ကျောက်ကပ်ပျက်စီးခြင်း
ဘိုကင်တင်ရန်
ဆရာ၀◌န်နဲ့တွေ့ဆုံရန်
အကျဉ်းချုပ်
Acute kidney failure (ကျောက်ကပ်ရုတ်တရက် အလုပ်မလုပ်တော့ခြင်း) သည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ စွန့်ထုတ်ပစ္စည်းများကို စွန့်ထုတ်ရန်၊ အရည်နှင့် Electrolyte (ဓာတ်ဆား) မျှတအောင် ထိန်းညှိပေးရန် ကျောက်ကပ်၏ စွမ်းရည် ရုတ်တရက် ကျဆင်းသွားသော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အခြေအနေတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ကျောက်ကပ်များ ကောင်းစွာ အလုပ်မလုပ်ပါက စွန့်ထုတ်ပစ္စည်းများသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း စုပုံလာပြီး သွေး၏ ဓာတုဗေဒ အစိတ်အပိုင်းများ ပုံမှန်အတိုင်း မဟုတ်တော့ဘဲ ပြောင်းလဲသွားစေသည်။
Acute kidney failure ကို acute renal failure သို့မဟုတ် acute kidney injury (AKI) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုလေ့ရှိပြီး၊ များသောအားဖြင့် ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ရုတ်တရက် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ပြင်းထန်သော ကျန်းမာရေးအခြေအနေကြောင့် အထူးကြပ်မတ်ကုသမှု လိုအပ်သော လူနာများသည် acute kidney failure ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများသည်။
Acute kidney injury သည် အလွန်ပြင်းထန်နိုင်ပြီး ပြင်းထန်သော စီမံခန့်ခွဲမှု လိုအပ်သည်။ သို့သော် ၎င်းသည် အမြဲတမ်း မပျက်စီးဘဲ စောစီးစွာ ကုသပါက ပျောက်ကင်းနိုင်ခြေ ရှိသည်။ စောစီးစွာ ကုသမှုခံယူပါက ကျောက်ကပ်၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ ပုံမှန် သို့မဟုတ် ပုံမှန်နီးပါး ပြန်လည်ရရှိရန် ဖြစ်နိုင်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
Acute kidney failure ၏ အဖြစ်များသော လက္ခဏာများသည် လူတစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူညီနိုင်ပါ။ သင် သတိထားမိနိုင်သည့် အဖြစ်များသော လက္ခဏာများမှာ အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်
- ခြေလက်များ ရောင်ရမ်းစေသည့် အရည်စုဆောင်းခြင်း (Fluid retention)
- အသက်ရှူ မဝခြင်း သို့မဟုတ် အသက်ရှူရ ခက်ခဲခြင်း
- ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း သို့မဟုတ် အားနည်းခြင်း
- ဆီးထွက်နှုန်း လျော့ကျခြင်း
- နှလုံးခုန် မမှန်ခြင်း သို့မဟုတ် arrhythmia
- ရင်ဘတ်အောင့်ခြင်း
- ရှုပ်ထွေးထွေပြားခြင်း (Confusion)
- အကြောဆွဲခြင်း (Seizures)
- ပျို့အန်ခြင်း
အချို့ကိစ္စများတွင်၊ သတိပြုမိလောက်သည့် လက္ခဏာ သို့မဟုတ် ရောဂါလက္ခဏာများ မပေါ်ပေါက်နိုင်ပါ။ ၎င်းကို များသောအားဖြင့် ဆရာဝန်များက အခြားရည်ရွယ်ချက်အတွက် တောင်းဆိုထားသော လူနာ၏ ဓာတ်ခွဲခန်း စစ်ဆေးမှုရလဒ်များတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိလေ့ရှိသည်။
လူနာသည် မည်သည့်လက္ခဏာ သို့မဟုတ် ရောဂါလက္ခဏာကိုမဆို သတိပြုမိပါက ဆရာဝန်ထံ ချက်ချင်း ပြသရန် အကြံပြုထားသည်။
အကြောင်းရင်းများ
Acute kidney failure သည် အောက်ပါတို့နှင့် မကြာခဏ ဆက်စပ်နေသည်
- ကျောက်ကပ်သို့ သွေးစီးဆင်းမှုကို ထိခိုက်စေသည့် အခြေအနေ
- ကျောက်ကပ်ကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေခြင်း
- ဆီးစွန့်ထုတ်ပြွန်များ (ureters) ပိတ်ဆို့ခြင်း (စွန့်ထုတ်ပစ္စည်းများ ဆီးမှတစ်ဆင့် ခန္ဓာကိုယ်မှ ထွက်ခွာခြင်းကို တားဆီးသည်)
ကျောက်ကပ်သို့ သွေးစီးဆင်းမှု ထိခိုက်ခြင်း
ကျောက်ကပ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သည့် သွေးပမာဏကို လျှော့ချနိုင်ပြီး ကျောက်ကပ်ပျက်စီးမှုကို ဖြစ်စေနိုင်သော ဖျားနာမှုများနှင့် ရောဂါများစွာ ရှိသည်။ ၎င်းတို့တွင်-
- နှလုံးရောဂါ သို့မဟုတ် နှလုံးရပ်ခြင်း (heart attack)
- အသည်းပျက်စီးခြင်း
- အရည်ဆုံးရှုံးခြင်း သို့မဟုတ် ပြင်းထန်စွာ ရေဓာတ်ခန်းခြောက်ခြင်း
- အလွန်အမင်း သွေးထွက်ခြင်း
- aspirin၊ အကိုက်အခဲပျောက်ဆေး သို့မဟုတ် သွေးပေါင်ကျဆေးများ ကဲ့သို့သော ဆေးဝါးများ
- ဓာတ်မတည့်မှု (Allergic reaction)
- မီးလောင်ဒဏ်ရာများ
ကျောက်ကပ်ကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေခြင်း
ဤဖျားနာမှုများ၊ အခြေအနေများနှင့် ဓာတုပစ္စည်းများသည် ကျောက်ကပ်ကို ထိခိုက်စေပြီး acute renal failure ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်
- ကျောက်ကပ်၏ သွေးပြန်ကြောများနှင့် သွေးလွှတ်ကြောများအတွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သွေးခဲများ
- သွေးစီးဆင်းမှုကို အဟန့်အတားဖြစ်စေသော ကျောက်ကပ်အတွင်းရှိ ကိုလက်စထရော စုပုံခြင်း
- Glomerulonephritis (ကျောက်ကပ်အတွင်းရှိ သေးငယ်သော ဇကာများ သို့မဟုတ် glomeruli များ ရောင်ရမ်းခြင်း)
- Hemolytic uremic syndrome (သွေးနီဥများ ပျက်စီးသွားသောအခါ ဖြစ်ပွားသည့် ရောဂါ)
- COVID-19 ရောဂါကို ဖြစ်စေသော ဗိုင်းရပ်စ်မှ ကူးစက်ခြင်း ကဲ့သို့သော ရောဂါပိုးဝင်ရောက်ခြင်း
- Lupus (glomerulonephritis ကို ဖြစ်စေသော autoimmune ရောဂါ)
- အချို့သော ကင်ဆာကုထုံးဆေးများ၊ ပဋိဇီဝဆေးများနှင့် ပုံရိပ်ဖော်စမ်းသပ်မှု ဆေးဆိုးပစ္စည်းများ အပါအဝင် ဆေးဝါးများ
- Scleroderma (အရေပြား၊ အတွင်းအင်္ဂါများနှင့် ဆက်စပ်တစ်ရှူးများ ပါဝင်သော ရှားပါးသောအခြေအနေ)
- Thrombotic thrombocytopenic purpura (ရှားပါးသော သွေးရောဂါ)
- Toxins (ဥပမာ- ကိုကင်း၊ အဆိပ်ပြင်းသော သတ္တုများနှင့် အရက်)
- ကြွက်သားတစ်ရှူးများ ပြိုကွဲခြင်းမှ ထုတ်လုပ်သော အဆိပ်အတောက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ကျောက်ကပ်ဒဏ်ရာ (rhabdomyolysis)
- Tumor lysis syndrome (အကျိတ်ဆဲလ်များ ပြိုကွဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး ကျောက်ကပ်ကို ထိခိုက်နိုင်သော အဆိပ်အတောက်များ ထုတ်လွှတ်ခြင်း)
ကျောက်ကပ်တွင် ဆီးပိတ်ဆို့ခြင်း
ဆီးလမ်းကြောင်း ပိတ်ဆို့ခြင်းကို ဖြစ်စေပြီး acute kidney injury ဖြစ်စေနိုင်သော ဖျားနာမှုများနှင့် ရောဂါများစွာ ရှိသည်။ ၎င်းတို့တွင်-
- ဆီးလမ်းကြောင်းရှိ သွေးခဲများ
- ဆီးအိမ်ကင်ဆာ
- သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာ
- အူမကြီးကင်ဆာ
- ဆီးကျိတ်ကင်ဆာ
- ဆီးကျိတ် ကြီးလာခြင်း
- ကျောက်ကပ်ကျောက်တည်ခြင်း
- ဆီးအိမ်ထိန်းချုပ်မှုအတွက် တာဝန်ရှိသော အာရုံကြောများ ပျက်စီးခြင်း
ဖြစ်နိုင်ခြေ အကြောင်းအရင်းများ
Acute kidney failure သည် များသောအားဖြင့် အခြားပြင်းထန်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အခြေအနေများမှ နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာတစ်ခုအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ acute kidney failure ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို တိုးစေသည့် အချက်များစွာ ရှိသည်။ ၎င်းတို့တွင်-
- ပြင်းထန်သော ကုသမှု လိုအပ်သည့် ဆိုးရွားသော ဖျားနာမှုကြောင့် ဆေးရုံတက်ရခြင်း
- အသက်အရွယ် ကြီးရင့်ခြင်း
- Peripheral artery disease (သွေးကြောများ ပိတ်ဆို့ပြီး လက်မောင်း သို့မဟုတ် ခြေထောက်ရှိ သွေးစီးဆင်းမှုကို ကန့်သတ်ခြင်း)
- ဆီးချိုရောဂါ
- သွေးတိုးရောဂါ
- နှလုံးပျက်စီးခြင်း (Heart failure)
- ကျောက်ကပ်ရောဂါများ
- အသည်းရောဂါများ
- အချို့သော ကင်ဆာများနှင့် ၎င်းတို့၏ ကုသမှုများ
ရောဂါရှာဖွေခြင်း
လူနာသည် acute renal failure (ကျောက်ကပ်ရုတ်တရက် အလုပ်မလုပ်တော့ခြင်း) ၏ လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများကို ခံစားနေရပါက ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် ရောဂါရှာဖွေမှုကို အတည်ပြုရန်အတွက် သတ်သတ်မှတ်မှတ် စစ်ဆေးမှုများနှင့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို အကြံပြုနိုင်သည်။ ၎င်းတို့တွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်သည်
- ဆီးပမာဏ တိုင်းတာခြင်း (Urine output measurements): လူနာသည် ၂၄ နာရီအတွင်း မည်မျှ ဆီးသွားသည်ကို တိုင်းတာခြင်းဖြင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် ကျောက်ကပ်ပျက်စီးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။
- ဆီးစစ်ဆေးမှုများ (Urine tests): ဆီးနမူနာကို စစ်ဆေးသည့် Urinalysis ခေါ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ကျောက်ကပ်ရောဂါနှင့် ပတ်သက်သည့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ပုံမှန်မဟုတ်မှုများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် စစ်ဆေးသည်။
- သွေးစစ်ဆေးမှုများ (Blood tests): သွေးနမူနာသည် ကျောက်ကပ်လုပ်ငန်းဆောင်တာ၏ အမှတ်အသားနှစ်ခုဖြစ်သော ယူရီးယား (urea) နှင့် ခရီယေတနင်း (creatinine) ပမာဏ မြင့်တက်လာသည်ကို ပြသနိုင်သည်။ ဤဓာတ်ပစ္စည်းများ ပမာဏ မြင့်တက်လာခြင်းသည် ကျောက်ကပ်များ ထိရောက်စွာ အလုပ်မလုပ်တော့ကြောင်း ဖော်ပြသည်။
- ပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးမှုများ (Imaging tests): ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် ကျောက်ကပ်၏ ကျန်းမာရေးကို ပိုမိုမြင်သာသော ပုံရိပ်ရရှိရန်အတွက် အာထရာဆောင်း (ultrasound) နှင့် ကွန်ပျူတာ ဓါတ်မှန်ရိုက်ခြင်း (CT scan) ကဲ့သို့သော ပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးမှုများကို အသုံးပြုနိုင်သည်။
- ကျောက်ကပ် အသားစယူစစ်ဆေးခြင်း (Kidney biopsy): တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် ဓာတ်ခွဲခန်း စစ်ဆေးမှုအတွက် ကျောက်ကပ်တစ်ရှူး၏ သေးငယ်သော အသားစနမူနာကို ယူရန်အတွက် ကျောက်ကပ် အသားစယူစစ်ဆေးခြင်းကို အကြံပြုနိုင်သည်။ နမူနာယူရန်အတွက် ဆရာဝန်သည် အရေပြားကို ဖောက်ထွင်းပြီး ကျောက်ကပ်အတွင်းသို့ ဆေးထိုးအပ်ကို အသုံးပြုသည်။ ကျောက်ကပ်ပျက်စီးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲပါက ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို အကြံပြုလေ့ရှိသည်။
ကုသမှု
Acute kidney failure အတွက် ကုသမှုသည် များသောအားဖြင့် ဆေးရုံတွင် တက်ရောက်ကုသခြင်း သို့မဟုတ် လူနာစောင့်ရှောက်မှု လိုအပ်သည်။ acute renal failure ၏ အကြောင်းရင်းနှင့် ကျောက်ကပ်များ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာမည့် အရှိန်အဟုန်ပေါ် မူတည်၍ ဆေးရုံတွင် နေထိုင်ရမည့် ကာလကို ဆုံးဖြတ်ပေးပါသည်။
အချို့ကိစ္စများတွင် အိမ်၌ပင် ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာနိုင်သည်။ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် အိမ်တွင် ပြန်လည်ကောင်းမွန်နေစဉ် လိုအပ်သော အထောက်အကူပြု စောင့်ရှောက်မှုများကို လူနာနှင့် မိသားစုအား လမ်းညွှန်ပေးပါလိမ့်မည်။
ကျောက်ကပ်ထိခိုက်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ကုသခြင်း
Acute kidney failure အတွက် ကုသမှုသည် ကျောက်ကပ်ပျက်စီးမှုကို မူလက ဖြစ်စေသော ရောဂါကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ကျောက်ကပ်ပျက်စီးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကလည်း သင်ခံယူရမည့် ကုသမှုအမျိုးအစားကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။
နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများကို ကုသခြင်း
ဆက်လက်ကောင်းမွန်စေရန်အတွက် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများ မဖြစ်စေရန် သင့်အား ပုံမှန် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးမည်ဖြစ်သည်။ ကျောက်ကပ်များသည် ၎င်းတို့၏ အရှိန်အဟုန်အတိုင်း ပြန်လည်ကျန်းမာသင့်သည်။ ၎င်း၏ ပြန်လည်ကောင်းမွန်မှုကို အထောက်အကူပြုရန်အတွက် အောက်ပါကုသမှုများလည်း လိုအပ်သည်
- သွေးအတွင်းရှိ အရည်ပမာဏကို မျှတအောင် ထိန်းညှိရန် ကုသမှုများ: သွေးအတွင်း အရည်ဓာတ် ချို့တဲ့မှုကြောင့် acute kidney failure ဖြစ်ပေါ်လာပါက ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် သွေးကြောအတွင်း ထိုးသွင်းသော အရည်များ (intravenous (IV) fluids) ကို အကြံပေးနိုင်သည်။ အချို့ကိစ္စများတွင် acute renal failure သည် အရည်များ လွန်ကဲစွာ စုဆောင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး လက်မောင်းနှင့် ခြေထောက်များကို ရောင်ရမ်းစေသည်။ အချို့အခြေအနေများတွင် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် ခန္ဓာကိုယ်မှ ပိုလျှံနေသော အရည်များကို စွန့်ထုတ်နိုင်ရန်အတွက် ဆေးဝါးများ (ဆီးဆေးများ/diuretics) ကို ညွှန်ကြားနိုင်သည်။
- သွေးအတွင်း ပိုတက်စီယမ်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ကုသမှုများ: ကျောက်ကပ်များက ပိုတက်စီယမ်ကို ထိရောက်စွာ မစစ်ထုတ်နိုင်ပါက သွေးအတွင်း ပိုတက်စီယမ် အဆင့် မြင့်မားစွာ စုပုံခြင်းမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် ကယ်လ်စီယမ် (calcium)၊ ဂလူးကို့စ် (glucose) သို့မဟုတ် ဆိုဒီယမ် ပေါ်လီစတိုင်ရင်း ဆာလ်ဖိုနိတ် (sodium polystyrene sulfonate) တို့ကို အကြံပေးနိုင်သည်။ သွေးအတွင်း ပိုတက်စီယမ် လွန်ကဲပါက ကြွက်သားများ အားနည်းခြင်းနှင့် နှလုံးခုန် မမှန်ခြင်း (arrhythmias) နှစ်မျိုးလုံးကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
- သွေးတွင်း ကယ်လ်စီယမ်ပမာဏကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်စေရန် ကုသမှုများ: သွေးတွင်း ကယ်လ်စီယမ်ပမာဏ အလွန်အမင်း နည်းပါးသွားပါက ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူသည် ကယ်လ်စီယမ်သွင်းခြင်း (calcium infusion) ကို အကြံပေးနိုင်သည်။
- သွေးမှ အဆိပ်အတောက်များကို ဖယ်ရှားရန်အတွက် ကျောက်ကပ်ဆေးခြင်း (Dialysis): အဆိပ်အတောက်များ သွေးထဲတွင် စုပုံလာပါက ကျောက်ကပ်များ ပြန်လည်ကောင်းမွန်နေချိန်အတွင်း ခန္ဓာကိုယ်မှ အဆိပ်အတောက်များနှင့် ပိုလျှံနေသော အရည်များကို ဖယ်ရှားရန်အတွက် မကြာခဏဆိုသလို Dialysis ဟုခေါ်သော ယာယီ သွေးသန့်စင်ခြင်း (short-term hemodialysis) လိုအပ်နိုင်သည်။ ကျောက်ကပ်ဆေးခြင်းသည် ခန္ဓာကိုယ်မှ ပိုလျှံနေသော ပိုတက်စီယမ်ကို စွန့်ထုတ်ရာတွင် အထောက်အကူပြုနိုင်သည်။ ကျောက်ကပ်ဆေးနေစဉ်အတွင်း သွေးကို ခန္ဓာကိုယ်မှ စုပ်ထုတ်ပြီး အတုပြုလုပ်ထားသော ကျောက်ကပ် (dialyzer) မှတစ်ဆင့် စွန့်ထုတ်ပစ္စည်းများကို စစ်ထုတ်ပေးသည့် စက်တစ်ခုကို အသုံးပြုသည်။ ထို့နောက် သွေးကို ခန္ဓာကိုယ်သို့ ပြန်လည်ထည့်သွင်းသည်။ အခြေခံအားဖြင့်၊ ဤကုသမှုသည် ကျောက်ကပ်များ မလုပ်ဆောင်နိုင်တော့သည့် လုပ်ငန်းကို လုပ်ဆောင်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
