: ယာယီ ဦးနှောက်သွေးကြောပိတ်ခြင်း

ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)

TIA ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန်နှင့် အကောင်းဆုံး ကုသမှုဗျူဟာကို ချမှတ်နိုင်ရန်အတွက် လက္ခဏာရပ်များကို အမြန်ဆုံး ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများသည် TIA ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းကို သိရှိနိုင်ရန်နှင့် လူနာတွင် လေဖြတ်နိုင်ခြေ မည်မျှရှိသည်ကို တိုင်းတာရန် အောက်ပါအချက်အလက်များနှင့် စစ်ဆေးမှုများကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်-

• Physical exam and tests (ကိုယ်ခန္ဓာစစ်ဆေးခြင်းနှင့် စမ်းသပ်မှုများ-) ဆရာဝန်သည် အာရုံကြောဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှု (neurological examination) နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာပိုင်းဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှုများကို ပြုလုပ်ပါလိမ့်မည်။ ထိုသို့စစ်ဆေးရာတွင် လူနာ၏ အမြင်အာရုံ၊ မျက်လုံးလှုပ်ရှားမှု၊ စကားပြောဆိုနိုင်စွမ်းနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်၊ ကြွက်သားခွန်အား၊ တုံ့ပြန်မှုများ (reflexes) နှင့် အာရုံခံစနစ်တို့ကို အသေးစိတ် ဆန်းစစ်ပါမည်။ လည်ပင်းရှိ ကာရိုတစ်သွေးလွှတ်ကြော (carotid artery) နေရာကို နားထောင်စက် (stethoscope) အသုံးပြု၍ နားထောင်နိုင်သည်။ ဝူးဝူး (whooshing) ဟု မြည်သော အသံ (bruit) ကြားရပါက သွေးကြောအတွင်း အဆီခဲများစုပုံပြီး သွေးကြောမာကျောကျဉ်းမြောင်းခြင်း (atherosclerosis) ဖြစ်နေသည့် လက္ခဏာ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ထို့ပြင် ဆရာဝန်သည် မျက်လုံးတွင်းကြည့်မှန်ပြောင်း (ophthalmoscope) ကို အသုံးပြု၍ မျက်စိနောက်ဘက်ရှိ မြင်လွှာ (retina) ၏ သွေးကြောမျှင်လေးများအတွင်း ကိုလက်စထရော သို့မဟုတ် သွေးဥမွှားအဖတ်များ (emboli – မျောပါလာသော သွေးခဲစများ) ပိတ်ဆို့နေခြင်း ရှိ၊ မရှိကိုလည်း ရှာဖွေစစ်ဆေးနိုင်ပါသည်။ ဆရာဝန်သည် သွေးတိုးရောဂါ၊ ကိုလက်စထရော မြင့်မားခြင်း၊ ဆီးချိုရောဂါနှင့် အချို့သော အခြေအနေများတွင် သွေးတွင်း ဟိုမိုစစ္စတင်း (homocysteine) အဆင့် မြင့်မားနေခြင်း အစရှိသည့် လေဖြတ်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ အချက်များကိုလည်း စစ်ဆေးသွားမည် ဖြစ်သည်။
• Carotid ultrasonography (လည်ပင်း သွေးလွှတ်ကြောမကြီးကို အာထရာဆောင်းရိုက်ခြင်း) – TIA သည် ကာရိုတစ်သွေးလွှတ်ကြောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆရာဝန်က ယူဆပါက ကာရိုတစ် အာထရာဆောင်း ရိုက်ရန် လမ်းညွှန်နိုင်ပါသည်။ ဤစစ်ဆေးမှုတွင် လှံတံပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အာရုံခံခေါင်း (transducer) ကို အသုံးပြု၍ လည်ပင်းအတွင်းသို့ ကြိမ်နှုန်းမြင့် အသံလှိုင်းများ လွှတ်ထုတ်ပေးသည်။ အသံလှိုင်းများသည် ခန္ဓာကိုယ်တစ်သျှူးများကို ဖြတ်သန်းပြီး ပြန်လည်ရိုက်ခတ်လာသောအခါ ကာရိုတစ်သွေးလွှတ်ကြော ကျဉ်းမြောင်းနေခြင်း သို့မဟုတ် သွေးခဲပိတ်ဆို့နေခြင်း ရှိ၊ မရှိကို ဖန်သားပြင်ပေါ်ရှိ ပုံရိပ်များမှတစ်ဆင့် ဆရာဝန်က စစ်ဆေးနိုင်ပါသည်။
• Computerized tomography (CT) သို့မဟုတ် Computerized tomography angiography (CTA) (ကွန်ပျူတာဓာတ်မှန် သို့မဟုတ် ကွန်ပျူတာဓာတ်မှန်ဖြင့် သွေးကြောပုံဖော်ခြင်း-) ဦးခေါင်းကို စီတီ (CT) ရိုက်ခြင်းသည် အက်စ်ရေး (X-ray) ရောင်ခြည်များကို အသုံးပြု၍ လည်ပင်းနှင့် ဦးနှောက်အတွင်းရှိ သွေးလွှတ်ကြောများကို ဆန်းစစ်ရန် သို့မဟုတ် ဦးနှောက်၏ သုံးဖက်မြင် (3D) ပုံရိပ်ကို ဖော်ထုတ်ရန် ဖြစ်သည်။ CTA စစ်ဆေးမှုသည်လည်း ပုံမှန် CT စစ်ဆေးမှုကဲ့သို့ပင် အက်စ်ရေးရောင်ခြည်ကို အသုံးပြုသော်လည်း သွေးကြောအတွင်းသို့ ဆိုးဆေး (contrast substance) ထိုးသွင်း၍ စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ CTA စစ်ဆေးမှုသည် ကာရိုတစ် အာထရာဆောင်းနှင့် မတူဘဲ ဦးခေါင်းနှင့် လည်ပင်းအတွင်းရှိ သွေးကြောများကိုပါ ပိုမိုပြည့်စုံစွာ ဆန်းစစ်နိုင်ပါသည်။
• Magnetic resonance imaging (MRI) သို့မဟုတ် Magnetic resonance angiography (MRA) (သံလိုက်ဓာတ်မှန် သို့မဟုတ် သံလိုက်ဓာတ်မှန်ဖြင့် သွေးကြောပုံဖော်ခြင်း-) ဤစစ်ဆေးမှုများသည် ပြင်းထန်သော သံလိုက်စက်ကွင်းကို အသုံးပြု၍ ဦးနှောက်၏ သုံးဖက်မြင် (3D) ပုံရိပ်ကို ထုတ်လုပ်ပေးနိုင်သည်။ MRA စစ်ဆေးမှုသည် သွေးကြောအတွင်းသို့ ဆိုးဆေးထိုးသွင်းရန် လိုအပ်နိုင်ပြီး လည်ပင်းနှင့် ဦးနှောက်အတွင်းရှိ သွေးလွှတ်ကြောများကို ဆန်းစစ်ရန်အတွက် MRI ကဲ့သို့သော နည်းပညာကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
• Echocardiography (နှလုံးပုံရိပ်ဖော် အာထရာဆောင်းရိုက်ခြင်း-) ဆရာဝန်သည် ပုံမှန်နှလုံးအာထရာဆောင်းအမျိုးအစားဖြစ်သော ရင်ဘတ်မှတစ်ဆင့် နှလုံးပုံရိပ်ဖော်ခြင်း (transthoracic echocardiogram – TTE) ကို ပြုလုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်နိုင်ပါသည်။ ဤစစ်ဆေးမှုတွင် အာရုံခံခေါင်း (transducer) ကို ရင်ဘတ်ပေါ်၌ ရွှေ့လျားပေးခြင်းဖြင့် နှလုံး၏ အစိတ်အပိုင်းအသီးသီးမှ ပြန်လည်ရိုက်ခတ်လာသော အသံလှိုင်းများမှတစ်ဆင့် ပုံရိပ်ကို ထုတ်လုပ်ပေးပါသည်။ ထို့ပြင် ဆရာဝန်သည် ပုံမှန်ရင်ဘတ်မှ ရိုက်ကူးခြင်းအစား အစာရေမျိုပြွန်မှတစ်ဆင့် နှလုံးပုံရိပ်ဖော်ခြင်း (transesophageal echocardiogram – TEE) ကိုလည်း ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။ TEE စစ်ဆေးမှုတွင် အာရုံခံခေါင်း တပ်ဆင်ထားသော ပျော့ပျောင်းသည့် ပိုက်ပျော့ (flexible probe) ကို အစာရေမျိုပြွန် (ခံတွင်းနောက်ဘက်နှင့် အစာအိမ်ကို ဆက်သွယ်ထားသော ပြွန်) အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းရပါသည်။ အစာရေမျိုပြွန်သည် နှလုံး၏ နောက်တည့်တည့်တွင် တည်ရှိသောကြောင့် ၎င်းမှတစ်ဆင့် ရိုက်ကူးသော အာထရာဆောင်း ပုံရိပ်များသည် ပိုမိုကြည်လင်ပြတ်သားပြီး အသေးစိတ်ကို မြင်တွေ့ရစေသည်။ ၎င်းသည် ပုံမှန်နှလုံးအာထရာဆောင်း (TTE) ဖြင့် မမြင်တွေ့နိုင်သော သွေးခဲများကဲ့သို့သော အချို့အရာဝတ္ထုများကို ပိုမိုလွယ်ကူစွာ ရှာဖွေဖော်ထုတ်နိုင်စေပါသည်။
• Arteriography (သွေးလွှတ်ကြော ဓာတ်မှန်ရိုက်ခြင်း-) ဤနည်းပညာသည် ပုံမှန် အက်စ်ရေး (X-ray) ပုံရိပ်များတွင် မမြင်တွေ့နိုင်သော ဦးနှောက်အတွင်းရှိ သွေးလွှတ်ကြောပုံရိပ်များကို ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့စေသည်။ ရောင်ခြည်ပြဆရာဝန် (radiologist) သည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပေါင်ခြံတွင် သေးငယ်သော ခွဲကြောင်းတစ်ခု ပြုလုပ်ပြီး ကတ်သီတာ (catheter) ဟုခေါ်သော သေးငယ်၍ ပျော့ပျောင်းသည့် ပြွန်ချောင်းလေးကို ထည့်သွင်းပါသည်။ ၎င်းကတ်သီတာပြွန်ကို ပင်မသွေးလွှတ်ကြောကြီးများတစ်လျှောက် ဖြတ်သန်းစေပြီး လည်ပင်း (carotid) သို့မဟုတ် ကျောရိုးဆစ်သွေးလွှတ်ကြော (vertebral artery) အတွင်းသို့ ရောက်ရှိအောင် စနစ်တကျ မောင်းနှင်ရပါသည်။ ထို့နောက် ရောင်ခြည်ပြဆရာဝန်သည် ဦးနှောက်အတွင်းရှိ သွေးလွှတ်ကြောများ၏ အက်စ်ရေးပုံရိပ်များကို ထုတ်ယူနိုင်ရန် ကတ်သီတာမှတစ်ဆင့် ဆိုးဆေး (dye) ကို ထိုးသွင်းပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို အချို့သော တိကျသည့် အခြေအနေများတွင်သာ အသုံးပြုလေ့ရှိပါသည်။

ကုသခြင်း (Treatment)

TIA ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပြီးနောက်တွင် ကုသမှု၏ အဓိက ရည်မှန်းချက်မှာ ထိုပြဿနာကို ထိရောက်စွာ ဖြေရှင်းရန်နှင့် လုံးဝလေဖြတ်ခြင်း (full-fledged stroke) မဖြစ်ပွားအောင် ကာကွယ်ရန် ဖြစ်ပါသည်။ TIA ဖြစ်ရသည့် တိကျသော အကြောင်းရင်းပေါ် မူတည်၍ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများသည် ခွဲစိတ်ကုသမှုများ သို့မဟုတ် သွေးကြောချဲ့ခြင်း (angioplasty) ကဲ့သို့သော ပူဖောင်းဖြင့် သွေးကြောချဲ့သည့် လုပ်ငန်းစဉ်များကို လမ်းညွှန်နိုင်ပါသည်။ သို့မဟုတ်ပါက သွေးခဲဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေကို လျှော့ချရန် ရည်ရွယ်သည့် ဆေးဝါးများကို ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည်။ ကုသမှုနည်းလမ်း ရွေးချယ်မှုကို လူနာတစ်ဦးချင်းစီ၏ အခြေအနေနှင့် TIA ဖြစ်ပွားစေသည့် အကြောင်းရင်းများအပေါ် မူတည်၍ အံဝင်ခွင်ကျဖြစ်အောင် စီမံပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

• Medications (ဆေးဝါးများ-) TIA ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများသည် လေဖြတ်နိုင်ခြေကို လျှော့ချရန်အတွက် ဆေးဝါးမျိုးစုံကို အသုံးပြုကြသည်။ ရွေးချယ်မည့် ကုသမှုသည် TIA ဖြစ်ပွားသည့် တည်နေရာ၊ အကြောင်းရင်း၊ ပြင်းထန်မှုနှင့် အမျိုးအစားတို့အပေါ်တွင် မူတည်ပါသည်။ ဆရာဝန်သည် အောက်ပါဆေးဝါးများကို ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည်-
• Blood pressure medication (သွေးကျဆေးများ-) ၎င်းတို့သည် သွေးကြောများအတွင်းရှိ ဖိအားနှင့် တင်းအားကို လျှော့ချပေးသည်။ ၎င်းအတွက် ACE inhibitors၊ angiotensin II receptor blockers (ARBs)၊ calcium channel blockers၊ ဆီးဆေးများ (diuretics) နှင့် အခြားဆေးဝါးများကို မကြာခဏ အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။
• Anti-platelet drugs (သွေးဥမွှား စုခဲမှုကို တားဆီးသောဆေးများ-) ဤဆေးဝါးများသည် သွေးလည်ပတ်မှုစနစ်အတွင်းရှိ သွေးဆဲလ်အမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်သော သွေးဥမွှားများ (platelets) တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ပူးကပ်စုခဲနိုင်ခြေကို လျှော့ချပေးသည်။ သွေးကြောများအတွင်း ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသောအခါ စေးကပ်သော သွေးဥမွှားများ စတင်စုစည်းလာပြီးနောက် သွေးပလာစမာ ပရိုတင်းများက သွေးခဲခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်ကို အဆုံးသတ်ပေးသည်။ အက်စပရင် (Aspirin) သည် အသုံးအများဆုံး သွေးဥမွှားတားဆေး ဖြစ်သည်။ အက်စပရင်သည် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး အနည်းဆုံးနှင့် ဈေးနှုန်းအသက်သာဆုံး ကုသမှု ဖြစ်သည်။ အက်စပရင်နှင့် မတည့်ပါက ကလိုပီဒိုဂရယ် (Clopidogrel – Plavix) ကဲ့သို့သော သွေးဥမွှားတားဆေးဖြင့် အစားထိုးနိုင်ပါသည်။
• ထို့ပြင် လေဖြတ်ခြင်း ထပ်မံမဖြစ်ပွားစေရန်အတွက် ဆရာဝန်သည် အက်စပရင်နှင့် တိုက်ဂရီလာ (Ticagrelor – Brilinta) ကို တွဲဖက်၍ ရက်ပေါင်း ၃၀ စားသုံးရန် ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည်။ အကယ်၍ သွေးခဲခြင်းကို ပိုမိုလျှော့ချလိုပါက အက်စပရင် ပမာဏအနည်းငယ်နှင့် သွေးဥမွှားတားဆေး ဒိုင်ပိုင်ရီဒါမော (dipyridamole) တို့ ပေါင်းစပ်ထားသော အက်ဂရီနော့စ် (Aggrenox) ဆေးကို ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည်။ ဒိုင်ပိုင်ရီဒါမော၏ လုပ်ဆောင်ပုံသည် အက်စပရင်နှင့် အနည်းငယ် ကွဲပြားပါသည်။
• Anticoagulants (သွေးကျဲဆေးများ သို့မဟုတ် သွေးခဲခြင်းကို တားဆီးသောဆေးများ-) ဤဆေးဝါးများသည် သွေးခဲခြင်းကို ဟန့်တားပေးသောကြောင့် သွေးခဲများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ဦးနှောက်သွေးကြောအတွင်း ပိတ်ဆို့နိုင်ခြေကို လျှော့ချပေးသည်။ ဟက်ပရင် (Heparin) နှင့် ဝါဖရင် (Warfarin – Jantoven) တို့သည် ဤဆေးဝါးများ၏ ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် သွေးဥမွှားများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်အပေါ် သက်ရောက်မှုရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ သွေးခဲစနစ်တွင် ပါဝင်သော ပရိုတင်းများ (clotting-system proteins) အပေါ်တွင် သက်ရောက်မှုရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ TIA ကုသမှုတွင် ဟက်ပရင်ကို ရေတိုအသုံးပြုခြင်းမှာ အလွန်ရှားပါးပါသည်။ ဤဆေးဝါးများကို အသုံးပြုရာတွင် စနစ်တကျ အနီးကပ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးရန် လိုအပ်ပါသည်။ အကယ်၍ လူနာတွင် နှလုံးခေါက်ခန်းမမှန်ဘဲ တုန်ခါနေသည့်ရောဂါ (atrial fibrillation) ရှိနေသည်ကို စစ်ဆေးတွေ့ရှိပါက ဝါဖရင်ထက် အန္တရာယ်ပိုမိုနည်းပါးနိုင်သော တိုက်ရိုက်သောက် သွေးကျဲဆေး (direct oral anticoagulant) ကို ဆရာဝန်က လမ်းညွှန်နိုင်ပါသည်။ ၎င်းဆေးဝါးများ၏ ဥပမာများတွင် အပစ်ဆာဘန် (Apixaban – Eliquis)၊ ရီဗာရိုဆာဘန် (Rivaroxaban – Xarelto)၊ အီဒိုဆာဘန် (Edoxaban – Savaysa) သို့မဟုတ် ဒါဘီဂါထရန် (Dabigatran – Pradaxa) တို့ ပါဝင်ပါသည်။
• Statins (စတက်တင် ကိုလက်စထရောကျဆေးများ-) ကိုလက်စထရော လျှော့ချပေးသော ဆေးဝါးများကို စတက်တင်ဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ၎င်းတို့သည် သွေးတွင်းရှိ သိပ်သည်းဆနည်းသော လစ်ပိုပရိုတင်း (LDL) ကိုလက်စထရော (လူဆိုးကိုလက်စထရော) ပမာဏကို လျှော့ချပေးသည်။ ၎င်းကိုလက်စထရော အမျိုးအစားသည် သွေးကြောများအတွင်း စုပုံလာနိုင်ပြီး သွေးကြောများ မာကျောကျဉ်းမြောင်းခြင်း (atherosclerosis) နှင့် သွေးကြောများ ကျဉ်းမြောင်းသွားခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါသည်။
• Angioplasty (ပူဖောင်းဖြင့် သွေးကြောချဲ့ပြီး စတင့်ပြွန်ထည့်ခြင်း-) အချို့သော အခြေအနေများတွင် ကာရိုတစ် သွေးကြောချဲ့ခြင်း (carotid angioplasty) သို့မဟုတ် စတင့် (stent) အမာခံပြွန်ထည့်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ပါသည်။ ပိတ်ဆို့နေသော သွေးလွှတ်ကြောကို ပူဖောင်းကဲ့သို့သော ကိရိယာဖြင့် ချဲ့လိုက်ပြီးနောက်၊ သွေးလွှတ်ကြော ပြန်မကျဉ်းဘဲ ပွင့်နေစေရန်အတွက် စတင့် (stent) ဟုခေါ်သော သေးငယ်သည့် သတ္တုပိုက်ကွန်ပြွန်လေးကို သွေးကြောအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းပေးသည့် နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။
• Surgery (ခွဲစိတ်ကုသခြင်း-) အကယ်၍ လူနာတွင် လည်ပင်းရှိ ကာရိုတစ်သွေးလွှတ်ကြော အလတ်စား သို့မဟုတ် ပြင်းထန်စွာ ကျဉ်းမြောင်းနေပါက ကာရိုတစ် သွေးလွှတ်ကြောအတွင်းမှ အဆီခဲများကို ခွဲစိတ်ဖယ်ရှားခြင်း (carotid endarterectomy) ကို ဆရာဝန်က ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည်။ ဤကာကွယ်ရေး ခွဲစိတ်ကုသမှုသည် ကာရိုတစ်သွေးလွှတ်ကြောများအတွင်းမှ စုပုံနေသော အဆီခဲ (atherosclerotic plaques) များကို ဖယ်ရှားပေးခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် TIA သို့မဟုတ် လေဖြတ်ခြင်း မဖြစ်ပွားအောင် တားဆီးပေးပါသည်။ ခွဲစိတ်ရာတွင် သွေးလွှတ်ကြောကို ခွဲကြောင်းရာတစ်ခု ပြုလုပ်၍ ဖွင့်ပြီးနောက် အဆီခဲများကို ဖယ်ရှားကာ သွေးကြောကို ပြန်လည်ချုပ်ပိတ်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

Doctors who treat this condition