ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ (Lymphedema) គឺជាស្ថានភាពមួយដែលត្រូវបានសម្គាល់ដោយការកកកុញនៃសារធាតុរាវសម្បូរដោយប្រូតេអ៊ីននៅក្នុងជាលិការាងកាយ ដោយសារតែប្រព័ន្ធទឹករំអិលមិនអាចបង្ហូរទឹករំអិលបានល្អ។ ជាទូទៅ វាដឹកនាំឱ្យមានការហើមនៅត្រង់ដៃ ឬជើង ទោះបីជាវាអាចជះឥទ្ធិពលដល់តំបន់ផ្សេងទៀតដូចជា ជញ្ជាំងទ្រូង ពោះ ក និងប្រដាប់បន្តពូជក៏ដោយ។

ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ គឺជាការហើមនៅទូទាំងរាងកាយដែលបណ្តាលមកពីបញ្ហានៃប្រព័ន្ធទឹករំអិល (Lymphatic system)។ សារធាតុរាវ ប្រូតេអ៊ីន និងជាតិពុលដែលលើសនៅក្នុងជាលិកា និងកោសិកាត្រូវបានប្រមូលផ្តុំដោយប្រព័ន្ធទឹករំអិល និងបញ្ជូនចូលទៅក្នុងចរន្តឈាម។

ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរមានពីរប្រភេទ៖

• ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរបឋម (Primary lymphedema)៖ ប្រភេទនេះជាលទ្ធផលនៃបញ្ហាហ្សែនដ៏កម្រ ដែលរំខានដល់ការលូតលាស់នៃប្រព័ន្ធទឹករំអិលនៅក្នុងរាងកាយ។
• ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរបន្ទាប់បន្សំ (Secondary lymphedema)៖ គឺជាស្ថានភាពដែលអាចកើតឡើងនៅពេលដែលប្រព័ន្ធទឹករំអិលរបស់បុគ្គលម្នាក់ ដែលធ្លាប់តែដំណើរការធម្មតាពីមុន ត្រូវបានរងការខូចខាត។ មានកត្តាជាច្រើនដែលអាចបង្កឱ្យមានស្ថានភាពនេះ រួមមានការវះកាត់ របួសទង្គិច ឬការព្យាបាលដោយកាំរស្មី (វិទ្យុសកម្ម)។

ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរធ្ងន់ធ្ងរ អាចប៉ះពាល់ដល់ចលនានៃអវយវៈដែលរងផលប៉ះពាល់ បង្កើនហានិភ័យនៃការឆ្លងមេរោគក្នុងឈាម និងការឆ្លងមេរោគលើស្បែក ហើយអាចបង្កឱ្យមានភាពមិនប្រក្រតីនៃស្បែក និងការដាច់រលាត់ស្បែក។ វិធីសាស្ត្រព្យាបាលដែលអាចធ្វើទៅបានរួមមាន ការប្រើប្រាស់បង់រុំណែន ការម៉ាស្សា ការពាក់ស្រោមជើងណែន ការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនបូមសង្កត់ចង្វាក់ខ្យល់ ការថែទាំស្បែកយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន និងក្នុងករណីកម្រ គឺការវះកាត់ដើម្បីកាត់យកជាលិកាហើមចេញ ឬបង្កើតផ្លូវបង្ហូរថ្មី។

ទោះបីជាមិនទាន់មានវិធីព្យាបាលជំងឺហើមកូនកណ្ដុរឱ្យជាសះស្បើយដាច់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែគ្រូពេទ្យអាចព្យាបាលការហើម និងការឈឺចាប់ដែលវាបង្កឡើងបាន។ អ្នកជំងឺអាចអនុវត្តសកម្មភាពមួយចំនួន ដើម្បីកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាននានា ដែលជំងឺហើមកូនកណ្ដុរអាចជះឥទ្ធិពលលើគុណភាពជីវិត។

រោគសញ្ញា

សញ្ញា និងរោគសញ្ញានៃជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ រួមមាន៖

• ម្រាមដៃ ឬម្រាមជើងមានការហើមខុសប្រក្រតី ក៏ដូចជាផ្នែកណាមួយ ឬទាំងមូលនៃដៃ ឬជើង
• អារម្មណ៍ធ្ងន់ ឬតឹងណែន
• កម្រិតចលនាមានភាពទាល់ដែន (ធ្វើចលនាមិនបានពេញលេញ)
• ការឆ្លងមេរោគកើតឡើងដដែលៗ
• ការឡើងក្រិន និងក្រាស់នៃស្បែក
• អារម្មណ៍រមាស់ ឬក្រហាយ
• ស្បែកឡើងក្រហម និងប៉ោងប៉ោង

កម្រិតធ្ងន់ធ្ងរនៃសញ្ញា និងរោគសញ្ញាដែលទាក់ទងនឹងជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ អាចមានភាពខុសប្លែកគ្នា ចាប់ពីកម្រិតស្រាលរហូតដល់ធ្ងន់ធ្ងរ។ វាអាចទៅរួចដែលជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ ដែលបង្កឡើងដោយការព្យាបាលជំងឺមហារីក វិវត្តឡើងក្នុងរយៈពេលរាប់ខែ ឬរាប់ឆ្នាំ បន្ទាប់ពីការព្យាបាលត្រូវបានបញ្ចប់។

ប្រសិនបើអ្នកជំងឺសម្គាល់ឃើញការហើមស្រើបស្រាលឡើងវិញនៅត្រង់ដៃ ឬជើង ពួកគេគួរតែណាត់ជួបជាមួយគ្រូពេទ្យ។ សូមពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យភ្លាមៗ ប្រសិនបើទំហំនៃអវយវៈដែលរងផលប៉ះពាល់នោះ កើនឡើងភ្លាមៗ និងខ្លាំងខុសធម្មតា ក្នុងករណីដែលពួកគេមានស្ថានភាពហើមទឹករំអិលស្រាប់។

​​ មូលហេតុ

ប្រព័ន្ធទឹករំអិល រួមមានសរសៃទឹករំអិលដែលដឹកជញ្ជូនសារធាតុរាវទឹករំអិលកាត់តាមកូនកណ្ដុរផ្សេងៗនៅក្នុងរាងកាយ។ ថ្នាំងទាំងនេះ ដែលជាទូទៅគេហៅថា ក្រពេញកូនកណ្ដុរ ដើរតួនាទីជាតម្រងសម្រាប់ស្វែងរក និងកម្ចាត់ចោលនូវសារធាតុប្លែកៗពីខាងក្រៅ រួមទាំងកោសិកាមហារីក និងការឆ្លងមេរោគផ្សេងៗ។

ចលនានៃសារធាតុរាវទឹករំអិលតាមសរសៃទឹករំអិល ត្រូវបានជួយសម្រួលដោយការកន្ត្រាក់នៃសាច់ដុំក្នុងអំឡុងពេលធ្វើសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃ និងដោយស្នប់តូចៗដែលមាននៅលើជញ្ជាំងសរសៃទឹករំអិល។ ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ គឺជាស្ថានភាពមួយដែលកើតឡើងនៅពេលដែលសរសៃទឹករំអិលមិនអាចបង្ហូរទឹករំអិលបានប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ដែលជាទូទៅវាជះឥទ្ធិពលដល់ដៃ ឬជើង។

ខាងក្រោមនេះជាមូលហេតុដែលជួបប្រទះញឹកញាប់បំផុតនៃជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ៖

• ជំងឺមហារីក៖ ប្រសិនបើកោសិកាមហារីកចូលទៅរាំងស្ទះដល់សរសៃទឹករំអិល វាអាចនាំឱ្យវិវត្តទៅជាជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ។ ករណីនេះអាចកើតឡើងនៅពេលដែលដុំសាច់នៅក្បែរក្រពេញកូនកណ្ដុរ ឬសរសៃទឹករំអិលមានការលូតលាស់ និងហើម ដែលធ្វើឱ្យស្ទះដល់រលំហូរធម្មតានៃទឹករំអិល។ ក្នុងករណីខ្លះ ការវះកាត់មហារីកសុដន់អាចតម្រូវឱ្យមានការកាត់យកក្រពេញកូនកណ្ដុរនៅក្រោមស្បែកក្លៀកចេញ ដែលវាអាចបង្កផលប៉ះពាល់ដល់សរសៃទឹករំអិលនៅជុំវិញនោះ។
• ការព្យាបាលដោយវិទ្យុសកម្ម៖ ស្បែកអាចមានសភាពរលាក ហើយប្រព័ន្ធឈាមរត់ទឹករំអិលអាចរងសម្ពាធខ្លាំងជាលទ្ធផលនៃការព្យាបាលដោយកាំរស្មី។ បន្ថែមពីនេះ ការព្យាបាលដោយកាំរស្មីអាចបង្កឱ្យមានស្លាកស្នាមរឹង និងការខូចខាតដល់ប្រព័ន្ធទឹករំអិល។
• ការវះកាត់៖ ក្នុងអំឡុងពេលវះកាត់ជំងឺមហារីក ការកាត់យកក្រពេញកូនកណ្ដុរចេញ គឺជានីតិវិធីទូទៅមួយដើម្បីកំណត់ថាតើមហារីកបានរីករាលដាលដែរឬទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការកាត់យកក្រពេញកូនកណ្ដុរចេញ មិនមែនសុទ្ធតែបណ្តាលឱ្យកើតជំងឺហើមកូនកណ្ដុរនោះឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ អាចនឹងវិវត្តឡើងបន្ទាប់ពីការវះកាត់កាត់យកក្រពេញកូនកណ្ដុរក្នុងអាងត្រគាកចេញ។
• របួសទង្គិច៖ ប្រព័ន្ធទឹករំអិល គឺជាបណ្តាញសរសៃដ៏ស្មុគស្មាញមួយ ដែលស្ថិតនៅទាំងផ្នែកជ្រៅក្នុងរាងកាយ និងនៅក្រោមផ្ទៃស្បែក។ ពេលខ្លះ ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ អាចបណ្តាលមកពីរបួសទង្គិចរាងកាយដែលធ្វើឱ្យខូចខាតដល់សរសៃទឹករំអិលនៅក្រោមស្បែក។
• ប៉ារ៉ាស៊ីត៖ ការឆ្លងមេរោគព្រូនដែលចូលទៅស្ទះក្នុងក្រពេញកូនកណ្ដុរ គឺជាមូលហេតុដែលកើតមានញឹកញាប់បំផុតនៃជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ នៅក្នុងបណ្តាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍តំបន់ត្រូពិក។
• ស្ថានភាពជំងឺបេះដូង៖ អ្នកដែលមានបញ្ហាបេះដូង ជាពិសេសជំងឺខ្សោយបេះដូង អាចមានហានិភ័យក្នុងការវិវត្តទៅជាជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ ដោយសារសារធាតុរាវទឹករំអិលត្រូវបញ្ជូនត្រឡប់ទៅបេះដូងវិញតាមរយៈបំពង់ទឹករំអិល។ ប្រសិនបើបេះដូងមិនដំណើរការល្អទេ បុគ្គលនោះអាចនឹងសម្គាល់ឃើញការឡើងទម្ងន់ ឬការហើមនៅត្រង់ជើង ដោយសារតែការកកកុញនៃសារធាតុរាវទឹករំអិល។
• បញ្ហាសរសៃឈាម៖ ប្រព័ន្ធសរសៃឈាម មានតួនាទីទទួលខុសត្រូវក្នុងការដឹកជញ្ជូនសារធាតុរាវប្រហែល ៨០% ទៅ ៩០% នៃរាងកាយ។ ប្រសិនបើមានអ្វីមួយជះឥទ្ធិពលដល់សរសៃឈាម បុគ្គលនោះអាចនឹងជួបប្រទះបញ្ហាសរសៃឈាមរ៉ាំរ៉ៃ។ ក្នុងករណីខ្លះ បញ្ហាសរសៃឈាមក្នុងរយៈពេលវែង អាចនាំឱ្យមានការវិវត្តនៃជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ។
• បញ្ហាតម្រងនោម៖ តម្រងនោមដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកម្ចាត់សារធាតុរាវដែលលើស និងកាកសំណល់នានាចេញពីរាងកាយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រសិនបើតម្រងនោមដំណើរការមិនប្រក្រតី រាងកាយអាចនឹងពិបាកក្នុងការកម្ចាត់សារធាតុរាវដែលលើសទាំងនោះ។ នេះអាចនាំឱ្យមានការកកកុញនៃសារធាតុរាវ ដែលចុងក្រោយបង្អស់អាចបណ្តាលឱ្យកើតជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ។
• ការខ្វះសកម្មភាពចលនា៖ សាច់ដុំជើងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការជួយជម្រុញការរត់នៃទឹករំអិល។ នៅពេលដែលអ្នកជំងឺមិនបានធ្វើចលនាជើងរបស់ពួកគេ វាអាចបណ្តាលឱ្យមានការហើមជើង ដោយសារតែលំហូរទឹករំអិលខ្សោយ។

ជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ ក៏អាចបណ្តាលមកពីបញ្ហាតំណពូជ ដែលរារាំងការលូតលាស់ធម្មតានៃប្រព័ន្ធទឹករំអិលផងដែរ ប៉ុន្តែករណីនេះកើតមានតិចតួចណាស់។

កត្តាហានិភ័យ

កត្តាខាងក្រោមនេះ អាចបង្កើនលទ្ធភាពនៃការកើតជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ៖

• អាយុ៖ វាច្រើនតែជះឥទ្ធិពលលើមនុស្សវ័យចំណាស់។
• ទម្ងន់ខ្លួន៖ បុគ្គលដែលមានទម្ងន់ខ្លួនលើស ឬមានធាត់ជ្រុលមានហានិភ័យខ្ពស់ក្នុងការវិវត្តទៅជាជំងឺហើមកូនកណ្ដុរ។
• ជំងឺផ្សេងៗ៖ ការមានជំងឺប្រចាំកាយស្រាប់ ដូចជាជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃ ឬជំងឺរលាកសន្លាក់ប្រភេទ Psoriatic arthritis គឺបង្កើនហានិភ័យនេះ។