အရေပြားဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းမှုရောဂါ
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်အရေပြားဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းမှု ရောဂါအကြောင်း သိကောင်းစရာ
စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ရောဂါစု (Stevens-Johnson syndrome – SJS) ဆိုသည်မှာ ပုံမှန်အားဖြင့် ဆေးရုံတက်ရောက်ကုသမှု ခံယူရန်လိုအပ်သော ပြင်းထန်သည့် အရေပြားဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေသည် အင်ပြင်ထွက်ခြင်း၊ အရည်ကြည်ဖုများပေါက်ခြင်းနှင့် အရေပြားကွာခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသည့်အပြင် မျက်လုံး၊ ပါးစပ်နှင့် မျိုးပွားအင်္ဂါများကဲ့သို့သော အကျိအမြှေးပါး (mucus membranes) များကိုလည်း ထိခိုက်စေသည်။ ၎င်းသည် များသောအားဖြင့် ဆေးဝါးတုံ့ပြန်မှုကြောင့် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး ပြန်လည်ပျောက်ကင်းရန် ရက်သတ္တပတ်ပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် လပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်ပါသည်။
အချို့သောသူများသည် SJS နှင့် အဆိပ်သင့်အရေပြားအပေါ်ယံလွှာ ပျက်စီးခြင်း (Toxic Epidermal Necrolysis – TEN) ကို ရောဂါမတူညီကွဲပြားသည့် ပုံစံများအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသော်လည်း အချို့ကမူ ၎င်းတို့ကို ရောဂါတစ်ခုတည်းအဖြစ် ရှုမြင်ကြပြီး SJS သည် ပြင်းထန်မှုပိုနည်းသော အခြေအနေဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ SJS တွင် အရေပြား၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းအောက်သာ ကွာကျတတ်ပြီး TEN တွင်မူ အရေပြား၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းထက်မက ထိခိုက်ပျက်စီးသည်။ သို့သော်လည်း အဆိုပါ အခြေအနေနှစ်ခုစလုံးသည် အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရနိုင်သည်။
SJS သည် ချက်ချင်းဆေးဝါးကုသမှုခံယူရန် လိုအပ်သော ပြင်းထန်သည့် အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်ပြီး စနစ်တကျ ကုသမှုရရှိရန် ပုံမှန်အားဖြင့် ဆေးရုံတက်ရောက်ရန် လိုအပ်သည်။ အကယ်၍ ဤအခြေအနေသည် ဆေးဝါးတစ်မျိုးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားရခြင်းဖြစ်ပါက အဆိုပါဆေးနှင့် ၎င်းနှင့်ဆင်တူသော ဆေးဝါးများကို အမြဲတမ်းရှောင်ကြဉ်ခြင်းက အထောက်အကူပြုနိုင်ပါသည်။ SJS အတွက် ကုသမှုသည် အရေပြားပြန်လည်သက်သာလာချိန်တွင် ရောဂါဖြစ်စေသည့် အရင်းအမြစ်အကြောင်းရင်းကို ကုသရန်၊ ဒဏ်ရာများကို ဂရုစိုက်ရန်၊ နာကျင်မှုကို ထိန်းချုပ်ရန်နှင့် နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများကို လျှော့ချရန်အတွက် အဓိကထား လုပ်ဆောင်လေ့ရှိသည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
အင်ပြင်များ မထွက်လာမီ တစ်ရက်မှ သုံးရက်အလိုတွင် စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ရောဂါစု၏ စောစီးစွာပြသသော လက္ခဏာများတွင် ဖျားခြင်း၊ ပါးစပ်နှင့် လည်ချောင်းနာခြင်း၊ နုန်းခွေခြင်းနှင့် မျက်စိပူစပ်ပူလောင်ဖြစ်ခြင်းတို့ ပါဝင်နိုင်ပါသည်။
စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ရောဂါစု၏ အဖြစ်များသော လက္ခဏာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။
- အရေပြားပေါ်တွင် နာကျင်ခြင်း
- လည်ချောင်းနှင့် ပါးစပ်အတွင်း နာကျင်ခြင်း
- ချောင်းဆိုးခြင်း
- ခန္ဓာကိုယ်ပေါ်တွင် နီမြန်းသော သို့မဟုတ် ခရမ်းရောင်သန်းသော အင်ပြင်များ ပျံ့နှံ့လာခြင်း
- အရေပြားပေါ်တွင်သာမက မျက်လုံး၊ ပါးစပ်၊ လည်ချောင်း၊ မျိုးပွားအင်္ဂါများနှင့် စအိုတို့၏ အကျိအမြှေးပါးများပေါ်တွင်ပါ အနာများနှင့် အရည်ကြည်ဖုများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း
- အရည်ကြည်ဖုများ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ရက်ပိုင်းအကြာတွင် အရေပြားများ ကွာကျလာခြင်း
- အကျိအမြှေးပါးများတွင် အရည်ကြည်ဖုများ ပေါက်ခြင်းကြောင့် ဆီးသွားသည့်အခါ နာကျင်ခြင်း
အကယ်၍ လက္ခဏာတစ်စုံတစ်ရာ စွဲမြဲစွာဖြစ်ပေါ်နေပါက တိကျသော ရောဂါရှာဖွေမှုနှင့် ကုသမှုများရရှိရန် ချက်ချင်း ဆေးဝါးကုသမှု ခံယူသင့်သည်။ ဆေးဝါးများကို ရပ်တန့်လိုက်ပြီးသည့်တိုင်အောင် ဤအခြေအနေကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ဆဲဖြစ်ပြီး လက္ခဏာများသည် ဆေးရပ်ပြီး နှစ်ပတ်အထိ ကြာမှပင် ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ပါသည်။ ရောဂါပြန်ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေရှိပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်ဖြစ်လာပါက ပုံမှန်အားဖြင့် ပြင်းထန်မှုအဆင့် ပိုမိုမြင့်မားလာတတ်သည်။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ရောဂါစုသည် ဖြစ်ခဲပြီး ကြိုတင်ခန့်မှန်းရခက်ခဲသော အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဆေးဝါးတစ်မျိုးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားပါက လက္ခဏာများသည် ဆေးစတင်သောက်ပြီး တစ်ပတ်မှ သုံးပတ်အကြာတွင် ပေါ်လာတတ်ပြီး၊ တုပ်ကွေးကဲ့သို့ လက္ခဏာများဖြင့် စတင်ကာ နောက်တွင် အင်ပြင်ထွက်ခြင်းနှင့် အရေပြားကွာခြင်းတို့ ဖြစ်လာတတ်သည်။ ပြင်းထန်သောအခြေအနေများတွင် ဆံပင်နှင့် ခြေသည်းလက်သည်းများပါ ကျွတ်ထွက်သွားနိုင်ပါသည်။
စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ရောဂါစုသည် ဆေးဝါးများနှင့် ဓာတ်မတည့်ဘဲ ပြင်းထန်စွာ တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (pneumonia) နှင့် ရေယုန် (herpes) ကဲ့သို့သော ကူးစက်ရောဂါများ ဖြစ်ခြင်း၊ ကာကွယ်ဆေးထိုးခြင်း၊ တစ်ရှူးအစားထိုးကုသမှုကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ရောဂါ (graft-versus-host disease) တို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သလို အချို့သောအခြေအနေများတွင် ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းကို မသိရှိရဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ရောဂါစု ဖြစ်ပွားမှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဆေးဝါးများတွင် အယ်လိုပူရီနော (allopurinol) ကဲ့သို့သော ဂေါက် (Gout) ရောဂါကုသဆေးများ၊ အတက်ကျဆေးများ၊ စိတ်ကျန်းမာရေးကုသဆေးများ၊ ဆာလ်ဖိုနာမိုက် (sulfonamide) ပဋိဇီဝဆေးများ၊ နေဗီရာပင်း (nevirapine) ဆေးနှင့် အစီတာမီနိုဖန် (acetaminophen)၊ အိုင်ဗျူပရိုဖန် (ibuprofen) နှင့် နက်ပရောက်ဆင် ဆိုဒီယမ် (naproxen sodium) ကဲ့သို့သော အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများ ပါဝင်သည်။
Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)
SJS ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေသည့် အကြောင်းရင်းများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။
- ယခင်က ဆေးဝါးတစ်မျိုးမျိုးကြောင့် SJS ဖြစ်ဖူးသည့် ရာဇဝင်ရှိပြီး အဆိုပါဆေးကို ထပ်မံသောက်မိခြင်း။
- မိသားစု သို့မဟုတ် သွေးချင်းနီးစပ်သူထဲတွင် SJS ရောဂါဖြစ်ဖူးသူရှိခြင်း။
- အထူးသဖြင့် အတက်ရောဂါ၊ ဂေါက်ရောဂါ သို့မဟုတ် စိတ်ကျန်းမာရေးရောဂါများအတွက် ဆေးဝါးများ သောက်သုံးနေရပါက သတ်မှတ်ထားသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အကြောင်းအချက်များ ရှိနေခြင်း။
- အိတ်ချ်အိုင်ဗီ (HIV) ပိုးရှိနေခြင်း (၎င်းသည် ဖြစ်နိုင်ခြေကို အဆ ၁၀၀ ခန့်အထိ မြင့်တက်စေသည်)။
- အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း အစားထိုးကုသမှု ခံယူထားခြင်း၊ HIV/AIDS ရှိခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ခံအားစနစ် ကမောက်ကမဖြစ်သော ရောဂါများကြောင့် ကိုယ်ခံအားစနစ် အားနည်းနေခြင်း။
- ကင်ဆာရောဂါ (အထူးသဖြင့် သွေးကင်ဆာ) ရှိနေခြင်း။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
SJS ကို ရောဂါရှာဖွေရာတွင် လူနာ၏ လက်ရှိသောက်သုံးနေသော ဆေးဝါးများနှင့် မကြာသေးမီကမှ ရပ်တန့်ထားသော ဆေးဝါးများအပါအဝင် ၎င်း၏ ကျန်းမာရေးနောက်ခံရာဇဝင်ကို အသေးစိတ်မေးမြန်းခြင်းနှင့်အတူ ဘက်စုံကိုယ်ခန္ဓာစစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်ခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။ စစ်ဆေးမှုတွင် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရနေသော အရေပြားနှင့် အကျိအမြှေးပါးများကို အဓိကထားကြည့်ရှုသည်။ ရောဂါရှာဖွေသည့် လုပ်ငန်းစဉ်အတွင်း နာကျင်မှု၏ ပြင်းထန်မှု၊ အရေပြားသို့ လျင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့မှုအခြေအနေနှင့် ထိခိုက်သွားသော အရေပြားအတိုင်းအတာ စသည့်အချက်များကို သေချာစွာ ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်ပါသည်။
လိုအပ်နိုင်သည့် စစ်ဆေးမှုများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။
- သွေးစစ်ခြင်း (Blood tests): ပိုးဝင်ခြင်း ရှိ၊ မရှိ သို့မဟုတ် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အခြားအကြောင်းရင်းများကို ဤစစ်ဆေးမှုတွင် ရှာဖွေဖော်ထုတ်နိုင်ပါသည်။
- ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (X-ray): ၎င်းသည် လက်ရှိလက္ခဏာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည့် အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (pneumonia) ကဲ့သို့သော အခြေအနေများ ရှိ၊ မရှိ စစ်ဆေးရန် ကူညီပေးနိုင်ပါသည်။
- ပိုးမွေးမြူ စစ်ဆေးခြင်း (Culture): ပိုးဝင်ခြင်း ရှိ၊ မရှိ ဖယ်ထုတ်နိုင်ရန်အတွက် အရေပြား၊ တစ်ရှူး သို့မဟုတ် အရည်နမူနာကို ရယူ၍ ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ပိုးမွေးမြူစစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။
- အရေပြားအသားစယူ စစ်ဆေးခြင်း (Skin biopsy): ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အခြားအကြောင်းရင်းများကို ဖယ်ထုတ်ရန် သို့မဟုတ် ရောဂါရှာဖွေမှုကို အတည်ပြုရန်အတွက် အရေပြားနမူနာကို ရယူကာ ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။
ကုသခြင်း (Treatment)
စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ရောဂါစုကို စီမံခန့်ခွဲကုသရာတွင် ရောဂါဖြစ်စေသည့် ဆေးဝါးကို ရပ်တန့်ခြင်း၊ ပံ့ပိုးကုသမှုများ ပေးခြင်းနှင့် ညွှန်ကြားထားသော ဆေးဝါးများကို စနစ်တကျ သောက်သုံးခြင်း အပါအဝင် မဟာဗျူဟာမြောက် နည်းလမ်းများစွာ ပါဝင်သည်။ အထူးကြပ်မတ်ကုသဆောင် (ICU) သို့မဟုတ် အပူလောင်လူနာကုသဆောင်တို့တွင် စောင့်ရှောက်မှု ခံယူရန်အတွက် ဆေးရုံတက်ရောက်ရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် မျက်စိနောက်ဆက်တွဲပြဿနာများ ကြုံတွေ့ရပါက အရေပြားအထူးကုနှင့် မျက်စိအထူးကု အဖွဲ့များအပါအဝင် အထူးကုအဖွဲ့များ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ရန် လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
SJS အတွက် ကုသမှုများ-
- ရောဂါထစေသော ဆေးဝါးများကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း: အထူးသဖြင့် ဆေးဝါးအများအပြား သောက်သုံးနေရသူများတွင် နောက်ထပ်ထိခိုက်မှုများ မဖြစ်ပွားစေရန်အတွက် မရှိမဖြစ်မဟုတ်သော ဆေးဝါးများအားလုံးကို ရပ်တန့်ပစ်ရန် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများက လမ်းညွှန်နိုင်ပါသည်။ ဤသည်မှာ စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ရောဂါစုအတွက် ပထမဆုံးနှင့် အရေးကြီးဆုံးသော ကုသမှု ဖြစ်သည်။
- ဆေးဝါးများ: ပိုးဝင်ခြင်းကို ထိန်းချုပ်ရန် ပဋိဇီဝဆေးများကို အသုံးပြုနိုင်ပြီး လူနာသက်သောင့်သက်သာရှိစေရန် အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများကို ပေးပါသည်။ အခြားအသုံးပြုသော ဆေးဝါးများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။
- လိမ်းဆေးစတီးရွိုက်များ (Topical steroids): ၎င်းတို့သည် အကျိအမြှေးပါးများနှင့် မျက်လုံးများတွင် ရောင်ရမ်းမှုကို လျှော့ချပေးနိုင်သည်။
- သောက်ဆေးနှင့် တစ်ကိုယ်လုံးစာ ကုသဆေးများ (Oral and systemic drugs): သွေးကြောသွင်း အိုင်ဗီအိုင်ဂျီ (IV immunoglobulin) နှင့် စတီးရွိုက်ဆေးများ (corticosteroids) ကဲ့သို့သော ဆေးဝါးများ ဖြစ်သည်။ သုတေသနပြုချက်များအရ etanercept နှင့် cyclosporine တို့သည်လည်း ဤရောဂါအတွက် ထိရောက်သော ဆေးဝါးများ ဖြစ်ကြသည်။
- ပံ့ပိုးကုသမှု (Supportive care)
- ဓာတ်ဆားများနှင့် အာဟာရ ပြန်လည်ဖြည့်တင်းခြင်း: ကယ်လိုရီ မြင့်မားသော အာဟာရများကို (လိုအပ်ပါက ပိုက်ဖြင့် အစာသွင်းခြင်း – tube-feeding နည်းလမ်းဖြင့်) ပေးခြင်းနှင့် သွေးကြောသွင်း ဆေးရည်များမှတစ်ဆင့် ဓာတ်ဆားများကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းပေးခြင်းတို့သည် ကုသမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ အရေပြားကွာကျခြင်းကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်မှ ရေဓာတ်အမြောက်အမြား ဆုံးရှုံးနိုင်သဖြင့် ဆုံးရှုံးသွားသော အရည်များကို ပြန်လည်အစားထိုးပေးခြင်းသည် ကုသမှုတွင် အရေးကြီးသော အချက်တစ်ချက် ဖြစ်သည်။
- အနာဂရုစိုက်ခြင်း (Wound care): ထိခိုက်ထားသော အရေပြားပေါ်တွင် အရေပြားနှင့် ကပ်မနေသော ပတ်တီးစများ (non-adhesive dressings) ကို ကပ်ပေးခြင်းက အနာကျက်ခြင်းကို အထောက်အကူပြုနိုင်သည်။ ယင်းတွင် သေနေသော အရေပြားများကို ဂရုတစိုက် ဖယ်ရှားပြီးနောက် ထိခိုက်မိသော နေရာများကို ကုသရန် ဆေးဖက်ဝင် ပတ်တီးစများ သို့မဟုတ် ပက်ထရိုလီယမ် ဂျယ်လီ (petroleum jelly) တို့ကို အသုံးပြုခြင်း ပါဝင်သည်။ အရည်ကြည်ဖုများ ပြန်လည်သက်သာလာချိန်တွင် ၎င်းတို့ကို သက်သာစေရန် အေးမြ၍ စိုစွတ်သော ကပ်ထုပ်များကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
- မျက်စိဂရုစိုက်ခြင်း (Eye care): သင့်အနေဖြင့် မျက်စိအထူးကုဆရာဝန်ထံမှ စောင့်ရှောက်မှု ခံယူရန်လည်း လိုအပ်နိုင်ပါသည်။
အကယ်၍ SJS ဖြစ်ပွားစေသော အကြောင်းရင်းကို ဖယ်ရှားနိုင်ပြီး အရေပြားတုံ့ပြန်မှု ရပ်တန့်သွားပါက ရက်ပိုင်းအတွင်း အရေပြားအသစ် စတင်ကြီးထွားလာနိုင်ပါသည်။ ပြင်းထန်သော SJS ဝေဒနာရှင်များတွင်မူ လုံးဝပြန်လည်ကောင်းမွန်လာရန် လပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်ပါသည်။
