ជំងឺស្វិតសួត

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ជំងឺស្វិតសួត (Atelectasis) គឺជាស្ថានភាពមួយដែលថង់ខ្យល់តូចៗនៅក្នុងសួត ដែលគេស្គាល់ថាជា អាវីអូល (Alveoli) មិនអាចពង្រីកខ្លួន ឬប៉ោងឡើងបានត្រឹមត្រូវ ដែលនាំឱ្យខ្វះការផ្គត់ផ្គង់អុកស៊ីសែនទៅកាន់សរីរាង្គ ជាលិកា និងឈាមរបស់រាងកាយ។ ជំងឺស្វិតសួតនេះ អាចរាប់បញ្ចូលទាំងការស្វិតទាំងស្រុង ឬមួយផ្នែកនៃជាលិកាសួតដែលរងផលប៉ះពាល់។

ជំងឺស្វិតសួត គឺជាផលវិបាកផ្លូវដង្ហើមដ៏ទូទៅមួយដែលអាចកើតឡើងបន្ទាប់ពីការវះកាត់ដែលប្រើថ្នាំសន្លប់ ក៏ដូចជាអាចជាលទ្ធផលនៃបញ្ហាផ្លូវដង្ហើមផ្សេងៗទៀត។ បញ្ហាទាំងនោះរួមមាន ភាពខ្សោយនៃប្រព័ន្ធផ្លូវដង្ហើម, របួសទ្រូង, ការដក់ទឹកក្នុងសួត, ដុំសាច់ក្នុងសួត និងជំងឺដក់ទឹកក្នុងសួតពីកំណើត។ លើសពីនេះ ការដកដង្ហើមចូលនូវវត្ថុចម្លែកក៏អាចនាំឱ្យកើតមានជំងឺស្វិតសួតនេះផងដែរ។

ការពិបាកដកដង្ហើមអាចកើតមានឡើងដោយសារជំងឺស្វិតសួត ជាពិសេសនៅពេលដែលបុគ្គលម្នាក់មានបញ្ហាសួតស្រាប់។ វិធីសាស្ត្រព្យាបាលដែលសមស្របនឹងមានភាពខុសប្លែកគ្នា អាស្រ័យលើកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរ និងមូលហេតុបង្កនៃស្ថានភាពស្វិតសួតនេះ។

ជំងឺស្វិតសួតត្រូវបានបែងចែកជាប្រភេទផ្សេងៗគ្នានូវតាមមូលហេតុបង្ក៖

• ជំងឺស្វិតសួតដោយសារការសង្កត់ (Compressive atelectasis)៖ កើតឡើងនៅពេលដែលមានអ្វីមួយនៅជុំវិញសួត ដូចជា ទឹក ខ្យល់ ឈាម ឬដុំសាច់ រុញសង្កត់ទៅលើសួត និងបង្កឱ្យមានការស្វិតស្រពោន។
• ជំងឺស្វិតសួតដោយសារការបឺតស្រូប ឬការស្ទះ (Resorptive/obstructive atelectasis)៖ កើតឡើងនៅពេលដែលថង់ខ្យល់អាវីអូល ស្វិតស្រពោនដោយសារកង្វះខ្យល់។ វាកើតឡើងនៅពេលដែលអុកស៊ីសែន និងកាបូនឌីអុកស៊ីតក្នុងថង់ខ្យល់ភាយចេញចូលទៅក្នុងចរន្តឈាម ដោយគ្មានខ្យល់ថ្មីមកជំនួសវិញ។ មូលហេតុទូទៅបំផុតគឺការទទួលការវះកាត់ដែលប្រើថ្នាំសន្លប់។ លើសពីនេះ វាក៏អាចបណ្តាលមកពីការស្ទះនៅខាងក្នុងសួតដែលរារាំងខ្យល់មិនឱ្យចូលទៅក្នុងថង់ខ្យល់ ដូចជាការស្ទះដោយសារស្លេស្ម ដុំសាច់ ឬវត្ថុចម្លែកដែលដកដង្ហើមចូលដោយអចេតនា។

ជំងឺស្វិតសួតដោយសារការបឺតស្រូប អាចកើតឡើងនៅពេលដែលមានការស្ទះនៅខាងក្នុងសួត ដែលរារាំងខ្យល់មិនឱ្យចូលទៅក្នុងថង់ខ្យល់អាវីអូល។ ជំងឺស្វិតសួតប្រភេទនេះ អាចបណ្តាលមកពីការកកស្ទះផ្សេងៗ ដូចជា ស្លេស្ម ដុំសាច់ ឬវត្ថុចម្លែកដែលត្រូវបានដកដង្ហើមចូលដោយអចេតនា។

• ជំងឺស្វិតសួតដោយសារការកន្ត្រាក់៖ ស្ថានភាពនៃស្លាកស្នាមសួត ឬការឡើងរឹងនៃជាលិកាសួត (Fibrosis) នាំឱ្យកើតមានការស្វិតសួតប្រភេទនេះ ដែលថង់ខ្យល់មិនអាចពង្រីកខ្លួនបានត្រឹមត្រូវដោយសារតែស្លាកស្នាមទាំងនោះ។
  ប្រភេទផ្សេងទៀតនៃជំងឺស្វិតសួត៖ ជំងឺស្វិតសួតជាដុំៗអាចកើតមានលើទារកទើបនឹងកើត ជាពិសេសទារកកើតមិនគ្រប់ខែ និងបុគ្គលដែលមានវិបត្តិផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវ (ARDS)។ ប្រភេទនេះត្រូវបានសម្គាល់ដោយកង្វះសារធាតុ Surfactant (ប្រូតេអ៊ីនដែលជួយការពារសួតកុំឱ្យស្វិត)។

ក្រៅពីនេះ គេក៏ប្រើពាក្យបច្ចេកទេសផ្សេងៗដើម្បីបញ្ជាក់ពីទីតាំង រូបរាង ឬទំហំនៃការស្វិតសួតផងដែរ ដូចជា៖ bibasilar atelectasis, rounded atelectasis, gravity-dependent atelectasis, និង subsegmental atelectasis។

រោគសញ្ញា

ជំងឺស្វិតសួតមិនតែងតែបង្ហាញរោគសញ្ញាឱ្យកត់សម្គាល់ឃើញនោះទេ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកធំនៃសួត វាអាចបណ្តាលឱ្យកម្រិតអុកស៊ីសែនក្នុងឈាមចុះទាប (Hypoxemia)។ រោគសញ្ញាក៏អាចអាស្រ័យលើជំងឺបង្កផ្សេងទៀតដូចជា ជំងឺស្ទះសួតរ៉ាំរ៉ៃ (COPD) ជាដើម។ រោគសញ្ញារួមមាន៖

• ដង្ហើមខ្លី ឬពិបាកដកដង្ហើម
• ដកដង្ហើមញាប់ និងដកដង្ហើមរាក់ៗ
• ឈឺទ្រូង
• ដកដង្ហើមមានសម្លេងងឺតៗ
• ក្អក
• បបូរមាត់ និងស្បែកប្រែជាពណ៌ក្រហមជាំ ឬខៀវ

វាមានសារៈសំខាន់ណាស់ក្នុងការស្វែងរកការពិនិត្យពីគ្រូពេទ្យជាបន្ទាន់ ប្រសិនបើអ្នកមានការពិបាកដកដង្ហើម ព្រោះវាអាចមានស្ថានភាពជំងឺផ្សេងទៀតក្រៅពីជំងឺស្វិតសួត។ ការទទួលបានរោគវិនិច្ឆ័យត្រឹមត្រូវ និងការព្យាបាលទាន់ពេលវេលាគឺជារឿងចាំបាច់។ ក្នុងករណីដែលការពិបាកដកដង្ហើមកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរទៅៗ អ្នកត្រូវតែស្វែងរកសេវាសង្គ្រោះបន្ទាន់ជាដាច់ខាត។

មូលហេតុ

ជំងឺស្វិតសួតអាចកើតឡើងនៅពេលដែលផ្លូវដង្ហើមត្រូវបានបិទជិត ឬនៅពេលដែលមានសម្ពាធពីខាងក្រៅសង្កត់លើសួត។ ការប្រើថ្នាំសន្លប់ទូទៅ គឺជាកត្តាដ៏សំខាន់មួយដែលបង្កឱ្យមានជំងឺស្វិតសួត។ ការប្រែប្រួលនៃទម្រង់ដង្ហើមដែលបណ្តាលមកពីថ្នាំសន្លប់ អាចប៉ះពាល់ដល់ការផ្លាស់ប្តូរឧស្ម័ននៅក្នុងសួត ដែលនាំឱ្យថង់ខ្យល់ (អាវីអូល) ស្វិតស្រពោន។ ជាទូទៅ បុគ្គលដែលទទួលការវះកាត់ធំៗ តែងតែជួបប្រទះនូវកម្រិតណាមួយនៃជំងឺស្វិតសួត ជាពិសេសក្រោយការវះកាត់តសរសៃឈាមបេះដូង (Heart bypass surgery)។

មូលហេតុនៃជំងឺស្វិតសួតបែងចែកជាពីរក្រុម៖

• ជំងឺស្វិតសួតប្រភេទស្ទះ (Obstructive atelectasis)៖ ផ្លូវដង្ហើមត្រូវបានបិទជិត។
  • ការកកស្ទះដោយស្លេស្ម៖ គឺជាការប្រមូលផ្តុំនៃស្លេស្មនៅក្នុងផ្លូវដង្ហើម។ វាកើតឡើងញឹកញាប់ក្នុងអំឡុងពេល និងក្រោយពេលវះកាត់ ដោយសារអ្នកជំងឺមិនអាចក្អកចេញបាន។ ថ្នាំដែលប្រើក្នុងពេលវះកាត់ធ្វើឱ្យអ្នកជំងឺដកដង្ហើមរាក់ៗ ដែលបង្កឱ្យមានការប្រមូលផ្តុំសារធាតុរាវធម្មតានៅក្នុងផ្លូវដង្ហើម។ ជាទូទៅ ការបូមសម្អាតសួតក្នុងពេលវះកាត់ជួយបានខ្លះ ប៉ុន្តែជួនកាលស្លេស្មនៅតែបន្តកកស្ទះ។ កុមារ អ្នកជំងឺដែលមានជំងឺ Cystic fibrosis និងមនុស្សពេញវ័យដែលមានអាការៈហឺតធ្ងន់ធ្ងរ សុទ្ធតែងាយនឹងកើតមានការកកស្ទះស្លេស្មនេះ។
  • ការដកដង្ហើមចូលវត្ថុចម្លែក៖ ការដកដង្ហើមចូលវត្ថុចម្លែកដូចជា គ្រាប់សណ្តែក ឬបំណែកប្រដាប់ក្មេងលេងតូចៗ គឺជាមូលហេតុទូទៅនៃជំងឺស្វិតសួតចំពោះកុមារ។
  • ដុំសាច់នៅផ្លូវដង្ហើម៖ ការលូតលាស់មិនធម្មតានៃសាច់ដុំអាចធ្វើឱ្យផ្លូវដង្ហើមរួមតូច ឬស្ទះ។
• ជំងឺស្វិតសួតប្រភេទមិនស្ទះ (Non-obstructive atelectasis)៖ សម្ពាធពីខាងក្រៅសួត។
  • របួសទ្រូង៖ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់រងរបួសទ្រូង ដូចជាការធ្លាក់ពីលើទីខ្ពស់ ឬគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ ពួកគេអាចនឹងមិនហ៊ានដកដង្ហើមវែងៗដោយសារតែការឈឺចាប់ ដែលនាំឱ្យសួតរងការសង្កត់។
  • ការដក់ទឹកក្នុងស្រោមសួត៖ ជាស្ថានភាពដែលមានការកកកុញសារធាតុរាវនៅចន្លោះស្រោមសួត និងជញ្ជាំងទ្រូងខាងក្នុង។
  • រលាកសួត៖ ជំងឺឆ្លងនៅសួតក្នុងទម្រង់ផ្សេងៗអាចនាំឱ្យកើតជំងឺស្វិតសួត។
  • ខ្យល់ក្នុងស្រោមសួត៖ ការស្វិតសួតបណ្តាលមកពីមានខ្យល់ចូលទៅក្នុងចន្លោះរវាងសួត និងជញ្ជាំងទ្រូង។
  • ស្លាកស្នាមជាលិកាសួត៖ ស្លាកស្នាមអាចបណ្តាលមកពីការវះកាត់ ជំងឺសួត ឬរបួសផ្សេងៗ។
  • ដុំសាច់៖ ដុំសាច់ដែលមានទំហំធំ អាចនឹងរុញសង្កត់ និងធ្វើឱ្យសួតស្វិតស្រពោន បើទោះបីជាវាមិនបានស្ទះផ្លូវដង្ហើមផ្ទាល់ក៏ដោយ។

កត្តាហានិភ័យ

ជំងឺស្វិតសួតមានឱកាសកើតឡើងខ្ពស់ចំពោះបុគ្គលដែលមានស្ថានភាពដូចខាងក្រោម៖

• អាយុ៖ មនុស្សចាស់មានភាពងាយរងគ្រោះក្នុងការវិវឌ្ឍទៅជាជំងឺនេះ។
• របួស៖ ការរងរបួសទ្រូងធ្ងន់ធ្ងរ ឬបាក់ឆ្អឹងជំនី ដែលធ្វើឱ្យមិនអាចដកដង្ហើមវែងៗបាន។
• ការវះកាត់៖ ការវះកាត់នៅតំបន់ទ្រូង ឬពោះ ដែលតម្រូវឱ្យប្រើថ្នាំសន្លប់ ឬថ្នាំបន្ធូរសាច់ដុំ ដែលប៉ះពាល់ដល់សមត្ថភាពដកដង្ហើមវែងៗ។
• ការប្រើប្រាស់ថ្នាំ៖ ថ្នាំមួយចំនួនអាចបណ្តាលឱ្យអ្នកជំងឺដកដង្ហើមរាក់ៗ។
• ជំងឺសួត៖ ដូចជាជំងឺហឺត, ជំងឺស្ទះសួតរ៉ាំរ៉ៃ (COPD), ជំងឺរីកទងសួត ឬ Cystic fibrosis។
• ការជក់បារី៖ អ្នកដែលជក់បារី ឬអ្នកដែលរងឥទ្ធិពលពីផ្សែងបារី។