ដំបៅរលួយ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ដំបៅរលួយ គឺជាការងាប់នៃកោសិកា ឬជាលិកានៅក្នុងផ្នែកណាមួយនៃរាងកាយ ដែលអាចបង្កឡើងដោយកត្តារួមផ្សំគ្នា រួមមានការឆ្លងមេរោគបាក់តេរីធ្ងន់ធ្ងរ ឬលំហូរឈាមមិនគ្រប់គ្រាន់។ ជាទូទៅវាប៉ះពាល់ដល់ ដៃ ជើង ម្រាមជើង និងម្រាមដៃ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាក៏អាចកើតឡើងលើសរីរាង្គខាងក្នុងដូចជា ប្រមាត់ និងសាច់ដុំផងដែរ

ដំបៅរលួយទំនងជាកើតមានខ្ពស់ចំពោះអ្នកដែលមានស្ថានភាពជំងឺដូចជា ទឹកនោមផ្អែម ឬជំងឺស្ទះសរសៃឈាម (Atherosclerosis) ដែលអាចធ្វើឱ្យខូចសរសៃឈាម និងកាត់បន្ថយលំហូរឈាម។
ការព្យាបាលដំបៅរលួយរួមមាន ការប្រើថ្នាំផ្សះ ការព្យាបាលដោយអុកស៊ីហ្សែន និងការវះកាត់ដើម្បីស្ដារលំហូរឈាមទៅកាន់តំបន់ដែលរងផលប៉ះពាល់ និងការកាត់ចោលជាលិកាដែលងាប់។ ឱកាសនៃការជាសះស្បើយនឹងប្រសើរឡើង ប្រសិនបើដំបៅរលួយត្រូវបានរកឃើញ និងព្យាបាលបានឆាប់រហ័ស

រោគសញ្ញា

រោគសញ្ញា និងសញ្ញាខាងក្រោមនេះអាចលេចឡើងនៅពេលដែលដំបៅរលួយប៉ះពាល់ដល់ស្បែក៖

• ការប្រែប្រួលពណ៌ស្បែក ចាប់ពីពណ៌ប្រផេះស្លេក ទៅជាពណ៌ខៀវ ស្វាយ ខ្មៅ ពណ៌សំរិទ្ធ ឬក្រហម
• ស្បែកមើលទៅហាក់ដូចជាស្តើង រលោង ឬគ្មានរោម
• ស្បែកមានអារម្មណ៍ថាត្រជាក់នៅពេលប៉ះ
• ការស្ពឹកដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីមានការឈឺចាប់ខ្លាំងភ្លាមៗ
• មានដំបៅដែលមានហូរខ្ទុះ ឬទឹកចេញមកមានក្លិនស្អុយ
• ពងបែក
• ការហើម

អ្នកក៏អាចជួបប្រទះនូវការក្ដៅខ្លួនស្ទិញៗ និងអារម្មណ៍មិនស្រួលក្នុងខ្លួន ប្រសិនបើដំបៅរលួយ (ដូចជាប្រភេទដំបៅរលួយហ្គាស ឬដំបៅរលួយសរីរាង្គខាងក្នុង) វាយប្រហារជាលិកានៅក្រោមផ្ទៃស្បែករបស់អ្នក។
ស្ហុកដោយសារបាក់តេរីក្នុងឈាម (Septic Shock) អាចកើតឡើងប្រសិនបើបាក់តេរីដែលបង្កឱ្យមានដំបៅរលួយរាលដាលពេញរាងកាយ

សញ្ញាព្រមាននៃការស្ហុកដោយសារបាក់តេរីក្នុងឈាមសុករួមមាន៖

• គ្រុនក្ដៅ ទោះបីជាសីតុណ្ហភាពរាងកាយមនុស្សមួយចំនួនអាចទាបជាង ៩៨.៦ អង្សាហ្វារិនហៃ (៣៧ អង្សាសេ) ក៏ដោយ
• សម្ពាធឈាមធ្លាក់ចុះ
• ចង្វាក់បេះដូងកើនឡើង
• ពិបាកដកដង្ហើម
• មានភាពច្របូកច្របល់ក្នុងខ្លួន
• វិលមុខ

ប្រសិនបើអ្នកជួបប្រទះការឈឺចាប់រ៉ាំរ៉ៃដែលមិនអាចពន្យល់បានក្នុងតំបន់ណាមួយនៃរាងកាយ វាចាំបាច់ណាស់ក្នុងការស្វែងរកការព្យាបាលជាបន្ទាន់ ព្រោះដំបៅរលួយគឺជាស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់។ សូមទាក់ទងវេជ្ជបណ្ឌិតជាបន្ទាន់ ប្រសិនបើអ្នកកត់សម្គាល់ឃើញសញ្ញាដូចខាងក្រោម៖

• គ្រុនក្ដៅជាប់រហូត
• ដំបៅដែលមានក្លិនស្អុយ
• ការប្រែប្រួលជាប់រហូតលើស្បែក (ពណ៌ កម្ដៅ ការហើម ពងបែក ឬដំបៅ)
• ការឈឺចាប់ខ្លាំងនៅកន្លែងដែលទើបតែរងរបួស ឬទើបវះកាត់រួច
• ស្បែកពណ៌ស្លេក
• ស្បែកត្រជាក់ រឹង និងស្ពឹក

មូលហេតុ

មូលហេតុនៃដំបៅរលួយរួមមាន៖

• ការឆ្លងមេរោគ៖ ដំបៅរលួយអាចវិវត្តន៍ជាលទ្ធផលនៃការឆ្លងមេរោគបាក់តេរីដែលមិនបានព្យាបាល
• ការបាត់បង់ការផ្គត់ផ្គង់ឈាម៖ ឈាមមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការបញ្ជូនអុកស៊ីហ្សែន និងសារធាតុចិញ្ចឹមទៅកាន់រាងកាយ។ លើសពីនេះ វាក៏ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្កើនប្រព័ន្ធភាពស៊ាំតាមរយៈអង្គបដិប្រាណ (Antibodies) ដើម្បីប្រឆាំងនឹងការឆ្លងមេរោគ។ នៅពេលខ្វះការផ្គត់ផ្គង់ឈាមគ្រប់គ្រាន់ កោសិកាមិនអាចរស់រានបានឡើយ ដែលនាំឱ្យជាលិកាងាប់
• របួសទង្គិច៖ មុខរបួសដែលអនុញ្ញាតឱ្យបាក់តេរីចូលក្នុងរាងកាយ អាចបណ្ដាលមកពីរបួសដោយសារគ្រាប់កាំភ្លើង ឬរបួសដែលរងការកិនកម្ទេចក្នុងគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍។ ដំបៅរលួយអាចវិវត្តន៍ ប្រសិនបើបាក់តេរីឆ្លងចូលជាលិកាហើយមិនត្រូវបានព្យាបាល

ប្រភេទដំបៅរលួយ

• ដំបៅរលួយស្ងួត (Dry gangrene): ស្បែកស្ងួត ជ្រួញ ដែលមានពណ៌ចាប់ពីត្នោត ទៅខៀវស្វាយ ឬខ្មៅ គឺជាសញ្ញានៃប្រភេទនេះ។ ដំបៅរលួយស្ងួតអាចប្រើពេលយូរដើម្បីវិវត្ត។ អ្នកដែលមានជំងឺទឹកនោមផ្អែម ឬជំងឺសរសៃឈាម ដូចជាជំងឺស្ទះសរសៃឈាម (Atherosclerosis) មានឱកាសកើតវាខ្ពស់
• ដំបៅរលួយសើម (Wet gangrene): នៅពេលដែលបាក់តេរីឆ្លងចូលទៅក្នុងជាលិកា គេហៅវាថា ” ដំបៅរលួយសើម”។ វាច្រើនតែមានអាការៈហើម ពងបែក និងមើលទៅជោកជាំ។ វាអាចកើតឡើងបន្ទាប់ពីរលាកធ្ងន់ធ្ងរ រលាកដោយសារភាពត្រជាក់ខ្លាំង (Frostbite) ឬការខូចខាតផ្សេងៗ។ អ្នកជំងឺទឹកនោមផ្អែមដែលរងរបួសម្រាមជើង ឬប្រអប់ជើងដោយអចេតនា ច្រើនតែជួបប្រទះបញ្ហានេះ។ ដំបៅរលួយសើមត្រូវតែព្យាបាលភ្លាមៗ ព្រោះវាឆ្លងរាលដាលលឿន និងអាចបណ្ដាលឱ្យស្លាប់បាន
• ដំបៅរលួយហ្គាស (Gas gangrene): ប្រភេទនេះច្រើនតែប៉ះពាល់ដល់ជាលិកាសាច់ដុំជ្រៅ។ ដំបូងឡើយ ស្បែកស្រទាប់ខាងក្រៅអាចមើលទៅធម្មតា។ នៅពេលជំងឺវិវត្ត ស្បែកអាចចាប់ផ្ដើមស្លេក រួចប្រែជាពណ៌ប្រផេះ ឬស្វាយក្រហម ហើយអាចមើលទៅដូចមានពពុះ។ អ្នកអាចឮសូរ “គ្រេចៗ” នៅពេលសង្កត់លើវាដោយសារហ្គាសដែលមានក្នុងជាលិកា។ ជាទូទៅវាបង្កឡើងដោយបាក់តេរីឈ្មោះ Clostridium perfringens
• ដំបៅរលួយសរីរាង្គខាងក្នុង (Internal gangrene): ប៉ះពាល់ដល់សរីរាង្គដូចជា ពោះវៀន ប្រមាត់ ឬខ្នែងពោះវៀន។ វាកើតឡើងនៅពេលលំហូរឈាមទៅកាន់សរីរាង្គខាងក្នុងត្រូវបានរារាំង ឧទាហរណ៍៖ ក្នុងករណីក្លនលូន (Hernia) ដែលពោះវៀនលូនតាមកន្លែងខ្សោយនៃសាច់ដុំពោះ ហើយរមួល
• ដំបៅរលួយហ្វូនីញេ (Fournier’s gangrene): ប្រភេទនេះប៉ះពាល់ដល់សរីរាង្គភេទ។ ទោះបីជាវាច្រើនកើតលើបុរស ប៉ុន្តែវាក៏អាចប៉ះពាល់ដល់ស្ត្រីផងដែរ។ វាបណ្ដាលមកពីការឆ្លងមេរោគក្នុងផ្លូវទឹកនោម ឬតំបន់ប្រដាប់បន្តពូជ
• ដំបៅរលួយមេឡេនី (Meleney’s gangrene): នេះជាប្រភេទកម្រ ដែលជាទូទៅជាផលវិបាកក្រោយការវះកាត់។ ជាធម្មតា ដំបៅស្បែកដែលឈឺចាប់នឹងលេចឡើង ១ ទៅ ២ សប្តាហ៍បន្ទាប់ពីវះកាត់

កត្តាហានិភ័យ

កត្តាខាងក្រោមនេះអាចធ្វើឱ្យអ្នកងាយនឹងកើតដំបៅរលួយ ៖

• ការជក់បារី៖ អ្នកជក់បារីមានហានិភ័យខ្ពស់ក្នុងការវិវត្តទៅជាដំបៅរលួយ
• ភាពធាត់ (Obesity): លើសទម្ងន់បង្កសម្ពាធលើសរសៃឈាម ដែលអាចកាត់បន្ថយលំហូរឈាម បង្កើនហានិភ័យនៃការឆ្លងមេរោគ និងរារាំងការជាសះស្បើយនៃមុខរបួស
• ជំងឺទឹកនោមផ្អែម៖ កម្រិតជាតិស្ករក្នុងឈាមខ្ពស់អាចបំផ្លាញសរសៃឈាម ដែលធ្វើឱ្យលំហូរឈាមយឺត ឬឈប់ហូរទៅកាន់ផ្នែកណាមួយនៃរាងកាយ
• ជំងឺសរសៃឈាម៖ ការឡើងរឹង និងការរួមតូចនៃសរសៃឈាម (Atherosclerosis) ឬការកកឈាម អាចរារាំងលំហូរឈាម
• របួសធ្ងន់ធ្ងរ ឬការវះកាត់៖ ស្ថានភាពណាក៏ដោយដែលបំផ្លាញស្បែក និងជាលិកាខាងក្រោម រួមទាំងការរលាកដោយភាពត្រជាក់ (Frostbite) គឺសុទ្ធតែបង្កើនហានិភ័យ
• ការចាក់ថ្នាំ៖ ក្នុងករណីកម្រ ថ្នាំចាក់អាចជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងការឆ្លងបាក់តេរីដែលបង្កឱ្យមានដំបៅរលួយ
• ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំចុះខ្សោយ៖ ការព្យាបាលដោយគីមី ការបាញ់កាំរស្មី និងជំងឺមួយចំនួនដូចជា HIV អាចប៉ះពាល់ដល់សមត្ថភាពរាងកាយក្នុងការប្រឆាំងនឹងការឆ្លងមេរោគ
• ផលវិបាកនៃកូវីដ-១៩ (COVID-19): មានករណីខ្លះដែលអ្នកជំងឺជួបបញ្ហាកកឈាមដោយសារកូវីដ-១៩ ហើយបានវិវត្តទៅជាដំបៅរលួយស្ងួតនៅម្រាមដៃ និងម្រាមជើង