ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း ရောဂါ အကြောင်း သိကောင်းစရာ
ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း (Swollen knee) ဆိုသည်မှာ ဒူးဆစ်အတွင်း သို့မဟုတ် ဒူးဆစ်ပတ်ပတ်လည်တွင် အရည်များ စုပုံလာပြီး ဒူးဆစ်ကြီးထွားလာသည့် အခြေအနေ ဖြစ်သည်။ ရောင်ရမ်းရခြင်း အကြောင်းရင်းမှာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း၊ ဒူးကို အလွန်အကျွံအသုံးပြုခြင်း သို့မဟုတ် နောက်ကွယ်ရှိ အရင်းခံရောဂါဝေဒနာနှင့် ကျန်းမာရေးအခြေအနေတစ်ခုခုကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ရောင်ရမ်းရသည့် အကြောင်းရင်းကို ဆုံးဖြတ်ရန်အတွက် ဒူးဆစ်အတွင်းရှိ အရည်နမူနာကို ရယူကာ ပိုးဝင်ခြင်း၊ ရောဂါရှိခြင်း သို့မဟုတ် ထိခိုက်ဒဏ်ရာကြောင့် သွေးထွက်ခြင်း ရှိ၊ မရှိ စစ်ဆေးရန် လိုအပ်နိုင်သည်။ ဤရောဂါအခြေအနေကို ဒူးဆစ်အတွင်း အရည်စုခြင်း (effusion) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။
နေ့စဉ်လှုပ်ရှားမှုများသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အလေးချိန်ကို ထိန်းထားရလေ့ရှိသော ဒူးဆစ်များအပေါ် များစွာ ဖိစီးမှုဖြစ်စေနိုင်သည်။ ရောင်ရမ်းခြင်းအတွက် ကုသမှုကို နောက်ကွယ်ရှိ အရင်းခံအကြောင်းရင်းကို ဖော်ထုတ်နိုင်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် စတင်နိုင်ပြီး မသက်သာမှုနှင့် တောင့်တင်းမှုများကို လျှော့ချရန်အတွက် အရည်အချို့ကို စုပ်ထုတ်ခြင်းလည်း ပါဝင်နိုင်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း၏ အောက်ပါ လက္ခဏာများနှင့် လက္ခဏာရပ်များတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်–
- နာကျင်ခြင်း– ဒူးတွင် ပြင်းထန်စွာ နာကျင်မှုကို ခံစားရနိုင်ပြီး လူနာအနေဖြင့် ဒူးပေါ်သို့ အလေးချိန်မချနိုင် (ခြေမထောက်နိုင်) အထိ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
- ရောင်ရမ်းခြင်း– ရောဂါဒဏ်ခံရသော ဒူးကို အခြားတစ်ဖက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်သည့်အခါ ဒူးဆစ်ရိုးပတ်ပတ်လည်ရှိ အရေပြားသည် သိသာထင်ရှားစွာ ရောင်ရမ်းနေသည်ကို မြင်တွေ့ရနိုင်သည်။
- တောင့်တင်းခြင်း– ဒူးဆစ်အတွင်း အရည်များ ပြည့်နေပါက လူနာအနေဖြင့် ခြေထောက်ကို လုံးဝကွေးခြင်း သို့မဟုတ် ဆန့်ခြင်း ပြုလုပ်နိုင်မည် မဟုတ်ပါ။
ရေခဲကပ်ပေးခြင်းနှင့် အနားယူခြင်းကဲ့သို့သော မိမိဘာသာစောင့်ရှောက်သည့် နည်းလမ်းများဖြင့် ရောဂါလက္ခဏာများ သက်သာခြင်းမရှိပါက ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အကူအညီရယူရန် အကြံပြုထားသည်။ အကယ်၍ ဒူးတစ်ဖက်က နီရဲလာပြီး အခြားတစ်ဖက်ထက် ပိုမိုပူနွေးလာသည်ဟု ခံစားရပါက ၎င်းသည် ဒူးဆစ်ပိုးဝင်ခြင်းကို ညွှန်ပြနေနိုင်သောကြောင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အကူအညီကို အမြန်ဆုံး ရယူပါ။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်းကို ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်းမှသည် ရောဂါဝေဒနာများအထိ အမျိုးမျိုးသော ပြဿနာများကြောင့် ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည်။
- ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှုများ (Injuries): ဒူးတွင် ထိခိုက်ပျက်စီးမှုတစ်စုံတစ်ရာ ရှိပါက ဒူးဆစ်အတွင်း အရည်များ လွန်ကဲစွာ စုပုံလာနိုင်သည်။ အောက်ပါ ထိခိုက်ဒဏ်ရာများသည် ဒူးဆစ်အတွင်းနှင့် ဒူးဆစ်ပတ်ပတ်လည်တွင် အရည်စုပုံခြင်းဆီသို့ ဦးတည်သွားစေနိုင်သည်–
- ဒူးရှေ့အရွတ်မကြီး စုတ်ပြဲခြင်း (Torn ligament of the anterior cruciate ligament – ACL)
- ဒူးဆစ်ကြားခံအရိုးနု စုတ်ပြဲခြင်း (Meniscus tear)
- ဒူးကို အလွန်အကျွံအသုံးပြုခြင်း (Overuse)
- အရိုးကျိုးခြင်း (Fractures)
- အခြားသော ရောဂါများ (Other diseases): အောက်ပါ နောက်ကွယ်ရှိ ရောဂါဝေဒနာများနှင့် ချို့ယွင်းချက်များသည် ဒူးဆစ်အတွင်းနှင့် ဒူးဆစ်ပတ်ပတ်လည်တွင် အရည်စုပုံခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည်–
- အဆစ်ရောင်ရောဂါများ ဖြစ်ကြသည့် အသက်ကြီး၍ အရိုးနုစားသော အဆစ်ရောင်ရောဂါ (Osteoarthritis)၊ ဂေါက်သန်းအဆစ်ရောင်ရောဂါ (Rheumatoid arthritis) နှင့် ဂေါက်ရောဂါကြောင့်ဖြစ်သော အဆစ်ရောင်ရောဂါ (Gouty arthritis)
- ပိုးဝင်ခြင်း (Infection)
- ဂေါက်တုရောဂါ (Pseudogout)
- ဒူးဆစ်အိတ်ရောင်ခြင်း (Bursitis)
- အရည်အိတ်တည်ခြင်း သို့မဟုတ် အကျိတ်ဖြစ်ခြင်း (Cysts or tumors)
Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)
အောက်ပါအချက်များသည် ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ အန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေနိုင်သည်–
- အသက်အရွယ်– လူနာသည် အသက်ကြီးလာသည်နှင့်အမျှ အဆစ်ရောင်ရောဂါကြောင့် ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း ဖြစ်ပွားရန် ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားလာသည်။
- အဝလွန်ခြင်း– ကိုယ်အလေးချိန် လွန်ကဲခြင်းက ဒူးဆစ်အပေါ်သို့ နောက်ထပ်ဖိအားများ သက်ရောက်စေသောကြောင့် ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး ၎င်းသည် ဒူးဆစ်ယိုယွင်းပျက်စီးခြင်းနှင့် တစ်ရှူးများ၊ အဆစ်များအပေါ် ဝန်ပိခြင်းတို့ကိုလည်း ဖြစ်စေသည်။
- အားကစားများ– ဘတ်စကက်ဘော သို့မဟုတ် ဘောလုံးကစားခြင်းကဲ့သို့သော ဒူးကို လှည့်ပတ်ရန် လိုအပ်သည့် အားကစားများတွင် ပါဝင်ကစားသူများ၌ ရောင်ရမ်းခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည့် ဒူးဒဏ်ရာအမျိုးအစားများ ရရှိရန် ပိုမိုအဖြစ်များသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
အောက်ပါစစ်ဆေးမှုများသည် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူအား ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်းကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရာတွင် အထောက်အကူပြုလိမ့်မည်။
- ကာယပိုင်းဆိုင်ရာ စစ်ဆေးခြင်း (Physical examination)– ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူက ဒူးကို စစ်ဆေးဆန်းစစ်ပြီး ရောဂါရာဇဝင်ကို မေးမြန်းလိမ့်မည်။ လူနာအနေဖြင့် ဓာတ်ခွဲခန်း၌ ဆန်းစစ်လေ့လာရန်အတွက် သွေးစစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဒူးမှအရည်ကို စုပ်ထုတ်စစ်ဆေးခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရနိုင်သည့်အပြင် ပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှုများဖြင့်လည်း ပြဿနာကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်နိုင်သည်။
- ပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးခြင်းများ (Imaging tests)– ပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှုများသည် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများအား ရောဂါအခြေအနေ တည်ရှိရာနေရာကို ရှာဖွေရန် ကူညီပေးနိုင်သည်။ ပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှုများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်–
- ဓာတ်မှန် (X-ray)– အဆစ်ရောင်ရောဂါကို ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်သည့်အပြင် ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်းဖြင့် အရိုးကျိုးခြင်း သို့မဟုတ် အရိုးအဆစ်လွဲခြင်းများကိုလည်း ဖယ်ထုတ်ပေးနိုင်သည်။
- သံလိုက်ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (Magnetic resonance imaging – MRI)– MRI သည် ရေဒီယိုလှိုင်းများနှင့် အားကောင်းသော သံလိုက်စက်ကွင်းကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ရိုးရိုးဓာတ်မှန်တွင် မမြင်တွေ့နိုင်သော အရွတ်များ၊ အကြောများနှင့် အခြားသော ပျော့ပျောင်းသည့် တစ်ရှူးများ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုကို ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်သည်။
- အာထရာဆောင်း (Ultrasound)– ဤစစ်ဆေးမှုသည် အသံလှိုင်းများကို အသုံးပြု၍ အရွတ်များ သို့မဟုတ် အကြောများကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် အခြေအနေများကို ရှာဖွေထောက်လှမ်းပေးသည်။
- ဒူးဆစ်အတွင်းမှ အရည်ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်း (Joint aspiration / arthrocentesis)– အပ်တစ်ချောင်းကို အသုံးပြု၍ ဒူးအတွင်းမှ အရည်များကို ဖယ်ရှားစုပ်ထုတ်သည်။ ထို့နောက် ဒဏ်ရာရရှိခြင်း သို့မဟုတ် သွေးထွက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော သွေးများ ရှိ၊ မရှိ၊ ပိုးဝင်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သော ဗက်တီးရီးယားများ ရှိ၊ မရှိ သို့မဟုတ် ဂေါက်ရောဂါ သို့မဟုတ် ဂေါက်တုရောဂါတို့တွင် တွေ့ရတတ်သော ပုံဆောင်ခဲများ (crystals) ရှိ၊ မရှိကို ထိုအရည်တွင် စစ်ဆေးသည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
ကုသမှုပုံစံသည် ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း၏ ဖြစ်ပွားရသည့်အကြောင်းရင်း၊ ပြင်းထန်မှုအဆင့်နှင့် လူနာ၏ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာရာဇဝင်တို့အပေါ်တွင် မူတည်သည်။
- ခွဲစိတ်ရန်မလိုသော ကုသမှု (Non-surgical treatment)
- အိမ်တွင်းကုထုံး– လူနာအနေဖြင့် အပျော့စားနာကျင်မှုများအတွက် ‘RICE’ ခေါ် အနားယူခြင်း (Rest)၊ ရေခဲကပ်ခြင်း (Ice)၊ ပတ်တီးစည်း၍ ဖိအားပေးခြင်း (Compression) နှင့် ဒူးကို မြှင့်ထားခြင်း (Elevation) နည်းလမ်းများကို လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိုယ်အလေးချိန် လျှော့ချခြင်းသည်လည်း ဒူးပေါ်ရှိ ဖိအားများကို လျော့နည်းစေနိုင်သည်။
- ကုထုံး– ကာယကုထုံး (Physical therapy) လေ့ကျင့်ခန်းများသည် ဒူး၏ သန်မာမှုနှင့် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို တိုးတက်စေနိုင်ပြီး အချို့သောအခြေအနေများတွင် ဒူးစွပ် (knee brace) အသုံးပြုခြင်းက အထောက်အကူပြုနိုင်သည်။
- ဆေးဝါးများ– ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဒူးနာဝေဒနာကို ပါရာစီတမော (acetaminophen – တိုင်လင်နော စသည်) သို့မဟုတ် အိုင်ဗျူပရိုဖန် (ibuprofen – အက်ဒ်ဗေးလ်၊ မိုထရင် အိုင်ဘီ စသည်) ကဲ့သို့သော ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်မလိုဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သည့် ဆေးဝါးများ သောက်သုံးခြင်းဖြင့် သက်သာစေနိုင်သည်။
- ခွဲစိတ်ကုသမှု (Surgical treatment): ဒူးဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း၏ နောက်ကွယ်ရှိ အရင်းခံအကြောင်းရင်းပေါ်မူတည်၍ အောက်ပါကုသမှုများ လိုအပ်နိုင်သည်–
- ဒူးဆစ်အရည်စုပ်ထုတ်ခြင်း (Arthrocentesis)– ၎င်းတွင် ဖိအားကို လျှော့ချရန်နှင့် ရောင်ရမ်းမှုကို သက်သာစေရန် ဒူးဆစ်အတွင်းမှ အရည်များကို စုပ်ထုတ်ခြင်း ပါဝင်သည်။ ဒူးဆစ်အရည် အစိတ်အပိုင်းအချို့ကို ဖယ်ရှားပြီးနောက် ရောင်ရမ်းမှုကို လျှော့ချရန်အတွက် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူက ‘ကော်တီကိုစတီးရွိုက်’ (corticosteroid) ထိုးဆေးကိုလည်း ထည့်သွင်းထိုးနှံပေးနိုင်သည်။
- ဒူးဆစ်အတွင်းကြည့်မှန်ပြောင်းဖြင့် ခွဲစိတ်ခြင်း (Arthroscopy)– အရေပြားကို သေးငယ်စွာ ခွဲစိတ်ပြီးနောက် မီးပါရှိသော ပြွန်ချောင်းငယ်ဖြစ်သည့် ‘ဒူးဆစ်အတွင်းကြည့် မှန်ပြောင်း’ (arthroscope) ကို ဒူးဆစ်အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းသည်။ ဤမှန်ပြောင်းသည် ဆရာဝန်အား ဒူးအတွင်းရှိ ကွာကျနေသော တစ်ရှူးစများကို ဖယ်ရှားရန် သို့မဟုတ် ထိခိုက်ပျက်စီးမှုတစ်စုံတစ်ရာကို ပြုပြင်ရန် အထောက်အကူပြုသည်။ ဒူး၏ သန်မာမှုနှင့် လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်းကို ပြန်လည်ရရှိစေရန် ခွဲစိတ်မှုပြုလုပ်ပြီးနောက် ပုံမှန်အားဖြင့် ကာယကုထုံး ခံယူရန် အကြံပြုလေ့ရှိသည်။
