ် အလေးချိန်ချသည့်အခါ
- မတော်တဆမှု ဖြစ်ပွားစဉ်တွင် အသံမြည်ခြင်း သို့မဟုတ် ခံစားရခြင်း
- ညိုမည်းစွဲခြင်း
- ရောင်ရမ်းခြင်း
- ခြေကျင်းဝတ်ကို ထိလိုက်သည့်အခါ နာကျင်ခြင်း
- လှုပ်ရှားမှု ကန့်သတ်ခံရခြင်း
- ခြေကျင်းဝတ် မမြဲခြင်း
အကယ်၍ သင်၏ ခြေကျင်းဝတ်သည် နာကျင်ရောင်ရမ်းနေပြီး အဆစ်လွဲခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ထင်ပါက စနစ်တကျ စစ်ဆေးမှု ခံယူရန် ဆရာဝန်နှင့် တိုင်ပင်ပါ။ ကိုယ်တိုင် ပြုစုစောင့်ရှောက်သည့် နည်းလမ်းများဖြင့် လုံလောက်နိုင်သော်လည်း သင်၏ ခြေကျင်းဝတ်ကို စစ်ဆေးရန် လိုအပ်ပါက ဆရာဝန်နှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးပါ။ သင်၏ လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများ ပြင်းထန်ပါက ခြေကျင်းဝတ် သို့မဟုတ် ခြေသလုံးတွင် ပြင်းထန်သော အရွတ်ပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် အရိုးကျိုးခြင်းတို့ ရှိနေနိုင်ပါသည်။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
သင်၏ ခြေကျင်းဝတ်သည် ၎င်း၏ သဘာဝ အနေအထားမှ လွဲချော်သွားသောအခါ ခြေကျင်းဝတ်ရှိ အရွတ်တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပိုသော အရွတ်များကို ဒဏ်ဖြစ်စေခြင်း၊ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြတ်တောက်စေခြင်း သို့မဟုတ် လုံးဝပြတ်တောက်စေခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားစေပြီး အဆစ်လွဲခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းသည် အောက်ပါတို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည် –
- ခြေကျင်းဝတ် လိမ်သွားစေသည့် ခလုတ်တိုက်ခြင်း
- ခုန်ခြင်း သို့မဟုတ် လှည့်ခြင်း ပြုလုပ်ပြီးနောက် ခြေထောက်ကို မသက်မသာ ချမိခြင်း
- မညီညာသော မြေပြင်ပေါ်တွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း သို့မဟုတ် လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်း
- အားကစား ပွဲစဉ်အတွင်း အခြားသူတစ်ဦးက သင်၏ ခြေထောက်ကို နင်းမိခြင်း သို့မဟုတ် ၎င်းပေါ်သို့ ကျမိခြင်း
Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)
သင့်တွင် အောက်ပါအချက်များ ရှိပါက ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲရန် ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများပါသည် –
- မညီညာသော မြေပြင် – မညီညာသော မြေပြင်ပေါ်တွင် သို့မဟုတ် မကောင်းမွန်သော ကစားကွင်း အခြေအနေများတွင် ပြေးခြင်း သို့မဟုတ် လမ်းလျှောက်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်သည့်အခါ ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်း ပိုမို ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
- အားကစား ဒဏ်ရာ – ဘတ်စကတ်ဘော၊ တင်းနစ်၊ ဖူဆယ်၊ ဘောလုံးနှင့် တောတောင်ပြေးခြင်းကဲ့သို့သော ခြေထောက်ကို ခုန်ခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်း၊ လှည့်ခြင်း သို့မဟုတ် လိမ်ခြင်းတို့ လိုအပ်သည့် အားကစားများသည် ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းကို အထူးသဖြင့် ဖြစ်စေနိုင်သည်။
- ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း – ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသော ကြွက်သားများသည် ကြံ့ခိုင်သော ထောက်ပံ့မှုကို ပေးနိုင်ခြေ နည်းပါးသည်။
- ခြေကျင်းဝတ် ဒဏ်ရာရာဇဝင် ရှိခြင်း – သင်သည် ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲဖူးခြင်း သို့မဟုတ် အခြားခြေကျင်းဝတ် ဒဏ်ရာတစ်မျိုးမျိုး ရရှိဖူးပါက ခြေကျင်းဝတ် ထပ်မံ အဆစ်လွဲရန် ပိုမို ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသည်။
- ကိုယ်ခန္ဓာ ကြံ့ခိုင်မှု အားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်အလေးချိန် လွန်ကဲခြင်း – ခြေကျင်းဝတ် သန်မာမှု သို့မဟုတ် ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိမှု မလုံလောက်ပါက အားကစားတွင် ပါဝင်ခြင်းသည် ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲနိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေနိုင်သည်။
- မသင့်တော်သော ဖိနပ်များကို စီးခြင်း – သင့်တော်မှုမရှိသော၊ လုပ်ဆောင်ချက်နှင့် မကိုက်ညီသော သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် ဒေါက်မြင့်ဖိနပ်များကို စီးထားသည့်အခါ ခြေကျင်းဝတ်များ ပျက်စီးရန် ပိုမို ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
ဆရာဝန်သည် လူနာအား ကိုယ်ခန္ဓာစစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်း ခြေကျင်းဝတ်၊ ခြေဖဝါးနှင့် ခြေသလုံးတို့ကို ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်မည် ဖြစ်သည်။ ဆရာဝန်သည် ခြေကျင်းဝတ်၏ လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်း အတိုင်းအတာကို သိရှိနိုင်ရန် ခြေဖဝါးကို လှုပ်ရှားကြည့်ခြင်း၊ နာကျင်သည့်နေရာကို သိရှိနိုင်ရန် ဒဏ်ရာရထားသော ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ဝိုက်ကို စမ်းသပ်ကြည့်ခြင်းနှင့် မည်သည့် အနေအထားများတွင် ပိုမိုနာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် မသက်မသာဖြစ်ခြင်း ရှိသည်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်မည် ဖြစ်သည်။
အကယ်၍ ဒဏ်ရာ ပြင်းထန်ပါက အရိုးကျိုးခြင်း ရှိ၊ မရှိ သေချာစေရန် သို့မဟုတ် အရွတ်ပျက်စီးမှု အတိုင်းအတာကို ပိုမိုတိကျစွာ ဆန်းစစ်နိုင်ရန် အောက်ပါ ပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးမှုများထဲမှ တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ပြုလုပ်ရန် ဆရာဝန်က အကြံပြုနိုင်သည် –
- ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (X-ray) – ခြေကျင်းဝတ် အရိုးများ၏ ပုံရိပ်ကို ဖော်ထုတ်ရန် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ရေဒီယိုသတ္တိကြွလှိုင်း အနည်းငယ် လွှတ်ထုတ်၍ စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစစ်ဆေးမှုသည် အရိုးကျိုးခြင်း ရှိ၊ မရှိ ခွဲခြားရန်အတွက် အသုံးဝင်သည်။
- သံလိုက်ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (MRI) – ရေဒီယိုလှိုင်းများနှင့် အားကောင်းသော သံလိုက်စက်ကွင်းတို့ကို အသုံးပြု၍ အရွတ်များ အပါအဝင် ခြေကျင်းဝတ်အတွင်းပိုင်းရှိ ပျော့ပျောင်းသော တစ်ရှူးတည်ဆောက်ပုံများကို သုံးဖက်မြင် (3-D) သို့မဟုတ် ကန့်လန့်ဖြတ် ပုံရိပ်အသေးစိတ်များ ထုတ်လုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
- ကွန်ပျူတာ ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (CT scan) – အဆစ်များ၏ အရိုးတည်ဆောက်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အသေးစိတ် အချက်အလက်များကို ပိုမိုပေးစွမ်းနိုင်သည်။ ကွန်ပျူတာ ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်းတွင် ထောင့်ပေါင်းစုံမှ ကောက်ယူရရှိသော ဓာတ်မှန်ပုံရိပ်များကို ပေါင်းစပ်၍ ကန့်လန့်ဖြတ် သို့မဟုတ် သုံးဖက်မြင် ပုံရိပ်များကို ဖန်တီးပေးသည်။
- အာထရာဆောင်း (Ultrasound) – အသံလှိုင်းများကို အသုံးပြု၍ အချိန်နှင့်တပြေးညီ လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ်များကို ဖန်တီးပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ခြေဖဝါးကို အနေအထား အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲထားချိန်တွင် အရွတ် သို့မဟုတ် အကြောများ၏ ကျန်းမာရေး အခြေအနေကို ဆန်းစစ်ရန် ဆရာဝန်သည် ဤပုံရိပ်များကို အသုံးပြုနိုင်သည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းအတွက် ကုသမှုပုံစံသည် ဒဏ်ရာ၏ ပြင်းထန်မှုအပေါ် မူတည်၍ ကွာခြားမည် ဖြစ်သည်။ နာကျင်မှုနှင့် ရောင်ရမ်းမှုကို လျှော့ချရန်၊ အရွတ်များ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေရန်နှင့် ခြေကျင်းဝတ်၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်လည်ရရှိစေရန်တို့မှာ ကုသမှု၏ အဓိက ရည်မှန်းချက်များ ဖြစ်သည်။
ကိုယ်တိုင် ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်း
ပထမဦးဆုံး နှစ်ရက် သို့မဟုတ် သုံးရက်အတွင်း ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းအတွက် ရှေးဦးသူနာပြုစုမှုကို R.I.C.E. စည်းကမ်းချက်များအတိုင်း ဆောင်ရွက်သင့်သည် –
- Rest (အနားယူခြင်း) – နာကျင်ခြင်း၊ ယားယံခြင်း သို့မဟုတ် မသက်မသာ ဖြစ်စေမည့် အရာများကို ပြုလုပ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပါ။
- Ice (ရေခဲကပ်ခြင်း) – ဒဏ်ရာရရခြင်း မိနစ် ၁၅ မှ ၂၀ အထိ ရေခဲထုပ် ကပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရေခဲရေထဲသို့ နှစ်ခြင်းတို့ကို ချက်ချင်း ပြုလုပ်ပါ၊ ထို့နောက် နိုးနေစဉ်အတွင်း နှစ်နာရီ သို့မဟုတ် သုံးနာရီခြားတစ်ခါ ထပ်မံ ပြုလုပ်ပေးပါ။ အကယ်၍ သင့်တွင် ဆီးချိုရောဂါ၊ သွေးကြောဆိုင်ရာရောဂါ သို့မဟုတ် အာရုံခံစားမှု အားနည်းခြင်းတို့ ရှိပါက ရေခဲ မကပ်မီ ဆရာဝန်နှင့် တိုင်ပင်ပါ။
- Compression (စည်းနှောင်ခြင်း) – ရောင်ရမ်းမှု လျော့ကျသွားစေရန် ကူညီပေးသည့်အနေဖြင့် ရောင်ရမ်းမှု မရှိတော့သည့်တိုင်အောင် ကျုံ့ဆန့်နိုင်သော ပတ်တီးဖြင့် ခြေကျင်းဝတ်ကို စည်းထားပါ။ သွေးလည်ပတ်မှုကို မပိတ်ဆို့စေရန် အလွန်အမင်း တင်းကျပ်စွာ မစည်းပါနှင့်။ နှလုံးနှင့် အဝေးဆုံးဖြစ်သော အစွန်းပိုင်းမှစ၍ စတင် စည်းနှောင်ပါ။
- Elevation (မြှင့်တင်ထားခြင်း) – ရောင်ရမ်းမှုကို လျှော့ချရန်အတွက် ခြေကျင်းဝတ်ကို အထူးသဖြင့် ညဘက်တွင် နှလုံးအနေအထားထက် မြင့်သောနေရာတွင် မြှင့်တင်ထားပါ။ ကမ္ဘာမြေဆွဲအားကြောင့် ပိုလျှံနေသော အရည်များ လျော့ကျသွားပြီး ရောင်ရမ်းမှုကို သက်သာစေသည်။
ဆေးဝါးများ
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းကြောင့် နာကျင်မှုကို ပုံမှန်အားဖြင့် အိုင်ဗျူပရိုဖန် (Ibuprofen)၊ နာပရိုဆင် ဆိုဒီယမ် (Naproxen sodium) သို့မဟုတ် အဆက်တာမီနိုဖန် (Acetaminophen) ကဲ့သို့သော ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုဘဲ အလွယ်တကူ ဝယ်ယူရရှိနိုင်သည့် အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများဖြင့် ကုသနိုင်သည်။
အထောက်အကူပြု ပစ္စည်းများ
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲပြီး လမ်းလျှောက်ခြင်းသည် နာကျင်နိုင်သောကြောင့် နာကျင်မှု ပျောက်ကွယ်သွားသည့်တိုင်အောင် ဂျိုင်းထောက်များကို အသုံးပြုရန် လိုအပ်နိုင်သည်။ အဆစ်လွဲခြင်း ပြင်းထန်မှု အတိုင်းအတာအပေါ် မူတည်၍ ခြေကျင်းဝတ်ကို တည်ငြိမ်မှုရှိစေရန် ကျုံ့ဆန့်နိုင်သော ပတ်တီး၊ အားကစားသုံး စကော့တိပ် (sports tape) သို့မဟုတ် ခြေကျင်းဝတ် အထောက်အကူပြု စွပ်ပစ္စည်းများကို အသုံးပြုရန် ဆရာဝန်က အကြံပြုနိုင်သည်။ ပြင်းထန်သော အဆစ်လွဲခြင်း ဖြစ်ပွားပါက ဒဏ်ရာ ပြန်လည်သက်သာလာစဉ်အတွင်း ခြေကျင်းဝတ် မလှုပ်ရှားနိုင်စေရန် ကျောက်ပတ်တီး သို့မဟုတ် လမ်းလျှောက်ရာတွင် အသုံးပြုသည့် အထူးစီးဖိနပ် (Walking boot) လိုအပ်နိုင်သည်။
ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး လေ့ကျင့်ခန်း
ရောင်ရမ်းမှုနှင့် နာကျင်မှုတို့ လျော့နည်းသွားပြီး လှုပ်ရှားမှု ပြန်လည်ပြုလုပ်နိုင်ပြီ ဆိုသည်နှင့် ခြေကျင်းဝတ်၏ လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်း၊ ကြံ့ခိုင်မှု၊ ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိမှုနှင့် တည်ငြိမ်မှုတို့ကို ပြန်လည်ရရှိစေရန်အတွက် လေ့ကျင့်ခန်းများစွာကို စတင်ပြုလုပ်ရန် ဆရာဝန်က ညွှန်ကြားမည် ဖြစ်သည်။ မှန်ကန်သော နည်းစနစ်နှင့် လေ့ကျင့်ခန်းများ အဆင့်ဆင့် တိုးမြှင့်လုပ်ဆောင်ရမည့် ပုံစံကို ဆရာဝန် သို့မဟုတ် ကာယကုထုံးပညာရှင်က ရှင်းလင်းပြောကြားမည် ဖြစ်သည်။
ခြေကျင်းဝတ် ကြွက်သားများ အတူတကွ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ပြီး အဆစ်ကို အထောက်အကူပြုစေရန်၊ ထပ်မံ အဆစ်လွဲခြင်းမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ဟန်ချက်ညီမှုနှင့် တည်ငြိမ်မှု လေ့ကျင့်ခန်းများသည် အထူးသဖြင့် အရေးကြီးသည်။ ခြေထောက်တစ်ဖက်တည်းဖြင့် မတ်တပ်ရပ်ခြင်းကဲ့သို့သော မတူညီသည့် ဟန်ချက်ထိန်း စိန်ခေါ်မှု အဆင့်ဆင့်သည် ဤလေ့ကျင့်ခန်းများ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
အကယ်၍ သင်သည် အားကစားလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်းကြောင့် ခြေကျင်းဝတ် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါက မည်သည့်အချိန်တွင် လှုပ်ရှားမှုများကို ပြန်လည်စတင်နိုင်မည်ကို ဆရာဝန်အား မေးမြန်းပါ။ သင်ကစားသည့် အားကစားအတွက် သင်၏ ခြေကျင်းဝတ် မည်မျှ ကောင်းမွန်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်သည်ကို သိရှိနိုင်ရန် ဆရာဝန် သို့မဟုတ် ကာယကုထုံးပညာရှင်သည် သတ်မှတ်ထားသော လှုပ်ရှားမှုနှင့် ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှုများတွင် ပါဝင်ခိုင်းနိုင်သည်။
ခွဲစိတ်ကုသခြင်း
ကျယ်ပြန့်သော ကာယကုထုံးနှင့် ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး လေ့ကျင့်ခန်းများ ပြုလုပ်သော်လည်း ဒဏ်ရာ ပြန်လည်သက်သာခြင်းမရှိဘဲ ခြေကျင်းဝတ်သည် ဆက်လက်၍ မမြဲဘဲ ဖြစ်နေပါက ရံဖန်ရံခါတွင် ခွဲစိတ်ကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်သည်။ မသက်သာသော အရွတ်ကို ပြုပြင်ရန် သို့မဟုတ် အနီးနားရှိ အရွတ် သို့မဟုတ် အကြောမှ တစ်ရှူးများကို အသုံးပြု၍ အရွတ်ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် ခွဲစိတ်မှုကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။
ကာကွယ်ခြင်း
- ခြေထောက်နှင့် ခြေကျင်းဝတ်ရှိ ကြွက်သားများ သန်မာစေရန် ပုံမှန် လေ့ကျင့်ခန်း ပြုလုပ်ပေးခြင်းသည် အဆစ်များကို အထောက်အကူပြုစေပြီး ဒဏ်ရာရရှိခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးသည်။
- ကိုယ်ခန္ဓာ လှုပ်ရှားမှု သို့မဟုတ် အားကစား မပြုလုပ်မီ ကြွက်သားများနှင့် အရွတ်များကို လေ့ကျင့်ခန်းအတွက် အဆင်သင့်ဖြစ်စေရန် အမြဲတမ်း အကြောလျှော့ခြင်းနှင့် သွေးပူလေ့ကျင့်ခန်း ပြုလုပ်ပါ။
- ခလုတ်တိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် ချော်လဲခြင်းတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ရန် လမ်းလျှောက်သည့်အခါ သို့မဟုတ် ပြေးသည့်အခါ မညီညာသော မျက်နှာပြင်များကို သတိပြုပါ။
- ဒေါက်မြင့်ဖိနပ်များ သို့မဟုတ် အထောက်အကူ မပြုနိုင်တော့သော ဟောင်းနွမ်းနေသည့် ဖိနပ်များကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး မိမိပြုလုပ်မည့် လှုပ်ရှားမှုနှင့် ကိုက်ညီပြီး အံဝင်ခွင်ကျရှိသော ဖိနပ်များကို စီးပါ။
- အကယ်၍ သင်သည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း သို့မဟုတ် နာကျင်ခြင်းတို့ကို ခံစားရပါက မတော်တဆ ဒဏ်ရာရရှိခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရန် လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်းကို လျှော့ချပါ သို့မဟုတ် ရပ်တန့်ပါ။
ဆရာဝန်ထံ မည်သည့်အချိန်တွင် သွားရောက်ပြသရမည်နည်း
အဆစ်လွဲခြင်း အများစုကို အိမ်တွင်ပင် ကိုယ်တိုင် ပြုစုစောင့်ရှောက်နိုင်သော်လည်း သင်၏ ခြေထောက်ပေါ်သို့ အလေးချိန် လုံးဝမချနိုင်ပါက၊ နာကျင်ခြင်းနှင့် ရောင်ရမ်းခြင်းတို့ ပြင်းထန်ပါက သို့မဟုတ် ရက်အနည်းငယ်ကြာသည့်တိုင်အောင် ရောဂါလက္ခဏာများ သက်သာလာခြင်းမရှိပါက ဆရာဝန်ထံ သွားရောက်ပြသသင့်သည်။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပေးသူသည် ဒဏ်ရာ၏ ပြင်းထန်မှုကို ဆန်းစစ်မည်ဖြစ်ပြီး အရိုးကျိုးခြင်း ရှိ၊ မရှိ ခွဲခြားရန်အတွက် ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်းကိုလည်း ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ပြင်းထန်သော အခြေအနေများအတွက်၊ အထူးသဖြင့် အားကစားသမားများအနေဖြင့် အရိုးနှင့် အဆစ်ဆိုင်ရာ အထူးကုစင်တာရှိ အထူးကုဆရာဝန်နှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းသည် အကျိုးရှိနိုင်ပါသည်။
အမေးများသော မေးခွန်းများ
သင်၏ ဒဏ်ရာနှင့် ပတ်သက်၍ နားလည်သဘောပေါက်စေရန်နှင့် ကြုံတွေ့ရနိုင်မည့် အခြေအနေများကို သိရှိနိုင်ရန် အောက်ပါတို့မှာ အမေးများသော မေးခွန်းများ၏ အဖြေများ ဖြစ်ပါသည် –
၁။ ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းနှင့် ခြေကျင်းဝတ် အရိုးကျိုးခြင်းတို့၏ ကွာခြားချက်မှာ ဘာလဲ။
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းတွင် အရွတ်များ ပျက်စီးခြင်း ပါဝင်ပြီး ခြေကျင်းဝတ် အရိုးကျိုးခြင်းမှာမူ အရိုးတစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ကျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ခြေကျင်းဝတ် အရိုးကျိုးခြင်းသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပြန်လည်သက်သာရန် အချိန်ပိုမို ကြာမြင့်တတ်သည်။
၂။ ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲနေစဉ် လမ်းလျှောက်နိုင်ပါသလား။
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲနေစဉ် လမ်းလျှောက်နိုင်ခြင်း ရှိ၊ မရှိမှာ အဆစ်လွဲခြင်း၏ ပြင်းထန်မှုအပေါ် မူတည်သည်။ မပြင်းထန်သော အဆစ်လွဲခြင်းတွင် အနည်းငယ် မသက်မသာ ဖြစ်သော်လည်း လမ်းလျှောက်နိုင်ခြေ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း အသင့်အတင့် သို့မဟုတ် ပြင်းထန်သော အဆစ်လွဲခြင်းတွင် ဒဏ်ရာရထားသော ခြေကျင်းဝတ်ပေါ်သို့ အလေးချိန်သက်ရောက်မှုနှင့် လှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်ရန်အတွက် ဂျိုင်းထောက်၊ အထောက်အကူပြု စွပ်ပစ္စည်း သို့မဟုတ် အထူးစီးဖိနပ်များကို အသုံးပြုရန် ဆရာဝန်က အကြံပြုနိုင်သည်။ အဆစ်လွဲနေသော ခြေကျင်းဝတ်ပေါ်သို့ ဖိအား အလွန်အမင်း ပေးခြင်းသည် ဒဏ်ရာကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်ပြီး နာကျင်မှုကို ပိုမိုဖြစ်ပွားစေကာ ပြန်လည်သက်သာမည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို နှောင့်နှေးစေနိုင်သည်။
၃။ ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်းသည် အလိုအလျောက် ပြန်လည်သက်သာနိုင်ပါသလား။
ခြေကျင်းဝတ် အဆစ်လွဲခြင်း အများစုမှာ အထူးသဖြင့် ပထမ ၄၈ နာရီအတွင်း R.I.C.E နည်းလမ်း (အနားယူခြင်း၊ ရေခဲကပ်ခြင်း၊ စည်းနှောင်ခြင်း၊ မြှင့်တင်ထားခြင်း) ကို လိုက်နာပါက အလိုအလျောက် ပြန်လည်သက်သာနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း အရွတ်များ စနစ်တကျ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေရန်အတွက် လုံလောက်သော အချိန်ပေးရန် အရေးကြီးပါသည်။ ခြေကျင်းဝတ်၏ ကြံ့ခိုင်မှုနှင့် ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိမှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် ကူညီပေးသည့်အနေဖြင့် ကာယကုထုံး (Physical therapy) ပြုလုပ်ရန် လမ်းညွှန်လေ့ရှိသည်။
Diagnosis
Your doctor will evaluate your ankle, foot, and lower leg during a physical examination. The doctor will move your foot to assess its range of motion, feel the area around the injury for soreness, and determine which postures are painful or uncomfortable.
If the injury is serious, your doctor might advise one or more of the imaging tests listed below to rule out a broken bone or to more precisely assess the degree of ligament damage:
- X-ray – A little amount of radiation goes into your body during an X-ray to create images of the ankle bones. This examination is useful for excluding bone fractures.
- Magnetic Resonance Imaging (MRI) – MRIs create fine cross-sectional or 3-D pictures of the soft internal ankle structures, including ligaments, using radio waves and a strong magnetic field.
- Computed Tomography (CT) scan – CT scans can provide more information about the joint’s skeletal structure. In a CT scan, X-rays are collected from numerous angles and combined to create cross-sectional or 3-D images.
- Ultrasound – An ultrasound creates live images using sound waves. When the foot is in various postures, your doctor may use these images to assess the health of a ligament or tendon.
Treatment
The severity of your injury will determine how you are treated for a sprained ankle. Reduced discomfort and swelling, ligament repair, and ankle function restoration are the main objectives of treatment.
Self-care
For the first two or three days, first aid for sprained ankles should follow the R.I.C.E. protocol:
- Rest – Avoid doing things that hurt, itch, or make you uncomfortable.
- Ice – While you are awake, apply an ice pack or take an ice bath for 15 to 20 minutes right away, then repeat every two to three hours. Before using ice, see your doctor if you have diabetes, vascular disease, or impaired sensation.
- Compression – Compress the ankle with an elastic bandage until the swelling subsides to help halt it. Don’t wrap too tightly to restrict blood flow. At the end that is furthest from your heart, start wrapping.
- Elevation – To reduce swelling, elevate your ankle above the level of your heart, especially at night. Gravity lessens swelling by eliminating additional fluid.
Medications
The pain of a sprained ankle can usually be managed with over-the-counter painkillers such ibuprofen, naproxen sodium, or acetaminophen.
Devices
You might need to use crutches until the pain goes away because walking with a sprained ankle can be painful. Your doctor might advise using an elastic bandage, sports tape, or ankle support brace to stabilize the ankle, depending on the degree of the sprain. A cast or walking boot may be required in the event of a serious sprain to keep the ankle immobile while it heals.
Therapy
Your doctor will instruct you to start a series of exercises to regain your ankle’s range of motion, strength, flexibility, and stability once the swelling and pain have subsided enough for you to resume mobility. The proper technique and progression of exercises will be described by your doctor or a physical therapist.
In order to retrain the ankle muscles to cooperate and support the joint and to aid in the prevention of recurring sprains, balance and stability training is particularly crucial. Different levels of balancing challenges, such as standing on one leg, may be a part of these workouts.
Ask your doctor when you could resume your activity if you injured your ankle while exercising or playing a sport. To find out how well your ankle works for the sports you play, your doctor or physical therapist may ask you to participate in specific activity and movement tests.
Surgery
Surgery is occasionally necessary when an injury doesn’t heal or the ankle is still unstable despite extensive physical therapy and rehabilitation exercises. Surgery could be done to fix a ligament that isn’t healing or rebuild a ligament using tissue from an adjacent ligament or tendon.
Prevention
- Regularly exercising to strengthen the muscles in your legs and ankles helps support the joints and prevent injury.
- Always stretch and warm up before any physical activity or sports to prepare your muscles and ligaments for exercise.
- Pay attention to uneven surfaces while walking or running to avoid tripping or stumbling.
- Use shoes that fit well and are suitable for your activity, avoiding high heels or worn-out shoes that offer little support.
- If you feel tired or in pain, slow down or stop exercising to avoid accidental injury.
When to See a Doctor
While many sprains can be managed at home, you should see a doctor if you can’t put any weight on your foot, if the pain and swelling are severe, or if your symptoms don’t improve after a few days. A healthcare provider will evaluate the injury to determine its severity, possibly using an X-ray to rule out a fracture. For severe cases, especially for athletes, it may be beneficial to consult with a specialist at an orthopedic center.
Frequently Asked Questions
Here are answers to some of the most common inquiries to help you understand your injury and what to expect.
1 Sprained ankle vs. broken ankle
An ankle sprain involves damage to the ligaments, while a broken ankle is a fracture of one or more bones. A broken ankle typically takes longer to heal.
2. Can I walk with a sprained ankle?
Whether you can walk on a sprained ankle depends on the severity of the sprain. With a mild sprain, you may be able to walk with some discomfort. However, with a moderate or severe sprain, a doctor may recommend using crutches, a brace, or a boot to limit movement and weight on the injured ankle. Putting too much pressure on a sprained ankle can worsen the injury, cause more pain, and delay the healing process.
3. Can a sprained ankle heal on its own?
Most ankle sprains can heal on their own, especially if you follow the R.I.C.E method (Rest, Ice, Compression, Elevation) in the first 48 hours. However, it’s crucial to allow the ligaments enough time to heal properly. Physical therapy is often recommended to help rebuild strength and flexibility in the ankle.
