မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်း

အကျဥ်းချုပ်

မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်း (Orthostatic hypotension သို့မဟုတ် Postural hypotension) ဆိုသည်မှာ ထိုင်နေရာမှဖြစ်စေ၊ လဲလျောင်းနေရာမှဖြစ်စေ ရုတ်တရက် မတ်တတ်ရပ်လိုက်သည့်အခါ သွေးဖိအား (သွေးပေါင်ချိန်) သိသိသာသာ ကျဆင်းသွားသော အခြေအနေ ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းကြောင့် မူးဝေခြင်း နှင့် သတိမေ့လဲခြင်း စသည့် လက္ခဏာများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါသည်။ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ခဏတာနှင့် အပျော့စားသာ ဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားနေပါက နောက်ကွယ်တွင် အခြားသော ကျန်းမာရေးပြဿနာများ ရှိနေသည်ကို ညွှန်ပြနေနိုင်သဖြင့် ဆရာဝန်နှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။

ခဏတာဖြစ်သော မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်းသည် ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်ခြင်း သို့မဟုတ် အချိန်ကြာမြင့်စွာ မလှုပ်မယှက် နေခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် အကြောင်းရင်းများကြောင့် ဖြစ်လေ့ရှိပြီး အလွယ်တကူ ကုသနိုင်ပါသည်။ သို့သော် ၎င်းသည် နာတာရှည် ဖြစ်နေပါက အခြားသော ရောဂါတစ်ခုခုကြောင့် ဖြစ်ရန် များသောကြောင့် ရောဂါ၏ ရင်းမြစ်ကို ရှာဖွေကုသရန် လိုအပ်ပါသည်။

ရောဂါလက္ခဏာများ

သွေးဖိအားသည် နိုးထစအချိန်တွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိလေ့ရှိသောကြောင့် မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်းသည် နံနက်ခင်းပိုင်းတွင် ပိုမိုအဖြစ်များပြီး လက္ခဏာများ ပိုမိုပြင်းထန်တတ်ပါသည်။ အချို့သူများတွင် မည်သည့်လက္ခဏာမျှ မခံစားရသော်လည်း၊ အချို့သူများတွင်မူ ပူအိုက်သောရာသီဥတု၊ ဖျားနာနေချိန် သို့မဟုတ် ရေပူဖြင့် ရေချိုးပြီးချိန်ကဲ့သို့သော အပူချိန်မြင့်မားသည့် အခြေအနေများတွင် လက္ခဏာများ ပိုမိုဆိုးရွားလာတတ်ပါသည်။ ဤရောဂါ၏ အဓိက လက္ခဏာမှာ မတ်တတ်ရပ်လိုက်သည့်အခါ မူးဝေခြင်းကို ခံစားရခြင်း ဖြစ်ပြီး ပြန်ထိုင်လိုက်လျှင် သို့မဟုတ် လဲလျောင်းလိုက်လျှင် သက်သာသွားလေ့ရှိပါသည်။ အချို့သောအခြေအနေများတွင် သတိလစ်မေ့လဲခြင်း (Syncope) အထိ ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။

အခြားသော ရောဂါလက္ခဏာများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် –

• အမြင်အာရုံ ဝေဝါးခြင်း (Blurred vision)
• ရင်ဘတ်အောင့်ခြင်း (Chest pain)
• ဇဝေဇဝါဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အာရုံစူးစိုက်ရန် ခက်ခဲခြင်း (Confusion)
• သတိလစ်မေ့လဲခြင်း (Fainting)
• နုံးခွေခြင်း သို့မဟုတ် အားအင်ကုန်ခမ်းခြင်း (Fatigue)
• ခေါင်းကိုက်ခြင်း (Headache)
• အသက်ရှူမဝခြင်း သို့မဟုတ် အသက်ရှူရခက်ခဲခြင်း (Shortness of breath)

မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်း လက္ခဏာများကို မကြာခဏ ခံစားနေရပါက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကျွမ်းကျင်သူနှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ ခဏတာမျှ သတိလစ်သွားခြင်းသည်ပင် လျစ်လျူမရှုသင့်သော ကိစ္စဖြစ်ပြီး ချက်ချင်း ဆေးကုသမှု ခံယူရန် လိုအပ်ပါသည်။ သင်၏ ရောဂါလက္ခဏာများ မည်သည့်အချိန်တွင် ဖြစ်ပွားသည်၊ မည်မျှကြာမြင့်သည်နှင့် ထိုအချိန်တွင် မည်သည့်အလုပ် လုပ်ဆောင်နေသည် စသည့် အချက်အလက်များကို မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းသည် ရောဂါရှာဖွေရာတွင် အလွန်အထောက်အကူပြုပါသည်။ အထူးသဖြင့် ကားမောင်းနေစဉ်ကဲ့သို့သော အန္တရာယ်ရှိနိုင်သည့် အခြေအနေများတွင် လက္ခဏာများ ဖြစ်ပေါ်ပါက ဆရာဝန်ကို မပျက်မကွက် အသိပေးပါ။

အကြောင်းအရင်းများ

မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်း (Orthostatic hypotension) သည် ထိုင်နေရာ သို့မဟုတ် လဲလျောင်းနေရာမှ ထလိုက်သည့်အခါ ကမ္ဘာ့မြေဆွဲအား၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် ပြောင်းလဲသွားသော သွေးဖိအားကို ခန္ဓာကိုယ်က လျင်မြန်စွာ ပြန်လည်မညှိနှိုင်းနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် သင်မတ်တတ်ရပ်လိုက်သောအခါ မြေဆွဲအားကြောင့် သွေးများသည် ခြေထောက်နှင့် ဝမ်းဗိုက်ပိုင်းတွင် စုပုံသွားပြီး သွေးဖိအားကို ခေတ္တကျဆင်းစေပါသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက နှလုံးအနီးနှင့် လည်ပင်းသွေးကြောမကြီးများတွင်ရှိသော Baroreceptors ဟုခေါ်သည့် အထူးပြုဆဲလ်များက သွေးဖိအားကျဆင်းမှုကို သိရှိပြီး ဦးနှောက်သို့ အချက်ပြပါသည်။ ထိုအခါ ဦးနှောက်က နှလုံးခုန်နှုန်းကို မြှင့်တင်ရန်နှင့် သွေးကြောများကို ကျဉ်းစေရန် ပြန်လည်ညွှန်ကြားခြင်းဖြင့် သွေးဖိအားကို ပုံမှန်အခြေအနေသို့ ရောက်အောင် ထိန်းညှိပေးပါသည်။

သို့သော် အောက်ပါအချက်များကြောင့် ထိုသို့ထိန်းညှိပေးသည့် စနစ်တွင် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ကာ သွေးပေါင်ကျခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သည် –

• ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်ခြင်း (Dehydration) – ဖျားခြင်း၊ အန်ခြင်း၊ ရေလုံလောက်စွာ မသောက်ခြင်း၊ ပြင်းထန်စွာ ဝမ်းလျှောခြင်း သို့မဟုတ် ပြင်းထန်သော လေ့ကျင့်ခန်းကြောင့် ချွေးထွက်လွန်ခြင်းတို့ကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ အရည်များ ဆုံးရှုံးသောအခါ သွေးပမာဏ (Blood volume) လျော့နည်းသွားပါသည်။ ၎င်းကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းခြင်း၊ မူးဝေခြင်းနှင့် နုံးခွေခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါသည်။
• ဟော်မုန်းနှင့် ဂလင်းဆိုင်ရာရောဂါများ (Endocrine disorders) – လည်ပင်းကြီးဂလင်း (Thyroid) ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ၊ အက်ဒီဆင်ရောဂါ (Addison’s disease) ဟုခေါ်သော အဒရီနယ်ဂလင်း ချို့ယွင်းမှုနှင့် သွေးတွင်းသကြားဓာတ် လွန်ကဲစွာကျဆင်းခြင်း (Hypoglycemia) တို့ကြောင့် သွေးပေါင်ကျနိုင်ပါသည်။ ထို့အပြင် ဆီးချိုရောဂါသည် သွေးဖိအားကို ထိန်းညှိပေးသော အာရုံကြောများကို ပျက်စီးစေနိုင်သဖြင့် ဤဝေဒနာကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
• နှလုံးရောဂါများ – နှလုံးခုန်နှုန်း အလွန်နှေးခြင်း (Bradycardia)၊ နှလုံးအဆို့ရှင် ပြဿနာများ၊ နှလုံးအောင့်ခြင်း (Heart attack) နှင့် နှလုံးညှစ်အားကျခြင်း (Heart failure) တို့သည် အထူးသဖြင့် မတ်တတ်ရပ်လိုက်သည့်အခါတွင် နှလုံးမှ သွေးကို ထိရောက်စွာ ညှစ်ထုတ်နိုင်စွမ်းကို အဟန့်အတား ဖြစ်စေပါသည်။
• အာရုံကြောစနစ်ဆိုင်ရာရောဂါများ – ပါကင်ဆန်ရောဂါ (Parkinson’s disease)၊ အာရုံကြောစနစ် ယိုယွင်းပျက်စီးသည့်ရောဂါ (Multiple system atrophy)၊ Lewy body dementia၊ Pure autonomic failure နှင့် Amyloidosis ကဲ့သို့သော ရောဂါများသည် သွေးဖိအားကို ထိန်းချုပ်သည့် စနစ်ကို ပျက်စီးစေနိုင်ပါသည်။
• စားသောက်ပြီးနောက် သွေးပေါင်ကျခြင်း (Postprandial hypotension) – အချို့သောသူများ (အထူးသဖြင့် လူကြီးပိုင်းများ) တွင် အစာစားပြီးနောက် သွေးဖိအား ကျဆင်းတတ်သည့် အခြေအနေ ဖြစ်ပေါ်တတ်ပါသည်။

မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်း ပိုမိုဖြစ်ပွားစေလွယ်သောအချက်များ

မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်းသည် မည်သူမဆို ဖြစ်ပွားနိုင်သော်လည်း အသက်ကြီးလာသည်နှင့်အမျှ ပိုမိုအဖြစ်များလာပါသည်။ အောက်ပါအချက်များသည် ဤဝေဒနာဖြစ်ပွားရန် အခွင့်အလမ်းကို ပိုမိုမြင့်မားစေနိုင်သည် –

• အသက်အရွယ်: အသက် (၆၅) နှစ်နှင့်အထက် လူကြီးများတွင် ဤဝေဒနာကို မကြာခဏ ခံစားရလေ့ရှိသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အသက်ကြီးလာသည်နှင့်အမျှ သွေးဖိအားကို သိရှိထိန်းညှိပေးသော Baroreceptors ဆဲလ်များ၏ လုပ်ဆောင်ချက် လျော့နည်းလာနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ နှလုံးသည် သွေးဖိအားကျဆင်းမှုကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် လျင်မြန်စွာ ညှစ်ထုတ်ပေးနိုင်စွမ်း လျော့နည်းသွားနိုင်ပါသည်။
• ဆေးဝါးများ: နှလုံးရောဂါ သို့မဟုတ် သွေးတိုးရောဂါ ကုသဆေးများသည် ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေသည်။ ၎င်းဆေးဝါးများတွင် Nitrates (နိုက်ထရိတ်), Angiotensin-converting enzyme (ACE) inhibitors (အေ့စ် အင်ဟစ်ဘစ်တာ), Calcium channel blockers (ကယ်လ်စီယမ် ချန်နယ် ဘလော့ကာ), Alpha blockers နှင့် Beta blockers (အယ်လ်ဖာ နှင့် ဘီတာ ဘလော့ကာ) စသည်တို့ ပါဝင်ပါသည်။

အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများ (Opioids), ကြွက်သားဖြေလျော့ဆေးများ (Muscle relaxants), စိတ်ကျရောဂါကုဆေးများ (Antidepressants), စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာကုဆေးများ (Antipsychotics), ပါကင်ဆန်ရောဂါကုဆေးများ (Parkinson’s disease medicines) နှင့် အချို့သော စိတ်ကျရောဂါကုဆေး များသည်လည်း မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျနိုင်ခြေကို မြင့်မားစေနိုင်သည်။

• အချို့သော ရောဂါများ (Certain diseases): နှလုံးအဆို့ရှင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ၊ နှလုံးအောင့်ခြင်း (Heart attack) နှင့် နှလုံးညှစ်အားကျခြင်း (Heart failure) ကဲ့သို့သော နှလုံးရောဂါအမျိုးမျိုးသည် သွေးပေါင်ကျနိုင်ခြေကို တိုးမြင့်စေနိုင်ပါသည်။ ထို့အပြင် ပါကင်ဆန်ရောဂါကဲ့သို့သော အာရုံကြောစနစ်ကို ထိခိုက်စေသည့် ရောဂါများနှင့် အာရုံကြောပျက်စီးခြင်း (Neuropathy) ကို ဖြစ်စေနိုင်သော ဆီးချိုရောဂါရှိသူများတွင်လည်း ဤဝေဒနာ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများပါသည်။
• အပူဒဏ်နှင့် ထိတွေ့ခြင်း (Heat exposure): ပူအိုက်သော ပတ်ဝန်းကျင်ကြောင့် ချွေးထွက်လွန်ခြင်းနှင့် ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး ၎င်းမှတစ်ဆင့် သွေးဖိအားကို ကျဆင်းစေကာ မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
• အိပ်ရာပေါ်တွင် ကြာရှည်စွာ လဲလျောင်းနေခြင်း (Lying in bed): ဖျားနာခြင်း သို့မဟုတ် မတော်တဆ ထိခိုက်မှုတစ်ခုခုကြောင့် အိပ်ရာပေါ်တွင် အချိန်ကြာမြင့်စွာ နားနေရခြင်းသည် ခန္ဓာကိုယ်ကို အားနည်းစေပြီး ဤဝေဒနာကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါသည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်နေရသည့် အခြေအနေများတွင်လည်း လူနာအနေဖြင့် အိပ်ရာပေါ်တွင် အချိန်ကြာမြင့်စွာ အနားယူရခြင်းမျိုး ရှိနိုင်ပါသည်။
• အရက်သောက်သုံးခြင်း (Alcohol intake): အရက်သောက်သုံးခြင်းသည် မတ်တတ်ရပ်လျှင် သွေးပေါင်ကျနိုင်ခြေကို ပိုမိုမြင့်မားစေပါသည်။