ဂူလိုင်ဘား ရီ ရောဂါလက္ခဏာစု
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်
Guillain-Barre syndrome (GBS) ဆိုသည်မှာ ခန္ဓာကိုယ်၏ ခုခံအားစနစ်က မိမိ၏ အာရုံကြောများကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သော ရှားပါးသည့် အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် လက်နှင့် ခြေထောက်များတွင် အားနည်းခြင်းနှင့် ထုံကျင်ကျင် ခံစားရခြင်းတို့ဖြင့် စတင်လေ့ရှိသည်။
ဤလက္ခဏာများသည် လျင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့သွားနိုင်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် တစ်ကိုယ်လုံး လေဖြတ်သွားသည်အထိ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ GBS သည် ပြင်းထန်ပါက အသက်အန္တရာယ်ရှိနိုင်သော အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဝေဒနာရှင်အများစုမှာ ဆေးရုံတက်၍ ကုသမှုခံယူရန် လိုအပ်သည်။
GBS ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းအတိအကျကို မသိရသေးသော်လည်း ဝေဒနာရှင် သုံးပုံနှစ်ပုံခန့်မှာ ရောဂါမဖြစ်ပွားမီ ၆ ပတ်အလိုတွင် ကူးစက်ရောဂါတစ်ခုခု (ဥပမာ – COVID-19၊ အသက်ရှူလမ်းကြောင်း သို့မဟုတ် အစာခြေလမ်းကြောင်း ပိုးဝင်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် Zika ဗိုင်းရပ်စ်) ခံစားခဲ့ရဖူးကြောင်း သိရသည်။ GBS သည် ကူးစက်တတ်သောရောဂါ မဟုတ်သလို မျိုးရိုးလိုက်သည့်ရောဂါလည်း မဟုတ်ပါ။ ရောဂါလက္ခဏာများသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူညီဘဲ ရက်သတ္တပတ်များမှ နှစ်နှင့်ချီ၍ ကြာမြင့်နိုင်ပါသည်။
GBS ကို အမြစ်ပြတ်ပျောက်ကင်းအောင် ကုသနိုင်သည့်နည်းလမ်း မရှိသေးသော်လည်း ရောဂါလက္ခဏာများကို သက်သာစေရန်နှင့် ရောဂါသက်တမ်းကို တိုစေရန် ကုသမှုများ ရှိပါသည်။ လူနာအများစုမှာ အပြည့်အဝ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာသော်လည်း အချို့သော ပြင်းထန်သည့် အခြေအနေများမှာ အသက်ဆုံးရှုံးနိုင်ပါသည်။ ပြန်လည်ကောင်းမွန်ရန် နှစ်နှင့်ချီ ကြာနိုင်သော်လည်း လူနာအများစုမှာ ရောဂါလက္ခဏာ စတင်ပြီး ၆ လအကြာတွင် ပြန်လည်လမ်းလျှောက်နိုင်ကြသည်။ အချို့လူနာများတွင် ထုံကျင်ခြင်း၊ အားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် နုံးခွေခြင်းကဲ့သို့သော နောက်ဆက်တွဲဝေဒနာများ ကျန်ရှိနေတတ်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
ရောဂါစတင်ချိန်တွင် ခြေထောက်နှင့် ခြေဖဝါးများတွင် ထုံကျင်ခြင်းနှင့် အားနည်းခြင်းများ ခံစားရတတ်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ခန္ဓာကိုယ်အထက်ပိုင်းနှင့် လက်မောင်းများသို့ ပျံ့နှံ့လာသည်။ အချို့သူများတွင် မျက်နှာ သို့မဟုတ် လက်မောင်းများတွင် စတင်ခံစားရတတ်သည်။ ကြွက်သားအားနည်းခြင်းမှာ လေဖြတ်သည်အထိ ဖြစ်သွားနိုင်သည်။
GBS ၏ လက္ခဏာများမှာ –
- လက်ချောင်း၊ ခြေချောင်း၊ ခြေကျင်းဝတ် သို့မဟုတ် လက်ကောက်ဝတ်များတွင် အပ်ဖြင့် ထိုးသကဲ့သို့ စူးစူးရှရှ ခံစားရခြင်း။
- ခြေထောက်မှစ၍ ခန္ဓာကိုယ်အထက်ပိုင်းသို့ တဖြည်းဖြည်း အားနည်းလာခြင်း။
- လမ်းလျှောက်ရာတွင် မတည်ငြိမ်ခြင်း၊ လှေကားမတက်နိုင်ခြင်း။
- စကားပြောခြင်း၊ အစာဝါးခြင်း သို့မဟုတ် မျိုချခြင်း ခက်ခဲခြင်း၊ မျက်နှာလှုပ်ရှားမှု ခက်ခဲခြင်း။
- မျက်လုံးလှုပ်ရှားမှု ပြဿနာရှိခြင်း သို့မဟုတ် အမြင်နှစ်ထပ်ဖြစ်ခြင်း။
- ဆီး သို့မဟုတ် ဝမ်းသွားခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများ။
- ပြင်းထန်စွာ နာကျင်ခြင်း (ညဘက်တွင် ပိုဆိုးတတ်ပြီး ကြွက်သားနာခြင်း၊ ကြွက်တက်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်)။
- နှလုံးခုန်မြန်ခြင်း။
- သွေးဖိအား တက်ခြင်း သို့မဟုတ် ကျခြင်း။
- အသက်ရှူရ ခက်ခဲခြင်း။
ပုံမှန်အားဖြင့် ရောဂါလက္ခဏာ စတင်ပြီး ၂ ပတ်အတွင်းတွင် အဆိုးရွားဆုံး အားနည်းမှုကို ခံစားရလေ့ရှိသည်။
အမျိုးအစားများ
၁။ AIDP: ဥရောပနှင့် မြောက်အမေရိကတွင် အဖြစ်အများဆုံးဖြစ်ပြီး ခြေထောက်မှစ၍ အားနည်းမှုမှာ အထက်သို့ ပျံ့နှံ့သွားသည်။
၂။ Miller Fisher Syndrome (MFS): မျက်လုံးလေဖြတ်ခြင်းဖြင့် စတင်တတ်သည်။ အာရှတွင် အဖြစ်များသည်။
၃။ AMAN နှင့် AMSAN: တရုတ်၊ ဂျပန်နှင့် မက္ကဆီကိုတို့တွင် ပိုမိုတွေ့ရလေ့ရှိသည်။
H2: မည်သည့်အချိန်တွင် အရေးပေါ်ပြသရမည်နည်း? အကယ်၍ ထုံကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် အားနည်းခြင်းမှာ ခန္ဓာကိုယ်အထက်သို့ လျင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့လာလျှင်၊ အသက်ရှူရခက်ခဲလျှင်၊ သွားရည်များ သီးလျှင် ချက်ချင်း အရေးပေါ်ဆေးကုသမှု ခံယူပါ။
ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ
တိကျသော အကြောင်းရင်းကို မသိရသော်လည်း များသောအားဖြင့် အသက်ရှူလမ်းကြောင်း သို့မဟုတ် အစာခြေလမ်းကြောင်း ပိုးဝင်ပြီး ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အကြာတွင် ဖြစ်တတ်သည်။ ခွဲစိတ်မှုပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ကာကွယ်ဆေးအချို့ကြောင့်လည်း အလွန်ရှားပါးစွာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါသည်။ GBS ဖြစ်ပွားသောအခါ ခန္ဓာကိုယ်၏ ခုခံအားစနစ်သည် ပြင်ပမှ ရောဂါပိုးများကို တိုက်ခိုက်မည့်အစား မိမိ၏ အာရုံကြောများကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သည်။ အာရုံကြောများကို ဖုံးအုပ်ထားသော အလွှာ (Myelin sheath) ထိခိုက်ပျက်စီးသွားသဖြင့် အာရုံကြောများမှာ ဦးနှောက်နှင့် ဆက်သွယ်မှု မလုပ်နိုင်တော့ဘဲ အားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် လေဖြတ်ခြင်း ဖြစ်လာရသည်။
ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အကြောင်းရင်းများ
- အသက်ကြီးလာလေ ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများလေ ဖြစ်သော်လည်း အသက်အရွယ်မရွေး ဖြစ်နိုင်ပါသည်။
- အမျိုးသားများတွင် အမျိုးသမီးများထက် အနည်းငယ် ပိုဖြစ်တတ်သည်။
- ဖြစ်ပွားမှုကို လှုံ့ဆော်နိုင်သော အချက်များမှာ – Campylobacter (မကျက်တကျက် ကြက်သားစားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်သော ပိုး)၊ Zika၊ တုပ်ကွေးဗိုင်းရပ်စ်၊ COVID-19 ဗိုင်းရပ်စ်၊ အသည်းရောင်အသားဝါ ဗိုင်းရပ်စ်များနှင့် HIV တို့ ပါဝင်ပါသည်။
ရောဂါရှာဖွေခြင်း
ရောဂါစတင်ချိန်တွင် Guillain-Barre syndrome ကို အတည်ပြုရန် ခက်ခဲနိုင်ပါသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်း၏ လက္ခဏာများသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူညီဘဲ အခြားသော အာရုံကြောရောဂါများနှင့် ဆင်တူနေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ဆရာဝန်သည် သင်၏ ကျန်းမာရေးရာဇဝင်ကို အသေးစိတ်မေးမြန်းခြင်းနှင့် ကိုယ်ကာယစစ်ဆေးမှုများဖြင့် စတင်ပါလိမ့်မည်။ ထို့နောက် အောက်ပါစစ်ဆေးမှုများကို ပြုလုပ်ရန် လမ်းညွှန်နိုင်ပါသည် –
- ခါးဆစ်ထဲမှ အရည်ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်း (Lumbar puncture/Spinal tap): ခါးဆစ်အတွင်းရှိ ကျောရိုးနဗ်ကြောမကြီး တစ်ဝိုက်မှ အရည် (Spinal fluid) အနည်းငယ်ကို ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။ GBS ဝေဒနာရှင်များတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော ထူးခြားသည့် ဓာတ်ခွဲခန်းရလဒ်များကို ရှာဖွေရန် ဖြစ်သည်။
- ကြွက်သားလျှပ်စစ်လှိုင်း တိုင်းတာခြင်း (Electromyography – EMG): ကြွက်သားများအတွင်းသို့ အပ်ကဲ့သို့ သေးငယ်သော အာရုံခံပစ္စည်း (Electrodes) များ ထည့်သွင်းကာ ကြွက်သားများအတွင်းရှိ အာရုံကြော လှုပ်ရှားမှုများကို တိုင်းတာခြင်း ဖြစ်သည်။
- အာရုံကြော လျှပ်ကူးနှုန်း စစ်ဆေးခြင်း (Nerve conduction studies): အရေပြားပေါ်တွင် အာရုံခံပစ္စည်းများ ကပ်ထားပြီး အာရုံကြောထဲသို့ လျှပ်စစ်စီးကြောင်း အနည်းငယ် လွှတ်ကာ အာရုံကြော၏ အချက်ပြပေးပို့မှု အမြန်နှုန်းကို တိုင်းတာခြင်း ဖြစ်သည်။
ကုသခြင်း
Guillain-Barre syndrome ကို အမြစ်ပြတ်ပျောက်ကင်းအောင် ကုသရန် နည်းလမ်းမရှိသော်လည်း အောက်ပါ ကုသမှုနှစ်မျိုးသည် ရောဂါပြင်းထန်မှုကို လျှော့ချပေးပြီး ပြန်လည်ကျန်းမာလာမှုကို မြန်ဆန်စေပါသည် –
- သွေးရည်ကြည် လဲလှယ်ခြင်း (Plasmapheresis): သွေးကို ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပသို့ ထုတ်ယူပြီး သွေးရည်ကြည် (Plasma) နှင့် သွေးဆဲလ်များကို ခွဲထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် သွေးဆဲလ်များကို ခန္ဓာကိုယ်ထဲသို့ ပြန်လည်ထည့်သွင်းပေးသည်။ ဤနည်းလမ်းသည် အာရုံကြောများကို တိုက်ခိုက်နေသော သွေးရည်ကြည်ထဲရှိ အင်တီဘော်ဒီ (Antibodies) များကို ဖယ်ရှားပေးပါသည်။
- Immunoglobulin therapy (ခုခံအားမြှင့်ဆေး ပေးခြင်း): သွေးလှူရှင်များထံမှ ရရှိသော ကျန်းမာသည့် အင်တီဘော်ဒီများ ပါဝင်သည့်ဆေးကို သွေးကြောထဲသို့ ထိုးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် GBS ကို ဖြစ်စေသော အန္တရာယ်ရှိသည့် အင်တီဘော်ဒီများကို ဟန့်တားပေးပါသည်။
ဤကုသမှု နှစ်မျိုးစလုံးသည် ထိရောက်မှုရှိပြီး အာနိသင် တူညီကြသောကြောင့် ကုသမှုနှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ပေးရန် မလိုအပ်ပါ။
ထို့အပြင် အောက်ပါတို့အတွက် ဆေးဝါးများကိုလည်း ပေးနိုင်ပါသည် –
- နာကျင်မှု ထိန်းချုပ်ခြင်း: အလွန်ပြင်းထန်သော နာကျင်မှုကို သက်သာစေရန်။
- သွေးခဲခြင်းကို ကာကွယ်ခြင်း: လူနာသည် လှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ အိပ်ရာပေါ်တွင်သာ ရှိနေချိန်တွင် သွေးခဲများ မဖြစ်ပေါ်စေရန်။
ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ကုသမှု
GBS ဝေဒနာရှင်များသည် ရောဂါဖြစ်ပွားနေစဉ်နှင့် ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာချိန်တွင် အခြားသူ၏ အကူအညီနှင့် လေ့ကျင့်ခန်းများ လိုအပ်ပါသည် –
- ပြန်မကောင်းမီ အချိန်တွင်: ပြုစုစောင့်ရှောက်သူက လူနာ၏ ခြေလက်များကို လှုပ်ရှားပေးခြင်းဖြင့် ကြွက်သားများ ပျော့ပျောင်းသန်မာနေစေရန် ကူညီရပါမည်။
- ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာချိန်တွင်: ကြွက်သားများ ပြန်လည်သန်မာလာစေရန်နှင့် ကိုယ်တိုင်လှုပ်ရှားနိုင်စေရန် ကာယကုထုံး (Physical therapy) လုပ်ဆောင်ရပါမည်။
- အထောက်အကူပြု ကိရိယာများ သုံးစွဲခြင်း: လမ်းပြန်လျှောက်နိုင်ရန် ဝှီးချဲ (Wheelchair) သို့မဟုတ် အရိုးထောက်ကိရိယာများ အသုံးပြုရန် လေ့ကျင့်ပေးခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။
