ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ခြုံငုံသုံးသပ်ချက် (Overview)
စီလီယက်ရောဂါ (Celiac disease) သည် ဂျုံ (wheat)၊ မုယောစပါး (barley) နှင့် ရိုင်းစပါး (rye) တို့တွင် ပါဝင်သော ဂလူတန် (gluten) ဟုခေါ်သည့် ပရိုတင်းတစ်မျိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ကိုယ်ခံအားစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါတစ်မျိုးဖြစ်သည်။
စီလီယက်ရောဂါရှိသူများသည် ဂလူတန်ပါသော အစားအစာများကို စားသုံးမိပါက အူသိမ်အတွင်း ကိုယ်ခံအားစနစ်၏ တုံ့ပြန်မှုကြောင့် အူသိမ်နံရံများကို အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပျက်စီးစေပါသည်။ ဤသို့ ပျက်စီးခြင်းကြောင့် အာဟာရဓာတ်များကို ကောင်းစွာမစုပ်ယူနိုင်တော့ဘဲ (malabsorption) ဝမ်းလျှောခြင်း၊ နုံးခွေခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန်ကျခြင်း၊ ဗိုက်ပွခြင်းနှင့် သွေးအားနည်းခြင်းတို့ကဲ့သို့သော လက္ခဏာများကို ခံစားရနိုင်ပါသည်။ ကလေးများတွင် အာဟာရစုပ်ယူမှု ချို့တဲ့ပါက ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှုကိုပါ ထိခိုက်စေနိုင်ပါသည်။
ဂလူတန်ကို ပေါင်မုန့်၊ စီရီရယ် (cereals)၊ ခေါက်ဆွဲနှင့် ကိတ်မုန့်များကဲ့သို့သော အခြေခံအစားအစာများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည့်အပြင် ဆော့စ်များ၊ စွပ်ပြုတ်များနှင့် အသင့်စားအစားအစာများတွင်လည်း ဖြည့်စွက်ပစ္စည်းအဖြစ် ထည့်သွင်းတတ်ကြသည်။ ဘီယာကိုလည်း များသောအားဖြင့် မုယောစပါး သို့မဟုတ် ရိုင်းစပါးဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။
စီလီယက်ရောဂါကို အမြစ်ပြတ်ကုသရန် နည်းလမ်းမရှိသေးသော်လည်း တင်းကြပ်သော ဂလူတန်မပါသည့် အစားအစာ (gluten-free diet) ကို စားသုံးခြင်းဖြင့် ရောဂါလက္ခဏာများကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး အူသိမ်နံရံများ ပြန်လည်ကျန်းမာလာစေရန် ကူညီပေးနိုင်ပါသည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ (Symptoms)
စီလီယက်ရောဂါ၏ လက္ခဏာများသည် ကလေးနှင့် လူကြီးများတွင် သိသိသာသာ ကွဲပြားနိုင်ပါသည်။ လူကြီးများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော အစာခြေစနစ်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများမှာ –
- ပျို့အန်ခြင်း
- ဝမ်းလျှောခြင်း
- ကိုယ်အလေးချိန်ကျခြင်း
- ဗိုက်ပွခြင်းနှင့် လေလည်ခြင်း
- ဝမ်းဗိုက်နာကျင်ခြင်း
- ဝမ်းချုပ်ခြင်း
- နုံးခွေခြင်း
စီလီယက်ရောဂါရှိသော လူကြီးများ၏ ထက်ဝက်ကျော်တွင် အစာခြေစနစ်နှင့် မသက်ဆိုင်သော အောက်ပါလက္ခဏာများကိုလည်း တွေ့ရတတ်ပါသည် –
- သံဓာတ်ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် သွေးအားနည်းခြင်း
- အရိုးပျော့ခြင်း (osteomalacia) သို့မဟုတ် အရိုးပွခြင်း (osteoporosis)
- အလွန်အမင်း မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း
- ပါးစပ်အတွင်း အနာများပေါက်ခြင်း
- အဆစ်အမြစ်များ နာကျင်ခြင်း
- ခေါင်းကိုက်ခြင်း
- အရေပြားတွင် အဖုအပိမ့်များ ထွက်ခြင်း (Dermatitis herpetiformis)
- သရက်ရွက်၏ လုပ်ဆောင်ချက် လျော့နည်းသွားခြင်း
- လက်ခြေများ ထုံကျင်ခြင်း၊ ဟန်ချက်ပျက်ခြင်းနှင့် မှတ်ဉာဏ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းခြင်း
ကလေးများတွင်တွေ့ရသော လက္ခဏာများ
ကလေးများတွင် လူကြီးများထက် အစာခြေစနစ်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ပိုမိုခံစားရလေ့ရှိပြီး အောက်ပါတို့ ပါဝင်ပါသည် –
- နာတာရှည် ဝမ်းလျှောခြင်း
- ပျို့အန်ခြင်းနှင့် ဝမ်းချုပ်ခြင်း
- ဗိုက်ဖောင်းလာခြင်း (enlarged belly)
- အရောင်ဖျော့ပြီး အနံ့အလွန်ဆိုးသော ဝမ်းသွားခြင်း
- ကြီးထွားမှုနှေးခြင်း၊ အရပ်ပုခြင်းနှင့် အရွယ်ရောက်ချိန် (puberty) နောက်ကျခြင်း
- သွားကြွေလွှာ (tooth enamel) ပျက်စီးခြင်း
- အတက်ရောဂါ၊ သင်ယူမှုခက်ခဲခြင်းနှင့် အာရုံစူးစိုက်မှု အားနည်းသည့်ရောဂါ (ADHD) ကဲ့သို့သော အာရုံကြောဆိုင်ရာ ပြဿနာများ
Dermatitis herpetiformis (အရေပြားအဖုအပိမ့်များ)
၎င်းသည် ဂလူတန်နှင့် မတည့်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ယားယံသည့် အဖုအပိမ့် သို့မဟုတ် အရည်ကြည်ဖုများဖြစ်ပြီး တံတောင်ဆစ်၊ ဒူး၊ ကိုယ်လုံး၊ ဦးရေပြားနှင့် တင်ပါးတို့တွင် အဖြစ်များပါသည်။ ဤအရေပြားပြဿနာရှိသူများတွင် အစာခြေစနစ် လက္ခဏာများ မပြသော်လည်း ၎င်းသည် စီလီယက်ရောဂါကဲ့သို့ အူသိမ်နံရံ ထိခိုက်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေလေ့ရှိပါသည်။
အကယ်၍ ဝမ်းလျှောခြင်း သို့မဟုတ် ဗိုက်နာခြင်းသည် နှစ်ပတ်ထက်ပို၍ ကြာမြင့်နေပါက ဆရာဝန်နှင့် ပြသသင့်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် ကလေးများတွင် ကြီးထွားမှုနှေးခြင်း သို့မဟုတ် ဗိုက်ဖောင်းပြီး ဝမ်းအနံ့အလွန်ဆိုးခြင်းများ ရှိပါက ဆေးရုံ၊ ဆေးခန်းသို့ အမြန်သွားရောက်ပါ။
ဖြစ်ပွားရခြင်းအကြောင်းအရင်းများ (Causes)
စီလီယက်ရောဂါ ဖြစ်ပွားရသည့် အတိအကျကို မသိရသေးသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ၊ ဂလူတန်ပါသော အစားအစာများကို စားသုံးခြင်းနှင့် အခြားသော ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အချက်များကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြပါသည်။ အူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါများ၊ ခွဲစိတ်မှုခံယူခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း၊ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးဝင်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ဖိစီးမှု ပြင်းထန်ခြင်းတို့ကြောင့်လည်း ရောဂါလက္ခဏာများ စတင်ပေါ်ပေါက်လာတတ်ပါသည်။
ခန္ဓာကိုယ်၏ ကိုယ်ခံအားစနစ်သည် ဂလူတန်အပေါ် လွန်ကဲစွာ တုံ့ပြန်သောအခါ အူသိမ်နံရံရှိ အာဟာရစုပ်ယူပေးသော အမွှေးအမျှင်လေးများ (villi) ကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေပါသည်။ ထိုအမျှင်လေးများ ပျက်စီးသွားပါက မည်မျှပင် အစားစားစေကာမူ ခန္ဓာကိုယ်အတွက် လိုအပ်သော ဗီတာမင်နှင့် သတ္တုဓာတ်များကို လုံလောက်စွာ မရရှိနိုင်တော့ပါ။
ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသောအချက်များ (Risk factors)
အောက်ပါအချက်များရှိသူများတွင် စီလီယက်ရောဂါ ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများပါသည် –
- မိသားစုဝင်ထဲတွင် စီလီယက်ရောဂါ သို့မဟုတ် Dermatitis herpetiformis ရှိသူများ
- အမျိုးအစား (၁) ဆီးချိုရောဂါ (Type 1 diabetes)
- သိုင်းရွိုက်ရောဂါ (Autoimmune thyroid disease)
- ဒေါင်းရောဂါစု (Down syndrome) သို့မဟုတ် တာနာရောဂါစု (Turner syndrome)
- Addison’s disease (ကျောက်ကပ်အပေါ်ရှိ ဂလင်းဆိုင်ရာရောဂါ)
- အူမကြီးရောင်ရမ်းသည့် ရောဂါတစ်မျိုး (Microscopic colitis) ရှိသူများ
ရောဂါရှာဖွေခြင်း (Diagnosis)
စီလီယက်ရောဂါ ခံစားနေရသူ အများအပြားသည် မိမိတွင် ရောဂါရှိနေသည်ကို သတိမထားမိကြပါ။ ၎င်းကို အောက်ပါ သွေးစစ်ဆေးမှု နှစ်မျိုးဖြင့် ရှာဖွေနိုင်ပါသည် –
● Serology testing – သွေးထဲတွင် ပဋိပစ္စည်း (antibodies) များကို စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပဋိပစ္စည်း ပရိုတင်းဓာတ်များ မြင့်မားနေခြင်းသည် ဂလူတန်ကြောင့်ဖြစ်သော ကိုယ်ခံအားစနစ် တုံ့ပြန်မှုကို ဖော်ပြနေပါသည်။
● Genetic testing – စီလီယက်ရောဂါ ဟုတ်မဟုတ် ခွဲခြားရန်အတွက် လူသား၏ သွေးဖြူဥအင်တီဂျင် (HLA-DQ2 နှင့် HLA-DQ8) စစ်ဆေးမှုများကို ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။
ဂလူတန်မပါသော အစားအစာများကို မစမ်းသပ်မီ စီလီယက်ရောဂါ ရှိမရှိ အရင်စစ်ဆေးရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ ဂလူတန်ကို ကြိုတင်ရှောင်ကြဉ်ထားပါက သွေးစစ်ဆေးမှု ရလဒ်များတွင် ပုံမှန်အတိုင်းသာ ပြနေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။
သွေးစစ်ချက်များတွင် စီလီယက်ရောဂါလက္ခဏာ တွေ့ရှိပါက ဆရာဝန်သည် အောက်ပါစစ်ဆေးမှုတစ်ခုကို ပြုလုပ်ရန် တောင်းဆိုနိုင်ပါသည် –
● Endoscopy – ကင်မရာအသေးလေး တပ်ဆင်ထားသော ပိုက်ပျော့ကို ပါးစပ်မှတစ်ဆင့် လည်ချောင်းထဲသို့ ထည့်သွင်းကာ အူသိမ်အတွင်းပိုင်းကို စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆရာဝန်သည် အူသိမ်နံရံရှိ အမွှေးအမျှင်လေးများ (villi) ပျက်စီးမှု ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တစ်ရှူးနမူနာ (biopsy) ကိုလည်း ရယူနိုင်ပါသည်။
● Capsule endoscopy – ဗီတာမင်အားဆေးလုံး အရွယ်အစားရှိသော ဝိုင်ယာလက်ကင်မရာငယ်လေး ပါဝင်သည့် ဆေးတောင့်ကို မျိုချခိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အစာခြေစနစ်တစ်လျှောက် ဖြတ်သန်းသွားစဉ် ဓာတ်ပုံပေါင်းများစွာ ရိုက်ကူးပေးပို့ပါသည်။
● အရေပြားတစ်ရှူးစစ်ဆေးခြင်း – အကယ်၍ အရေပြားအဖုအပိမ့် (dermatitis herpetiformis) ရှိသည်ဟု သံသယရှိပါက အရေပြားတစ်ရှူးနမူနာကို ရယူ၍ အဏုကြည့်မှန်ပြောင်းဖြင့် စစ်ဆေးနိုင်ပါသည်။
________________________________________
ကုသခြင်း (Treatment)
စီလီယက်ရောဂါအတွက် တစ်ခုတည်းသော ကုသမှုမှာ တင်းကြပ်သော ဂလူတန်မပါသည့် အစားအစာ (gluten-free diet) ကို စားသုံးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂျုံအပြင် ဂလူတန်ပါဝင်သော အစားအစာများတွင် graham flour, barley, farina, malt, bulgur, rye, durum, triticale, spelt နှင့် semolina တို့ ပါဝင်ပါသည်။
ဂလူတန်ကို အစားအစာများတွင်သာမက အောက်ပါပစ္စည်းများတွင်လည်း တွေ့ရတတ်သဖြင့် သတိပြုရန် လိုအပ်ပါသည် –
● ဗီတာမင်၊ သတ္တုဓာတ်နှင့် တိုင်းရင်းဆေး ဖြည့်စွက်စာများ
● အချို့သော ဆေးဆိုင်ဝယ်ဆေးများ
● အစားအစာ တာရှည်ခံဆေးများနှင့် ပြုပြင်ထားသော ကစီဓာတ်များ
● သွားတိုက်ဆေး၊ အာလုတ်ကျင်းဆေးနှင့် နှုတ်ခမ်းနီ
● ကလေးကစားစရာ ရွှံ့စေး (Play dough)
● စာအိတ်နှင့် တံဆိပ်ခေါင်း ကော်များ
ဂလူတန်ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် အူသိမ်ရောင်ရမ်းမှု တဖြည်းဖြည်း လျော့နည်းလာကာ ခန္ဓာကိုယ် ပြန်လည်ကျန်းမာလာမည် ဖြစ်သည်။ ကလေးများသည် လူကြီးများထက် ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာလေ့ ရှိပါသည်။
ဗီတာမင်နှင့် သတ္တုဓာတ် ဖြည့်စွက်စာများ
ပြင်းထန်သော သွေးအားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် အာဟာရချို့တဲ့ခြင်းများ ရှိပါက ဆရာဝန်က အောက်ပါဖြည့်စွက်စာများကို ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည် –
● ဗီတာမင် B-12, K, D
● သံဓာတ် (Iron)
● ဇင့် (Zinc)
● ကြေးနီ (Copper)
● ဖောလိတ် (Folate)
________________________________________
နောက်ဆက်တွဲ စောင့်ရှောက်မှု (Follow-up care)
● ဂလူတန်ရှောင်ပြီးနောက် လက္ခဏာများ သက်သာလာခြင်း ရှိမရှိ ပုံမှန်စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ အူသိမ်ပြန်လည် ကျန်းမာလာရန်အတွက် ကလေးများတွင် ၃ လမှ ၆ လအထိ ကြာမြင့်နိုင်ပြီး လူကြီးများတွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်ပါသည်။
● အူရောင်ရမ်းမှုကို ထိန်းချုပ်ခြင်း – အူသိမ်အလွန်အမင်း ပျက်စီးနေပါက သို့မဟုတ် အစားအသောက်ပြောင်းလဲသော်လည်း မသက်သာပါက ဆရာဝန်က စတီးရွိုက် (steroids) သို့မဟုတ် budesonide, azathioprine ကဲ့သို့သော ဆေးဝါးများကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
● အရေပြားအဖုအပိမ့် ကုသခြင်း – အရေပြားလက္ခဏာများအတွက် ဂလူတန်ရှောင်ခြင်းအပြင် dapsone ကဲ့သို့သော သောက်ဆေးများကို ညွှန်ကြားနိုင်ပါသည်။
● Refractory celiac disease – အချို့သော ပြင်းထန်သည့် အခြေအနေများတွင် အစားအသောက် ပြောင်းလဲသော်လည်း အူသိမ်နံရံများ ပြန်လည်မကောင်းမွန်လာတတ်ပါ။ ထိုအခါ အထူးကုဌာနများတွင် စနစ်တကျ ပြသရန် လိုအပ်ပါသည်။
