ធ្វើការណាត់ជួប
និយាយជាមួយគ្រូពេទ្យទិដ្ឋភាពទូទៅ
សាច់ដុំកន្ត្រាក់ដោយឯកឯងនិងមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន ដោយសារតែបញ្ហាមិនប្រក្រតីនៃចលនារាងកាយដែលហៅថា ជំងឺឌីស្តូនី (Dystonia)។ នេះអាចបណ្តាលឱ្យមានចលនាដដែលៗ ឬរមួល។ បុព្វបទឡាតាំង “dys-” និងពាក្យក្រិក “-tonos” ដែលតំណាងឱ្យភាពតានតឹងសាច់ដុំ ត្រូវបានផ្សំគ្នាដើម្បីបង្កើតជាឈ្មោះ “dystonia”។ ពាក្យទាំងពីរនេះរួមគ្នាបង្ហាញពីស្ថានភាពមួយ នៅពេលដែលសាច់ដុំរបស់អ្នកតានតឹងមិនត្រឹមត្រូវ ឬមិនត្រឹមត្រូវ។ ស្ថានភាពនេះអាចបង្ហាញតាមវិធីផ្សេងៗគ្នា៖ វាអាចប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកតែមួយនៃរាងកាយរបស់អ្នក (ហៅថា focal dystonia) ពាក់ព័ន្ធនឹងផ្នែកពីរ ឬច្រើនដែលនៅជាប់គ្នា (ហៅថា segmental dystonia) ឬប៉ះពាល់ដល់គ្រប់ផ្នែកនៃរាងកាយរបស់អ្នក (ហៅថា general dystonia)។ ការរមួលសាច់ដុំកម្រិតស្រាលទៅធ្ងន់ធ្ងរអាចធ្វើទៅបាន។ វាអាចឈឺចាប់ ហើយវាអាចធ្វើឱ្យអ្នកពិបាកអនុវត្តសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់អ្នក។
ទោះបីជាជំងឺឌីស្តូនីមិនទាន់មានវិធីព្យាបាលឱ្យជាដាច់ក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែការព្យាបាល និងថ្នាំពេទ្យអាចជួយកាត់បន្ថយរោគសញ្ញាបាន។ ចំពោះអ្នកជំងឺដែលមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរ ការវះកាត់អាចត្រូវបានប្រើដើម្បីរារាំង ឬគ្រប់គ្រងសរសៃប្រសាទ ឬតំបន់ជាក់លាក់នៃខួរក្បាល។
រោគសញ្ញា
ជំងឺឌីស្តូនីប៉ះពាល់ដល់មនុស្សម្នាក់ៗក្នុងលក្ខណៈខុសៗគ្នា។ ការកន្ត្រាក់សាច់ដុំអាច៖
- ចាប់ផ្តើមនៅកន្លែងតែមួយ ដូចជា ដៃ ក ឬជើង។ ចំពោះមនុស្សដែលមានអាយុលើសពី ២១ ឆ្នាំ ជំងឺឌីស្តូនីប្រភេទ Focal ជាទូទៅចាប់ផ្តើមនៅត្រង់ ក ដៃ ឬមុខ ហើយវាច្រើនតែនៅនឹងកន្លែងនោះ ឬវិវត្តទៅជាប្រភេទ Segmental។
- កើតឡើងនៅពេលមានភាពតានតឹង អស់កម្លាំង ឬមានការព្រួយបារម្ភ។
- កាន់តែច្បាស់ទៅៗតាមពេលវេលា។
- កើតឡើងនៅពេលកំពុងធ្វើកិច្ចការជាក់លាក់ណាមួយ ដូចជាការសរសេរអក្សរជាដើម។
ផ្នែកនៃរាងកាយដែលអាចរងផលប៉ះពាល់៖
- ត្របកភ្នែក៖ ការព្រិចភ្នែកញាប់ៗ ឬការកន្ត្រាក់អាចនាំឱ្យភ្នែកបិទដោយឯកឯង (Blepharospasms) ដែលរំខានដល់ការមើលឃើញ។ ជាទូទៅវាមិនមានការឈឺចាប់ទេ ប៉ុន្តែវាអាចកាន់តែអាក្រក់ទៅៗនៅពេលមានពន្លឺខ្លាំង អានសៀវភៅ មើលទូរទស្សន៍ ឬពេលមានភាពតានតឹង។
- ក (Cervical dystonia)៖ ក្បាលរបស់អ្នកអាចរមួលទៅម្ខាង ទាញទៅមុខ ឬទៅក្រោយ ដែលអាចបង្កការឈឺចាប់។
- បំពង់សំឡេង និងខ្សែសំឡេង (Laryngeal dystonia)៖ សំឡេងរបស់អ្នកអាចនឹងស្អក ឬខ្សឹបៗ។
- ថ្គាម ឬអណ្តាត (Oromandibular dystonia)៖ អាចមានការហៀរទឹកមាត់ និយាយមិនច្បាស់ និងពិបាកលេប ឬទំពារអាហារ។
- ដៃ និងកំភួនដៃ៖ ឧទាហរណ៍ដូចជា ជំងឺឌីស្តូនីរបស់អ្នកសរសេរ (Writer’s dystonia) ឬអ្នកលេងតន្ត្រី (Musician’s dystonia) ដែលកើតឡើងតែនៅពេលអ្នកធ្វើការងារដដែលៗប៉ុណ្ណោះ។
ប្រសិនបើអ្នកមានការកន្ត្រាក់សាច់ដុំដោយឯកឯង សូមទៅពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ។
មូលហេតុ
គេមិនទាន់ដឹងច្បាស់ពីមូលហេតុដែលបង្កឱ្យមានជំងឺឌីស្តូនីនៅឡើយទេ។ ទោះជាយ៉ាងណា វាអាចពាក់ព័ន្ធនឹងការប្រែប្រួលនៃរបៀបដែលកោសិកាសរសៃប្រសាទនៅក្នុងផ្នែកផ្សេងៗនៃខួរក្បាលទាក់ទងគ្នា។ ប្រភេទខ្លះនៃជំងឺនេះគឺជាតំណពូជ។
អ្នកជំនាញបានបែងចែកមូលហេតុជា ៣ ប្រភេទ៖
- Primary dystonia៖ ជាជំងឺចម្បងដែលកើតឡើងដោយមិនដឹងមូលហេតុច្បាស់លាស់ (Idiopathic) ឬអាចមកពីហ្សែនតំណពូជ។
- Secondary dystonia៖ កើតឡើងជារោគសញ្ញានៃបញ្ហាសុខភាព ឬស្ថានភាពជំងឺផ្សេងទៀត។
- Dystonia plus៖ ជាប្រភេទដែលឌីស្តូនីជារោគសញ្ញាចម្បងនៃជំងឺសរសៃប្រសាទមួយចំនួន រួមជាមួយរោគសញ្ញាផ្សេងទៀត។
ជំងឺឌីស្តូនីក៏អាចជារោគសញ្ញានៃជំងឺផ្សេងៗទៀតដូចជា៖
- ការរបួសខួរក្បាល
- ដុំសាច់ក្នុងខួរក្បាល
- ការពុលឧស្ម័នកាបូនម៉ូណូអុកស៊ីត ឬការខ្វះអុកស៊ីសែន
- ការឆ្លងមេរោគ ដូចជា រលាកខួរក្បាល ឬជំងឺរបេង
- ប្រតិកម្មថ្នាំ ឬការពុលលោហៈធាតុធ្ងន់
- ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល (Stroke)
- ការរបួសតាំងពីកំណើត
- ជំងឺ Huntington
- ជំងឺ Parkinson
- ជំងឺ Wilson
ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ
គ្រូពេទ្យអាចចាប់ផ្តើមធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យដោយពិនិត្យមើលប្រវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រ និងធ្វើការពិនិត្យរាងកាយរបស់អ្នក។ ដើម្បីដឹងច្បាស់ថា តើរោគសញ្ញារបស់អ្នកបណ្តាលមកពីជំងឺអ្វីផ្សេងទៀតដែលនៅពីក្រោយនោះ គ្រូពេទ្យអាចណែនាំវិធីដូចខាងក្រោម៖
- ការធ្វើតេស្តឈាម ឬទឹកនោម៖ ការធ្វើតេស្តទាំងនេះអាចបង្ហាញពីសញ្ញានៃជាតិពុល ឬជំងឺផ្សេងៗទៀត។
- ការថត MRI ឬ CT scan៖ លទ្ធផលនៃការថតរូបភាពវេជ្ជសាស្ត្រទាំងនេះ អាចបង្ហាញពីបញ្ហាមួយចំនួនក្នុងខួរក្បាល រួមមានដុំសាច់ ការខូចខាតជាលិកា (lesions) ឬសញ្ញានៃជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល។
- ការធ្វើតេស្តសាច់ដុំ (Electromyography – EMG)៖ បច្ចេកទេសនេះត្រូវបានប្រើដើម្បីវាយតម្លៃសកម្មភាពអគ្គិសនីនៃសាច់ដុំ។
- ការធ្វើតេស្តហ្សែន (Genetic testing)៖ ជំងឺឌីស្តូនីប្រភេទខ្លះមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងហ្សែនជាក់លាក់។ ការដឹងថាអ្នកមានហ្សែនទាំងនោះឬអត់ អាចជួយឱ្យគ្រូពេទ្យកំណត់វិធីសាស្ត្រព្យាបាលបានត្រឹមត្រូវ។
ការព្យាបាល
គ្រូពេទ្យអាចណែនាំឱ្យប្រើប្រាស់វិធីព្យាបាលរួមបញ្ចូលគ្នា រវាងការប្រើថ្នាំ ការធ្វើការព្យាបាលដោយចលនា ឬការវះកាត់។
ការប្រើប្រាស់ថ្នាំ
ការចាក់ Botulinum toxin៖ ការចាក់ថ្នាំនេះចូលទៅក្នុងសាច់ដុំជាក់លាក់ អាចជួយកាត់បន្ថយ ឬបញ្ឈប់ការកន្ត្រាក់សាច់ដុំ។ ជាទូទៅ ត្រូវចាក់រៀងរាល់ ៣ ទៅ ៤ ខែម្តង។ ផលប៉ះពាល់ភាគច្រើនមានកម្រិតស្រាល និងកើតឡើងក្នុងរយៈពេលខ្លី ដូចជា ខ្សោយសាច់ដុំ មាត់ស្ងួត ឬការប្រែប្រួលសំឡេង។
ថ្នាំប៉ះពាល់ដល់សារធាតុបញ្ជូនសរសៃប្រសាទ៖ គឺជាថ្នាំដែលជួយដល់សារធាតុគីមីក្នុងខួរក្បាល ដែលមានឥទ្ធិពលលើចលនាសាច់ដុំ៖
- Carbidopa–levodopa៖ ជួយបង្កើនកម្រិតដូប៉ាមីន (Dopamine)។
- Trihexyphenidyl និង Benztropine៖ ប៉ះពាល់ដល់សារធាតុបញ្ជូនសរសៃប្រសាទផ្សេងទៀត។ ផលប៉ះពាល់អាចមានដូចជា បាត់បង់ការចងចាំ ស្រវាំងភ្នែក អស់កម្លាំង មាត់ស្ងួត និងទល់លាមក។
- Diazepam, Clonazepam និង Baclofen៖ ជួយកាត់បន្ថយការបញ្ជូនសញ្ញាសរសៃប្រសាទ ដែលអាចជួយដល់ឌីស្តូនីប្រភេទខ្លះ ប៉ុន្តែអាចបណ្តាលឱ្យងងុយដេក។
- Tetrabenazine និង Deutetrabenazine៖ ថ្នាំទាំងនេះរារាំងសកម្មភាពរបស់ដូប៉ាមីន។ ផលប៉ះពាល់អាចមានដូចជា ងងុយឈឹង ភ័យព្រួយ និងបាក់ទឹកចិត្ត។
ការព្យាបាលដោយចលនា
- ការព្យាបាលដោយចលនា ឬការព្យាបាលដោយការងារ ដើម្បីបង្កើនលទ្ធភាពប្រើប្រាស់រាងកាយ និងកាត់បន្ថយរោគសញ្ញា។
- ការទាញសាច់ដុំ ឬការម៉ាស្សា៖ ដើម្បីបន្ធូរបន្ថយការឈឺចាប់។
- ការព្យាបាលការនិយាយ ប្រសិនបើជំងឺនេះប៉ះពាល់ដល់សំឡេងរបស់អ្នក។
ការវះកាត់
ប្រសិនបើអ្នកមានរោគសញ្ញាធ្ងន់ធ្ងរ ការវះកាត់អាចជាជម្រើសដ៏មានប្រសិទ្ធភាព៖
- ការភ្ញោចខួរក្បាលផ្នែកជ្រៅ (Deep brain stimulation): គ្រូពេទ្យនឹងវះកាត់ដាក់ឧបករណ៍បញ្ជូនអគ្គិសនីនៅក្នុងទ្រូង និងដាក់អេឡិចត្រត (Electrodes) ក្នុងតំបន់ជាក់លាក់នៃខួរក្បាល ដើម្បីបញ្ជូនរលកសញ្ញាអគ្គិសនីជួយគ្រប់គ្រងការកន្ត្រាក់សាច់ដុំ។
- ការវះកាត់កាត់ផ្តាច់សរសៃប្រសាទ (Selective denervation surgery): សរសៃប្រសាទដែលបញ្ជាឱ្យសាច់ដុំកន្ត្រាក់ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់។ នេះជាជម្រើសចុងក្រោយ នៅពេលដែលការព្យាបាលដទៃទៀតចំពោះជំងឺឌីស្តូនីត្រង់ផ្នែក ក មិនទទួលបានជោគជ័យ។
