စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်း

စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်း အကြောင်း သိကောင်းစရာ

စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်းသည် စတက်ဖ်လိုကိုကပ်စ် (Staphylococcus) ဘက်တီးရီးယားကြောင့် ဖြစ်ပွားစေပြီး ၎င်းတို့သည် ကျန်းမာသူအများစု၏ အရေပြား သို့မဟုတ် နှာခေါင်းအတွင်းတွင် ပုံမှန်ရှိနေတတ်ပါသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ဤဘက်တီးရီးယားများသည် ပြဿနာမဖြစ်စေသော်လည်း အရေပြားတွင် အနည်းငယ်ပိုးဝင်ခြင်းမျိုးကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ သို့သော် ဘက်တီးရီးယားများက ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းပိုင်းသို့ နက်ရှိုင်းစွာ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်ပါက သွေးကြောများ၊ အရိုးအဆစ်များ၊ အဆုတ် သို့မဟုတ် နှလုံးကို ထိခိုက်စေပြီး ပြင်းထန်သောရောဂါများ ဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။ ထိုသို့ နက်ရှိုင်းစွာပိုးဝင်ခြင်းသည် အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရပြီး ကျန်းမာသူအချို့တွင်ပင် ယခုနောက်ပိုင်း၌ ပိုမိုဖြစ်ပွားလာနေပါသည်။

စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်းအတွက် အဓိကအားဖြင့် ပဋိဇီဝဆေးဝါးများဖြင့် ကုသပြီး ပိုးဝင်သည့်နေရာကို သေချာစွာ သန့်စင်ပေးရပါသည်။ သို့သော် စတက်ဖ်လိုကိုကပ်စ် အော်ရီယပ်စ် (Staphylococcus aureus) အပါအဝင် အချို့သော စတက်ဖ်ပိုးမျိုးကွဲများသည် ပုံမှန်သုံးနေကျ ပဋိဇီဝဆေးများကို ခံနိုင်ရည်ရှိလာခြင်းကြောင့် စိုးရိမ်စရာဖြစ်လာပါသည်။ ဤခံနိုင်ရည်ရှိခြင်းသည် ကုသမှုကို ခက်ခဲစေပြီး ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး ပိုမိုပြင်းထန်နိုင်သည့် ပိုမိုအားကောင်းသော ပဋိဇီဝဆေးများကို အသုံးပြုရန် လိုအပ်လာစေပါသည်။

ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကဏ္ဍတွင် ဆရာဝန်များသည် ပြင်းထန်သော စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်းဖြစ်ရပ်များကို မကြာခဏတွေ့ရှိရပြီး ၎င်းတို့သည် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများနှင့် သေဆုံးမှုအထိ ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ထိုဖြစ်ရပ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် ပိုးမပြန့်ပွားစေရန်နှင့် လူနာကျန်းမာရေးကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ခံနိုင်ရည်ရှိသော ပိုးမျိုးကွဲများကို တိုက်ဖျက်နိုင်သည့် သီးသန့်ပဋိဇီဝဆေးများကို အသုံးပြု၍ ဂရုတစိုက် ကုသရန် လိုအပ်ပါသည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ နေရာအမျိုးမျိုးတွင် ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး လက္ခဏာအမျိုးမျိုး ပြသတတ်ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် အရေပြားတွင် အဖြစ်များသော်လည်း အတွင်းပိုင်းအင်္ဂါများကိုလည်း ထိခိုက်စေနိုင်ပါသည်။

အရေပြားတွင် စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်း လက္ခဏာများ:

• ပြည်တည်နာများနှင့် အဖုအပိတ်များ: အရေပြားအောက်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော နီရဲပြီး ရောင်ရမ်းနေသည့် နာကျင်သော အနာများ။
• ဆဲလ်လူလိုက်တစ် (Cellulitis): အရေပြားအောက်ရှိ တစ်သျှူးများတွင် ဖြစ်ပွားပြီး အရေပြား ရောင်ရမ်းခြင်း၊ နီရဲခြင်းနှင့် နာကျင်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည့် အခြေအနေ။
• ဆံပင်အိတ်ရောင်ခြင်း (Folliculitis): ဆံပင်မွေးညင်းအိတ်များအောက်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝက်ခြံကဲ့သို့ အဖုလေးများကြောင့် နာကျင်ခြင်း။
• အင်ပီတီဂို (Impetigo): အရည်ကြည်ဖုများ ပေါက်ပြီးနောက် အရေပြားတွင် အဝါရောင် သို့မဟုတ် အညိုရောင် အပေါ်ယံအလွှာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း။
• စတက်ဖ်လိုကိုကပ်စ် အရေပြားကွာခြင်း (Staphylococcal scalded skin syndrome): မွေးကင်းစနှင့် ကလေးငယ်များကို အဓိကထိခိုက်စေပြီး အရေပြားတစ်ခုလုံး ကွာကျလာတတ်သည့် ပြင်းထန်သော အခြေအနေ။

ဤပိုးဝင်ခြင်းများသည် များသောအားဖြင့် နူးညံ့ပြီး နွေး၍ နီရဲသော နေရာများအဖြစ် စတင်တတ်ပါသည်။ ပိုမိုဆိုးရွားလာပါက အရည် သို့မဟုတ် ပြည်များ စိမ့်ထွက်လာနိုင်ပြီး ပွင့်နေသောအနာများအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်။

ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းပိုင်းတွင် စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်း လက္ခဏာများ:

• အစားအစာအဆိပ်သင့်ခြင်း: ပြင်းထန်စွာ အော့အန်ခြင်းနှင့် ဝမ်းလျှောခြင်း။
• နို့အုံရောင်ခြင်း (Mastitis): နို့တိုက်မိခင်များတွင် အဖြစ်များပြီး ရင်သားရောင်ရမ်းခြင်း၊ နာကျင်ခြင်းနှင့် ပြည်တည်ခြင်း။
• သွေးဆိပ်တက်ခြင်း (Septicemia): စတက်ဖ်ပိုးများ သွေးကြောထဲသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် အဖျားတက်ခြင်းနှင့် သွေးပေါင်ချိန် ကျဆင်းခြင်း။
• တောက်ဆစ်ရှော့ခ် ဆင်ဒရုန်း (Toxic shock syndrome): အဖျားတက်ခြင်း၊ ကြွက်သားများ ကိုက်ခဲခြင်းနှင့် နေလောင်သကဲ့သို့ အနီစက်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည့် ပြင်းထန်သော သွေးဆိပ်တက်ခြင်း။
• နှလုံးအမြှေးပါးရောင်ခြင်း (Endocarditis): နှလုံး၏ အတွင်းပိုင်းအလွှာတွင် ပိုးဝင်ခြင်းဖြစ်ပြီး အဖျားတက်ခြင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန် ကျဆင်းခြင်းနှင့် နှလုံးခုန်မြန်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။

ပိုးကူးစက်နိုင်သည့် လမ်းကြောင်းများ:

• အရေပြားချင်း ထိတွေ့ခြင်း: ပိုးဝင်နေသည့် အရေပြား သို့မဟုတ် ပြည်ကို တိုက်ရိုက်ထိတွေ့မိခြင်း သို့မဟုတ် တဘက်ကဲ့သို့သော ပိုးမွှားပါရှိသည့် အသုံးအဆောင်များမှတစ်ဆင့် ကူးစက်ခြင်း။
• အစားအစာအဆိပ်သင့်ခြင်း: ပိုးပါဝင်နေသော အစားအစာများကို စားသုံးမိခြင်း။
• တောက်ဆစ်ရှော့ခ် ဆင်ဒရုန်း: တာမွန် (Tampon) ကို ကြာရှည်စွာ အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ပိုးမွှားများ ပေါက်ဖွားပြီး မိန်းမကိုယ်မှတစ်ဆင့် ခန္ဓာကိုယ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်ခြင်း။
• နို့အုံရောင်ခြင်း: နို့တိုက်စဉ် ကလေး၏ ပါးစပ်မှ ဘက်တီးရီးယားများက နို့သီးခေါင်းကွဲအက်ရာမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်ခြင်း။
• နှလုံးအမြှေးပါးရောင်ခြင်း: ပါးစပ်သန့်ရှင်းမှု အားနည်းသူများတွင် ပါးစပ်မှတစ်ဆင့် ဘက်တီးရီးယားများ သွေးကြောထဲသို့ ဝင်ရောက်ခြင်း။

ဤကူးစက်နိုင်သည့် လမ်းကြောင်းများကို သိရှိထားခြင်းဖြင့် စတက်ဖ်ပိုး ကူးစက်မှုကို ကာကွယ်ရာတွင် အထောက်အကူ ဖြစ်စေပါသည်။

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

စတက်ဖ်လိုကိုကပ်စ် ဘက်တီးရီးယား သို့မဟုတ် စတက်ဖ်ပိုးများသည် လူအများ၏ အရေပြား သို့မဟုတ် နှာခေါင်းအတွင်းတွင် ပုံမှန်ရှိနေတတ်ပြီး များသောအားဖြင့် အန္တရာယ်မရှိပါ။ သို့သော် လူတစ်ဦးချင်းစီသည် မိမိကိုယ်တိုင်သယ်ဆောင်ထားသည့် ဘက်တီးရီးယားများက ခန္ဓာကိုယ်၏ ခုခံကာကွယ်ရေးကို ဖောက်ထွက်နိုင်ပါက ပိုးဝင်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။

စတက်ဖ်ပိုးများသည် ခံနိုင်ရည်မြင့်မားကြပြီး ခေါင်းအုံးစွပ် သို့မဟုတ် တဘက်ကဲ့သို့သော ပစ္စည်းများပေါ်တွင် အသက်ရှင်နေနိုင်သဖြင့် အခြားသူများထံ ကူးစက်ရန် လွယ်ကူပါသည်။ ထို့အပြင် ဤဘက်တီးရီးယားများသည် တိုက်ရိုက်ပိုးဝင်ခြင်း သို့မဟုတ် ၎င်းတို့ထုတ်လွှတ်သည့် အဆိပ်အတောက်များကြောင့် ရောဂါဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ အလွန်အမင်း အပူချိန်၊ ခြောက်သွေ့သော ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် အစာအိမ်အက်ဆစ်ဓာတ်များတွင်ပင် ရှင်သန်နိုင်ခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့၏ လိုက်လျောညီထွေရှိမှုကို ပြသနေပါသည်။

Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)

စတက်ဖ်ပိုးဝင်နိုင်ခြေကို သင်၏ ခုခံအားစနစ် အခြေအနေ သို့မဟုတ် သင်ပါဝင်သည့် အားကစားအမျိုးအစားများအပေါ် မူတည်၍ တိုးမြှင့်စေနိုင်ပါသည်။

• ထိတွေ့ရသည့် အားကစားနည်းများ: ဓားရှခြင်း၊ ပွန်းပဲ့ခြင်းနှင့် အရေပြားချင်း ထိတွေ့ခြင်းတို့မှတစ်ဆင့် အလွယ်တကူ ကူးစက်နိုင်သည်။ အားကစားခန်းတွင် တဘက်၊ မုတ်ဆိတ်ရိတ်ဓား၊ အဝတ်အစား သို့မဟုတ် အခြားပစ္စည်းများကို အတူသုံးခြင်းဖြင့် ပိုးများ ပျံ့နှံ့နိုင်သည်။
• လက်ရှိဖြစ်ပွားနေသော ကျန်းမာရေးအခြေအနေများ: အချို့သော ရောဂါများ ရှိသူများ သို့မဟုတ် ဆေးဝါးများဖြင့် ကုသနေရသူများတွင် စတက်ဖ်ပိုးဝင်ခြင်း ပိုမိုအဖြစ်များနိုင်ပါသည်။ ဥပမာ –
• ကင်ဆာ (ဓာတ်ရောင်ခြည် သို့မဟုတ် ကီမိုဖြင့် ကုသနေသူများ)၊ အင်းဆက်ကိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် အရေပြားရောဂါ (ကြာရှည်ဝေဒနာ)
• ဆီးချိုရောဂါ
• ခုခံအားကျဆင်းမှုရောဂါ (HIV/AIDS)
• ကျောက်ကပ်ပျက်စီးမှု (သွေးသန့်စင်ခြင်း လိုအပ်သူများ)
• ကိုယ်အင်္ဂါ အစားထိုးထားသူများနှင့်
• အဆုတ်ရောဂါများ
• ဆေးရုံတက်ရခြင်း: ဆေးရုံများတွင် ပိုးမွှားကင်းစင်အောင် ကြိုးပမ်းသော်လည်း စတက်ဖ်ပိုးများ ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ခုခံအားနည်းသူများကို ကူးစက်နိုင်ပါသည်။ အထူးသဖြင့်
• မီးလောင်ဒဏ်ရာရသူများ
• ခွဲစိတ်ထားသူများနှင့်
• ခုခံအားနည်းသူများတွင် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။

ဆေးရုံတက်သည့်အခါ စတက်ဖ်ပိုးရှိမရှိ စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်နိုင်ပြီး ပိုးမပျံ့နှံ့အောင် ကုသမှုများ ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။

• ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ထည့်သွင်းထားသော ပစ္စည်းများ: ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ပြွန်များသည် စတက်ဖ်ပိုးမွှားများကို ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်စေနိုင်ပါသည်။ အဆိုပါ ပစ္စည်းများသည် ခန္ဓာကိုယ်အပြင်ဘက်နှင့် အတွင်းဘက်ကို ဆက်သွယ်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆီးပိုက်များ (urinary catheters) နှင့် သွေးကြောတွင်း ပြွန်များ (intravenous catheters) တို့ ဖြစ်သည်။

ထို့အပြင် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ထည့်သွင်းထားသော ပစ္စည်းများသည် စတက်ဖ်ပိုးများကို ဆွဲဆောင်တတ်ပြီး ၎င်းပစ္စည်းများ၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ပိုးမွှားများ ပေါက်ဖွားကာ ရောဂါကူးစက်မှုကို ပျံ့နှံ့စေသည်။ ခွဲစိတ်၍ ထည့်သွင်းထားသော နှလုံးခုန်ထိန်းစက် (cardiac pacemakers) နှင့် အတုတပ်ထားသော အရိုးအဆစ်များ (artificial joints) တို့သည် ဤအမျိုးအစားတွင် ပါဝင်ပါသည်။

• အစားအစာ ပြင်ဆင်မှုတွင် သန့်ရှင်းမှုမရှိခြင်း: လက်ကို စနစ်တကျ မဆေးကြောပါက အစားအစာ ကိုင်တွယ်သူများမှတစ်ဆင့် ပိုးမွှားများ ကူးစက်နိုင်ပါသည်။ အစားအစာထဲသို့ ဝင်ရောက်သွားသော ပိုးမွှားများသည် အဆိပ်အတောက်များ ထုတ်လွှတ်ပြီး ရောဂါဖြစ်စေနိုင်သည်။ ချက်ပြုတ်ခြင်းဖြင့် ဘက်တီးရီးယားကို သတ်နိုင်သော်လည်း အဆိပ်အတောက်များ ကျန်ရှိနေနိုင်ပါသည်။ ပိုးဝင်နေသော အစားအစာများသည် အရသာ သို့မဟုတ် ပုံပန်းသဏ္ဍာန်တွင် ထူးခြားချက် မရှိတတ်ပါ။