အဆိပ်သင့် အရေပြားဆဲလ်သေဆုံးခြင်း ဝေဒနာ

အဆိပ်သင့် အရေပြားဆဲလ်သေဆုံးခြင်း ဝေဒနာ အကြောင်း သိကောင်းစရာ

အဆိပ်သင့် အရေပြားဆဲလ်သေဆုံးခြင်း ဝေဒနာ (Toxic epidermal necrolysis – TEN) ဆိုသည်မှာ အသက်အန္တရာယ် ထိခိုက်နိုင်လောက်အောင် စိုးရိမ်ရသည့် ပြင်းထန်သော အရေပြားရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်ပြီး၊ များသောအားဖြင့် ဆေးဝါးများကြောင့် ဖြစ်ပွားတတ်ကာ စတီဗင်ဂျွန်ဆင် ဆင်ဒရုန်း (Stevens-Johnson syndrome – SJS) ၏ ပိုမိုပြင်းထန်လာသော ပုံစံတစ်မျိုးလည်း ဖြစ်သည်။ ခန္ဓာကိုယ် အရေပြားမျက်နှာပြင်၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းထက်ပို၍ ပျက်စီးခြင်းနှင့်အတူ ခန္ဓာကိုယ်တွင်း အကျိအချွဲမြှေး (Mucous membranes) များပါ သိသိသာသာ ထိခိုက်ပျက်စီးလာသည့်အခါ ၎င်းကို TEN အဆင့်ဟု ခွဲခြားသတ်မှတ်သည်။ ဤဝေဒနာသည် အသက်အရွယ်မရွေး ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး မည်သည့်အသက်အုပ်စုကိုမဆို ခြိမ်းခြောက်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် TEN ကို ကုသရာတွင် ဆေးရုံတက်ရောက်ရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်ပြီး ဘက်စုံစောင့်ရှောက်မှု နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုရသည်။ ၎င်းတို့တွင် နာကျင်မှုကို စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ အနာကို စနစ်တကျ ဂရုတစိုက် ပြုစုခြင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း အရည်ပမာဏ လုံလောက်စွာ ရရှိစေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ ပါဝင်ပြီး ယင်းတို့သည် အရေပြား ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေရန်အတွက် အရေးပါသော အချက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရောဂါပြင်းထန်မှု အခြေအနေပေါ် မူတည်၍ ပြန်လည်သက်သာရန် ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်မှ လပေါင်းများစွာအထိ ကြာမြင့်နိုင်ပါသည်။

အကယ်၍ တိကျသော ဆေးဝါးတစ်မျိုးမျိုးကြောင့် TEN ဝေဒနာကို လှုံ့ဆော်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း သိရှိပါက၊ လူနာသည် ၎င်းဆေးဝါးနှင့် ၎င်းနှင့်အမျိုးအစားတူသော အခြားဆေးဝါးများကိုပါ တစ်သက်လုံး မဖြစ်မနေ ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။ ဤသို့ ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်းသည် ပြင်းထန်သော တုံ့ပြန်မှုများ ထပ်မံမဖြစ်ပွားစေရန်နှင့် လူနာ၏ ကျန်းမာရေးနှင့် ဘေးကင်းလုံခြုံမှုကို ကာကွယ်ရန်အတွက် အလွန်ပင် အရေးကြီးပါသည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

TEN ၏ ရောဂါလက္ခဏာများသည် ဆေးဝါးအသစ်တစ်မျိုးမျိုးကို စတင်သောက်သုံးပြီး ရက်သတ္တပတ် အနည်းငယ်အကြာတွင် ပေါ်လာတတ်ပြီး၊ ကနဦးတွင် တုပ်ကွေးကဲ့သို့သော လက္ခဏာများဖြင့် စတင်ပြသတတ်ပါသည်၊ ဥပမာအားဖြင့်-

• ချောင်းဆိုးခြင်း။
• ကြွက်သားများ နာကျင်ကိုက်ခဲခြင်း။
• ခေါင်းကိုက်ခြင်း။
• အဖျားကြီးခြင်းနှင့် ချမ်းတုန်ခြင်း။
• မျက်စိနီမြန်းခြင်းနှင့် ဖောင်းအိရောင်ရမ်းခြင်း။

TEN အခြေအနေ ပိုမိုဆိုးရွားလာသည်နှင့်အမျှ ပြင်းထန်ပြီး အလွန်အမင်း နာကျင်ရသော အရေပြားအနီစက်များ ထွက်လာကာ၊ နောက်ဆုံးတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အရေကြည်ဖုထခြင်းနှင့် အရေပြားများ ကွာကျခြင်းတို့အထိ ဖြစ်ပွားလာသည်။ အရေပြားအလွှာများ ကွာကျလာသည့်အခါ မီးလောင်နာများနှင့်တူသော အလွန်အမင်း နာကျင်လှသည့် အနာစို (Erosions) များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။

၎င်းအနာစိုများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် မျက်နှာနှင့် ရင်ဘတ်တို့တွင် စတင်ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး အောက်ပါတို့အပါအဝင် ခန္ဓာကိုယ်၏ အခြားအစိတ်အပိုင်းများသို့ ကူးစက်ပျံ့နှံ့သွားနိုင်သည်-

• မျက်လုံးများ (မျက်ခွံအတွင်းပိုင်းနှင့် မျက်ကြည်လွှာတို့ကို ထိခိုက်စေသည်)။
• အကျိအချွဲမြှေး မျက်နှာပြင်များ (ဥပမာ- ပါးစပ်အတွင်းပိုင်း၊ နှာခေါင်း၊ လည်ချောင်းနှင့် အသက်ရှူလမ်းကြောင်း)။
• ဆီးလမ်းကြောင်းစနစ်၊ စုထုံ (စအို) နှင့် မျိုးပွားအင်္ဂါဧရိယာ။

၎င်းအနာစိုများသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အခြေခံလုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ပြင်းထန်စွာ အနှောင့်အယှက်ပေးနိုင်သဖြင့် အစာစားခြင်း၊ မျိုချခြင်း၊ အသက်ရှူခြင်း၊ အမြင်အာရုံနှင့် အိမ်သာတက်ခြင်းတို့ကို ခက်ခဲပြီး နာကျင်စေနိုင်ပါသည်။

ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

ဆေးဝါးများနှင့် ဆက်စပ်သော အရေပြားတုံ့ပြန်မှုများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် SJS/TEN ကို ဖြစ်စေသည့် အဓိကအကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ ဆေးဝါးအသစ်တစ်မျိုးကို စတင်သောက်သုံးပြီးနောက် ၁ ပတ်မှ ၄ ပတ်အတွင်း ရောဂါလက္ခဏာများ စတင်ပြသလာတတ်သည်။ အောက်ပါဆေးဝါးများသည် TEN ကို ဖြစ်ပွားစေနိုင်ပါသည်-

• Allopurinol: (ကျောက်ကပ်ကျောက်တည်ခြင်းနှင့် ဂေါက်ရောဂါအတွက် အသုံးပြုသောဆေး)။
• Anticonvulsants: (အတက်ရောဂါ ကုသရန် အသုံးပြုသောဆေး)။
• HIV ကုသဆေး Anti-retroviral: (အထူးသဖြင့် Nevirapine, Efavirenz သို့မဟုတ် Etravirine ကဲ့သို့သော Non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors ဆေးဝါးများ)။
• Oxicams: (စတီးရွိုက်မပါသော အရောင်ကျ အကိုက်အခဲပျောက်ဆေး – NSAIDs အမျိုးအစားဝင် ဆေးဝါးများ)။
• Sulfonamides: (ပဋိဇီဝဆေး – အင်တီဘိုင်အိုတစ် အမျိုးအစားတစ်မျိုး)။
• ကာကွယ်ဆေးများ (Vaccinations)

အချို့သော ဖြစ်ရပ်များတွင် TEN ဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်းကို တိကျစွာ မသိရဘဲလည်း ရှိတတ်ပါသည်။

Risk factors (အန္တရာယ်ရှိစေသော အချက်များ)

SJS/TEN ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေနိုင်သော အချက်များတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်-

• SJS/TEN ဖြစ်ဖူးသော ရာဇဝင်ရှိခြင်း။ သင့်တွင် ယခင်က ဤဝေဒနာကို ဖြစ်စေခဲ့ဖူးသော ဆေးဝါးအမျိုးအစားကို ထပ်မံသုံးစွဲပါက ရောဂါပြန်ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်တက်လာသည်။ ထို့ပြင် မိဘ သို့မဟုတ် မောင်နှမသားချင်း ကဲ့သို့သော သွေးချင်းနီးစပ်သူတစ်ဦးဦးတွင် SJS/TEN ဖြစ်ဖူးသော ရာဇဝင်ရှိပါကလည်း သင့်တွင် ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများနိုင်ပါသည်။
• မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်များ။ တိကျသော မျိုးရိုးဗီဇကွဲပြားမှုများသည် SJS/TEN ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေတတ်ပြီး၊ အထူးသဖြင့် ဂေါက်ရောဂါ၊ အတက်ရောဂါ သို့မဟုတ် စိတ်ကျန်းမာရေးပြဿနာများအတွက် ဆေးဝါးများ သောက်သုံးနေရသူများတွင် ပို၍အန္တရာယ်ရှိသည်။
• HIV ပိုးကူးစက်ခံရခြင်း။ HIV ပိုးရှိသူများတွင် SJS/TEN ဖြစ်ပွားမှုနှုန်းသည် သာမန်လူဦးရေထက် အဆပေါင်း ၁၀၀ ခန့် ပိုမိုမြင့်မားသည်။
• ကိုယ်ခံအားစနစ် အားနည်းခြင်း။ HIV/AIDS ဝေဒနာ ခံစားနေရခြင်း၊ ကိုယ်ခံအားစနစ် ကမောက်ကမဖြစ်သောရောဂါ (Autoimmune disorders) များရှိခြင်းနှင့် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း အစားထိုးကုသမှု ခံယူထားခြင်းတို့သည် ကိုယ်ခံအားစနစ်အပေါ် သက်ရောက်မှုရှိပြီး အန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေသည်။
• ကင်ဆာရောဂါ။ ကင်ဆာဝေဒနာ ခံစားနေရသူများ (အထူးသဖြင့် သွေးကင်ဆာကဲ့သို့သော သွေးနှင့်ပတ်သက်သည့် ကင်ဆာဝေဒနာရှင်များ) တွင် SJS/TEN ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားပါသည်။