ជំងឺស្លេកស្លាំង

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ជំងឺស្លេកស្លាំង (Anemia) កើតឡើងនៅពេលដែលរាងកាយមិនមានកោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហមដែលមានសុខភាពល្អគ្រប់គ្រាន់។ កោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហមមានតួនាទីដឹកជញ្ជូនអុកស៊ីសែនទៅកាន់លិកានានា ដែលផ្តល់ថាមពលដល់រាងកាយដើម្បីដំណើរការ។ ជំងឺស្លេកស្លាំង ឬហៅម្យ៉ាងទៀតថា កម្រិតអេម៉ូក្លូប៊ីនទាប អាចបណ្តាលឱ្យមានអារម្មណ៍អស់កម្លាំង និងខ្សោយ។ ប្រសិនបើមិនបានព្យាបាលទេ វាអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត

ជំងឺស្លេកស្លាំង គឺជាជំងឺដែលជួបប្រទះញឹកញាប់បំផុត ដោយប៉ះពាល់ដល់មនុស្សប្រហែលមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅលើពិភពលោក។ វាអាចកើតឡើងចាប់ពីកម្រិតស្រាលទៅធ្ងន់ធ្ងរ ហើយអាចជាជំងឺស្រួចស្រាវ ឬរ៉ាំរ៉ៃ។ ជាទូទៅ វាបណ្តាលមកពីកត្តារួមផ្សំជាច្រើន។ មានជំងឺស្លេកខ្លាំងខុសៗគ្នា ដែលប្រភេទនីមួយៗបណ្តាលឱ្យចំនួនគ្រាប់ឈាមក្រហមថយចុះ៖

• ជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារខ្វះគ្រាប់ឈាមគ្រប់ប្រភេទ៖ កើតឡើងដោយសារសមត្ថភាពនៃកោសិកាដើមក្នុងខួរឆ្អឹង មិនអាចផលិតគ្រាប់ឈាមបានគ្រប់គ្រាន់ ដែលធ្វើឱ្យរាងកាយងាយនឹងមានការហូរឈាមដោយឥតគ្រោងទុក និងការឆ្លងមេរោគ។ វាគឺជាទម្រង់មួយនៃការខ្សោយខួរឆ្អឹង
• ជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារខ្វះជាតិដែក៖ ជាប្រភេទជំងឺស្លេកខ្លាំងដែលជួបប្រទះញឹកញាប់បំផុត ដែលកើតឡើងនៅពេលរាងកាយមិនមានជាតិដែកគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីផលិតអេម៉ូក្លូប៊ីន
• ជំងឺស្លេកស្លាំងប្រភេទ Sickle cell៖ នេះគឺជាជំងឺឈាមតាមតំណពូជ ដែលបណ្តាលមកពីការប្រែប្រួលហ្សែនអេម៉ូក្លូប៊ីនខុសប្រក្រតី ប៉ះពាល់ដល់គ្រាប់ឈាមក្រហមក្នុងរាងកាយ។ គ្រាប់ឈាមក្រហមមានរាងដូចកណ្តៀវ ឬរាងព្រះខែចំហៀង។ ភាពរឹង និងស្អិតនៃកោសិកាកណ្តៀវទាំងនេះ អាចពន្យារ ឬរារាំងលំហូរឈាម
• ជំងឺតាឡាសេមី (Thalassemia)៖ នេះគឺជាជំងឺឈាមតំណពូជដែលកើតឡើងនៅពេលរាងកាយផលិតអេម៉ូក្លូប៊ីនមិនបានគ្រប់គ្រាន់ ដែលជាប្រូតេអ៊ីនសំខាន់នៃកោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហម
• ជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារខ្វះវីតាមីន៖ កំណត់ដោយការខ្វះខាតកោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហមដែលមានសុខភាពល្អ បណ្តាលមកពីកម្រិតវីតាមីន B-12 និងហ្វូឡាតទាប។ បើគ្មានសារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនេះទេ រាងកាយនឹងបង្កើតគ្រាប់ឈាមក្រហមដែលមានទំហំធំពេក និងមិនដំណើរការត្រឹមត្រូវ

មូលហេតុនៃជំងឺស្លេកស្លាំងនឹងកំណត់ពីការព្យាបាលដែលសមស្រប។ គ្រូពេទ្យអាចណែនាំឱ្យផ្លាស់ប្តូររបបអាហារ លេបថ្នាំបំប៉ន ឬថ្នាំពេទ្យ ឬការបញ្ចូលឈាម។ ជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារកង្វះអាហារូបត្ថម្ភ អាចបង្ការបានដោយការបរិភោគរបបអាហារដែលមានសុខភាពល្អ

រោគសញ្ញា

ករណីជំងឺស្លេកស្លាំងកម្រិតស្រាល អាចនឹងមិនមានសញ្ញា ឬរោគសញ្ញាអ្វីឡើយ។ អាស្រ័យលើប្រភេទ មូលហេតុ និងកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរនៃជំងឺ រោគសញ្ញាអាចរួមមាន៖

• ពិបាកដកដង្ហើម ឬហត់ ទោះបីជាធ្វើសកម្មភាពបន្តិចបន្តួចក៏ដោយ
• ចង្វាក់បេះដូងមិនទៀងទាត់ លោតញាប់ ឬខុសធម្មតា
• មិនស្រណុកក្នុងទ្រូង (ឈឺទ្រូង)
• អស់កម្លាំង
• ខ្សោយ
• ស្បែកស្លេក ឬឡើងលឿង
• មានអារម្មណ៍វិលមុខ ឬស្រាលក្បាល
• ឮសូរសំឡេង “ឌុកៗ” ក្នុងត្រចៀក
• ត្រជាក់ដៃ និងជើង
• ឈឺក្បាល

ចូរធ្វើការណាត់ជួបជាមួយគ្រូពេទ្យ ប្រសិនបើសញ្ញា និងរោគសញ្ញាណាមួយនៅតែបន្តកើតមាន។ ដោយសាររោគសញ្ញានៃជំងឺស្លេកស្លាំងមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងជំងឺផ្សេងទៀត វាអាចពាក់ព័ន្ធនឹងស្ថានភាពជំងឺមូលដ្ឋានផ្សេងៗ

ក្នុងករណីខ្លះ ជំងឺស្លេកស្លាំង ត្រូវបានរកឃើញតែនៅពេលព្យាយាមបរិច្ចាគឈាមប៉ុណ្ណោះ។ បុគ្គលនោះអាចត្រូវបានគេប្រាប់ថា មិនអាចបរិច្ចាគឈាមបានទេ ដោយសារកម្រិតអេម៉ូក្លូប៊ីនមិនគ្រប់គ្រាន់។ វាត្រូវបានណែនាំឱ្យពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យប្រសិនបើរឿងនេះកើតឡើង

មូលហេតុ

ជំងឺស្លេកស្លាំងមានច្រើនប្រភេទ ដែលខ្លះជាជំងឺពីកំណើត (Congenital) និងខ្លះទៀតកើតឡើងនៅពេលក្រោយ (Acquired)។ មូលហេតុដែលជួបប្រទះញឹកញាប់បំផុតនៃជំងឺស្លេកស្លាំង គឺរបបអាហារមិនល្អដែលបណ្តាលឱ្យខ្វះជាតិដែក

ជំងឺស្លេកស្លាំងកើតឡើងនៅពេលដែលឈាមខ្វះកោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហមគ្រប់គ្រាន់ ដែលអាចបណ្តាលមកពី៖

• រាងកាយផលិតកោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហមមិនបានគ្រប់គ្រាន់
• រាងកាយបាត់បង់គ្រាប់ឈាមក្រហមលឿនជាងការផលិតមកជំនួសវិញ (ជាទូទៅកើតឡើងនៅពេលមានការហូរឈាម)
• រាងកាយបំផ្លាញកោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហមខ្លួនឯង

មូលហេតុទូទៅនៃជំងឺស្លេកស្លាំង រួមមាន៖

• ជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារខ្វះជាតិដែក៖ ខួរឆ្អឹងត្រូវការជាតិដែកដើម្បីផលិតអេម៉ូក្លូប៊ីន។ រាងកាយមិនអាចបង្កើតអេម៉ូក្លូប៊ីនគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្រាប់ឈាមក្រហមបានទេ ប្រសិនបើមិនបានបរិភោគជាតិដែកឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់។ ជំងឺប្រភេទនេះច្រើនតែបណ្តាលមកពីការបាត់បង់ឈាមច្រើនពេកតាមរយៈការមករដូវខ្លាំង ការប្រើប្រាស់ថ្នាំបំបាត់ការឈឺចាប់មួយចំនួនជាប្រចាំ ដំបៅក្រពះ មហារីក ឬជំងឺផ្សេងៗដែលប៉ះពាល់ដល់ការស្រូបយកជាតិដែករបស់រាងកាយ
  ជំងឺស្លេកស្លាំងប្រភេទនេះក៏កើតមានលើស្ត្រីមានផ្ទៃពោះជាច្រើនដែលមិនបានប្រើថ្នាំបំប៉នជាតិដែក ដែលអាចបង្កើនហានិភ័យដូចជាការសម្រាលកូនមិនគ្រប់ខែ ឬកូនកើតមកមានទម្ងន់តិច។ វាគឺជាប្រភេទជំងឺស្លេកស្លាំងដែលរីករាលដាលបំផុត
• ជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារខ្វះវីតាមីន៖ ជំងឺស្លេកស្លាំងប្រភេទ Megaloblastic គឺជាស្ថានភាពឈាមដែលខួរឆ្អឹងផលិតគ្រាប់ឈាមក្រហមមានទំហំធំខុសធម្មតា។ វាកើតឡើងនៅពេលនរណាម្នាក់ទទួលបានវីតាមីន B12 និង/ឬ វីតាមីន B9 (ហ្វូឡាត) មិនគ្រប់គ្រាន់។ មូលហេតុមួយនៃកង្វះវីតាមីន B12 គឺ Pernicious anemia ដែលជាជំងឺប្រព័ន្ធភាពស៊ាំប្រឆាំងនឹងខ្លួនឯងដែលរារាំងរាងកាយមិនឱ្យស្រូបយកវីតាមីន B12
• ជំងឺស្លេកខ្លាំងដោយសារការរលាក (Anemia of inflammation)៖ ការផលិតគ្រាប់ឈាមក្រហមអាចមានភាពយឺតយ៉ាវដោយសារលក្ខខណ្ឌជំងឺជាច្រើន រួមមាន មហារីក, មេរោគអេដស៍ (HIV/AIDS), រលាកសន្លាក់ (Rheumatoid arthritis), ជំងឺតម្រងនោម, ជំងឺ Crohn និងជំងឺរលាកស្រួចស្រាវ ឬរ៉ាំរ៉ៃដទៃទៀត
• ជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារខ្វះគ្រាប់ឈាមគ្រប់ប្រភេទ៖ ការឆ្លងមេរោគ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំមួយចំនួន ជំងឺប្រព័ន្ធភាពស៊ាំប្រឆាំងនឹងខ្លួនឯង និងការប៉ះពាល់នឹងសារធាតុគីមីពុល សុទ្ធតែជាមូលហេតុបង្កនៃជំងឺប្រភេទនេះ។ នេះគឺជាស្ថានភាពកម្រ និងធ្ងន់ធ្ងរដែលខួរឆ្អឹងមិនអាចផលិតគ្រាប់ឈាមបានគ្រប់គ្រាន់
• ជំងឺស្លេកស្លាំងពាក់ព័ន្ធនឹងជំងឺខួរឆ្អឹង៖ ជំងឺជាច្រើនដែលជះឥទ្ធិពលដល់ការផលិតឈាមក្នុងខួរឆ្អឹង ដូចជាមហារីកគ្រាប់ឈាម (Leukemia) និងជំងឺ Myelofibrosis អាចបណ្តាលឱ្យមានជំងឺស្លេកខ្លាំងពីកម្រិតស្រាលទៅធ្ងន់ធ្ងរ។
• ជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារការបែកគ្រាប់ឈាម៖ នេះគឺជាស្ថានភាពឈាមដែលកោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហមបែក ឬងាប់លឿនជាងការដែលរាងកាយផលិតមកជំនួស។ វាអាចបណ្តាលមកពីជំងឺតំណពូជ ការឆ្លងមេរោគ និងថ្នាំមួយចំនួន
• ជំងឺស្លេកខ្លាំងប្រភេទ Sickle cell៖ បណ្តាលមកពីការប្រែប្រួលហ្សែនអេម៉ូក្លូប៊ីន ដែលធ្វើឱ្យគ្រាប់ឈាមក្រហមប្រែរូបរាងពីមូល និងទន់ ទៅជាមានសភាពរឹង និងមានរាងដូចកណ្តៀវ ឬព្រះខែចំហៀង។ នេះបណ្តាលឱ្យមានការស្ទះសរសៃឈាម និងលំហូរឈាម។ កោសិការាងកណ្តៀវទាំងនេះមានអាយុកាលខ្លីជាងគ្រាប់ឈាមក្រហមធម្មតា

កត្តាហានិភ័យ

កត្តាជាច្រើនអាចជះឥទ្ធិពលដល់ហានិភ័យនៃការកើតជំងឺស្លេកស្លាំង រួមមាន៖

• អាយុ៖ បុគ្គលដែលមានអាយុលើសពី ៦៥ ឆ្នាំ មានឱកាសខ្ពស់ក្នុងការមានរបបអាហារខ្វះជាតិដែក និងមានស្ថានភាពជំងឺរ៉ាំរ៉ៃមួយចំនួនដែលបង្កើនហានិភ័យនៃជំងឺស្លេកស្លាំង
• ប្រវត្តិគ្រួសារ៖ ការមានសមាជិកគ្រួសារដែលមានជំងឺឈាមតាមតំណពូជ ធ្វើឱ្យបុគ្គលនោះកាន់តែងាយនឹងកើតជំងឺស្លេកស្លាំង
• របបអាហារខ្វះសារធាតុចិញ្ចឹម៖ ការបរិភោគអាហារដែលមានជាតិដែក វីតាមីន B-12 ហ្វូឡាត (Folate) និងជាតិទង់ដែងទាប អាចបណ្តាលឱ្យកើតជំងឺស្លេកស្លាំង
• បញ្ហាពោះវៀន៖ ជំងឺស្លេកខ្លាំងអាចកើតឡើងដោយសារជំងឺពោះវៀនដែលរារាំងការស្រូបយកសារធាតុចិញ្ចឹមនៅក្នុងពោះវៀនតូច ដូចជាជំងឺ Crohn ឬជំងឺ Celiac ជាដើម
• ការមករដូវ៖ ការមករដូវខ្លាំងពេកអាចបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ឈាមច្រើន។ ស្ត្រីដែលមិនទាន់អស់រដូវ មានឱកាសកើតជំងឺស្លេកស្លាំង ដោយសារខ្វះជាតិដែកខ្ពស់ជាងបុរស និងស្ត្រីដែលអស់រដូវហើយ
• ការមានផ្ទៃពោះ៖ ស្ត្រីអាចវិវត្តទៅជាជំងឺស្លេកស្លាំងដោយសារខ្វះជាតិដែកអំឡុងពេលមានផ្ទៃពោះ ជាពិសេសប្រសិនបើមិនបានប្រើប្រាស់ថ្នាំបំប៉នវីតាមីនដែលមានអាស៊ីតហ្វូលិក និងជាតិដែក
• ស្ថានភាពជំងឺរ៉ាំរ៉ៃ៖ ការបាត់បង់ឈាមរយៈពេលយូរពីដំបៅក្រពះ ឬប្រភពហូរឈាមក្នុងរាងកាយផ្សេងទៀត អាចធ្វើឱ្យជាតិដែកដែលផ្ទុកក្នុងរាងកាយថយចុះ។ ជំងឺមួយចំនួនក៏អាចបណ្តាលឱ្យខ្វះគ្រាប់ឈាមក្រហមផងដែរ ដូចជា មហារីក ជំងឺខ្សោយតម្រងនោម ជំងឺប្រព័ន្ធភាពស៊ាំប្រឆាំងនឹងខ្លួនឯង ឬជំងឺរ៉ាំរ៉ៃផ្សេងៗទៀត
• កត្តាផ្សេងៗ៖ ការញៀនស្រា ការប៉ះពាល់នឹងសារធាតុគីមីដែលមានគ្រោះថ្នាក់ និងការប្រើប្រាស់ថ្នាំមួយចំនួន សុទ្ធតែអាចកាត់បន្ថយការបង្កើតគ្រាប់ឈាមក្រហម។ ភាពងាយរងគ្រោះនឹងជំងឺស្លេកស្លាំងក៏កើនឡើងផងដែរ ប្រសិនបើមានប្រវត្តិធ្លាប់មានជំងឺឆ្លង ជំងឺឈាម ឬជំងឺប្រព័ន្ធភាពស៊ាំផ្សេងៗ